वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.9.1
एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना।
दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ २.९.१ ॥
असे बोलले गेल्यावर कैकेयी क्रोधाने जळत्या मुखाची झाली. दीर्घ व उष्ण उसासा टाकून ती मंथरेला म्हणाली.
2.9.2
अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम्।
यौवराज्येन भरतं क्षिप्रमद्याभिषेचये ॥ २.९.२ ॥
आजच मी रामाला येथून लवकर वनात पाठवीन; आजच भरताचा युवराजपदी लवकर अभिषेक करीन.
2.9.3
इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन साधये।
भरतः प्राप्नुयाद् राज्यं न तु रामः कथंचन ॥ २.९.३ ॥
आता पाहा, कोणत्या उपायाने मी साधावे की भरताला राज्य मिळावे, पण रामाला कोणत्याही प्रकारे मिळू नये.
2.9.4
एवमुक्ता तु सा देव्या मन्थरा पापदर्शिनी।
रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २.९.४ ॥
देवीने असे सांगितल्यावर पापदृष्टी मंथरा रामाच्या हिताला हानी पोहोचवत कैकेयीला हे म्हणाली.
2.9.5
हन्तेदानीं प्रपश्य त्वं कैकेयि श्रूयतां वचः।
यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम् ॥ २.९.५ ॥
अगं कैकेयी, आता नीट पाहा; माझे बोलणे ऐक, ज्यामुळे तुझा पुत्र भरत एकटाच राज्य मिळवेल.
2.9.6
किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे।
यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि ॥ २.९.६ ॥
अगं कैकेयी, तुला आठवत नाही का? की आठवूनही लपवतेस? तुझ्याच हितासाठी मी जे सांगत आहे, ते माझ्याकडून ऐकण्याची तू इच्छा करतेस.
2.9.7
मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि।
श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चैतद् विधीयताम् ॥ २.९.७ ॥
हे विलासिनी, मी जे सांगत आहे ते ऐकण्याची तुझी इच्छा असेल तर ऐक; मी सांगेन, ऐकून हे कर.
2.9.8
श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकयी।
किंचिदुत्थाय शयनात् स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत् ॥ २.९.८ ॥
मंथरेचे हे बोलणे ऐकून कैकेयी थोडी उठून, पसरलेल्या अंथरुणावरून हे म्हणाली.
2.9.9
कथयस्व ममोपायं केनोपायेन मन्थरे।
भरतः प्राप्नुयाद् राज्यं न तु रामः कथंचन ॥ २.९.९ ॥
मंथरे, कोणत्या उपायाने भरताला राज्य मिळेल आणि रामाला कोणत्याही प्रकारे मिळणार नाही, तो उपाय मला सांग.
2.9.10
एवमुक्ता तदा देव्या मन्थरा पापदर्शिनी।
रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २.९.१० ॥
राणी कैकेयीने असे सांगितल्यावर, रामाची हानी करू इच्छिणारी पापदर्शिनी मंथरा कैकेयीला हे म्हणाली.
2.9.11
पुरा देवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः।
अगच्छत् त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत् ॥ २.९.११ ॥
पूर्वी देवासुर युद्धात, राजर्षींसह, तुला बरोबर घेऊन, तुझा पती देवराजाला साहाय्य करण्यासाठी गेला होता.
2.9.12
दिशमास्थाय कैकेयि दक्षिणां दण्डकान् प्रति।
वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥ २.९.१२ ॥
हे कैकेयी, दक्षिण दिशेला, दंडकारण्याकडे जाऊन, वैजयंत नावाचे प्रसिद्ध, जिथे तिमिध्वज होता ते नगर.
2.9.13
स शम्बर इति ख्यातः शतमायो महासुरः।
ददौ शक्रस्य संग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः ॥ २.९.१३ ॥
शंबर नावाने प्रसिद्ध, शंभर मायांनी युक्त असा तो महान असुर होता; देवसमूहांनाही अजिंक्य राहून त्याने इंद्राशी युद्ध केले.
2.9.14
तस्मिन् महति संग्रामे पुरुषान् क्षतविक्षतान्।
रात्रौ प्रसुप्तान् घ्नन्ति स्म तरसापास्य राक्षसाः ॥ २.९.१४ ॥
त्या महायुद्धात जखमी व छिन्नविच्छिन्न झालेल्या माणसांना, रात्री झोपलेल्यांना, राक्षस वेगाने बाजूला सारून ठार मारत असत.
2.9.15
तत्राकरोन्महायुद्धं राजा दशरथस्तदा।
असुरैश्च महाबाहुः शस्त्रैश्च शकलीकृतः ॥ २.९.१५ ॥
तेथे तेव्हा महाबाहू राजा दशरथाने असुरांशी महायुद्ध केले; शस्त्रांनी तो तुकडे-तुकडे झाला.
2.9.16
अपवाह्य त्वया देवि संग्रामान्नष्टचेतनः।
तत्रापि विक्षतः शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया ॥ २.९.१६ ॥
हे देवी, चेतना गेलेल्या पतीला तू युद्धातून दूर नेलेस; तेथेही शस्त्रांनी जखमी झालेल्या तुझ्या पतीचे तू रक्षण केलेस.
2.9.17
तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने।
स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरम् ॥ २.९.१७ ॥
हे शुभदर्शने, संतुष्ट होऊन त्याने तुला दोन वर दिले; हे देवी, मला हवे तेव्हा वर मागेन, असे तू त्या पतीला म्हणाली होतीस.
2.9.18
गृह्णीयां तु तदा भर्तस्तथेत्युक्तं महात्मना।
अनभिज्ञा ह्यहं देवि त्वयैव कथितं पुरा ॥ २.९.१८ ॥
'तेव्हा मी घेईन'—असे; 'तथास्तु' असे त्या महात्म्याने म्हटले. हे देवी, मला माहीत नाही; हे तूच पूर्वी सांगितले होतेस.
2.9.19
कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया।
रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय ॥ २.९.१९ ॥
तुझ्यावरील स्नेहामुळे ही गोष्ट मी मनात धरून ठेवली होती. रामाच्या राज्याभिषेकाची तयारी थांबवून ती परत फिरव.
2.9.20
तौ च याचस्व भर्तारं भरतस्याभिषेचनम्।
प्रव्राजनं च रामस्य वर्षाणि च चतुर्दश ॥ २.९.२० ॥
ते दोन वर राजाकडे माग: भरताचा राज्याभिषेक आणि रामाचा चौदा वर्षांचा वनवास.
2.9.21
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्।
प्रजाभावगतस्नेहः स्थिरः पुत्रो भविष्यति ॥ २.९.२१ ॥
राम वनात पाठवला गेल्यावर चौदा वर्षांत प्रजेचे प्रेम तुझ्या पुत्रावर स्थिर होईल; तो स्थिरपणे राजा होईल.
2.9.22
क्रोधागारं प्रविश्याद्य क्रुद्धेवाश्वपतेः सुते।
शेष्वानन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी ॥ २.९.२२ ॥
अश्वपतीच्या कन्ये, आता क्रोधागारात जाऊन रागावलेल्यासारखी, मळकट वस्त्रे नेसून जमिनीवर लपून पड.
2.9.23
मा स्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः।
रुदन्ती पार्थिवं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा ॥ २.९.२३ ॥
राजाला पाहूनही त्याच्याकडे अपेक्षेने पाहू नकोस, त्याच्याशी बोलूही नकोस; जमिनीवर रडत, शोकाची इच्छा धरणारी होऊन रहा.
2.9.24
दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः।
त्वत्कृते च महाराजो विशेदपि हुताशनम् ॥ २.९.२४ ॥
तू नेहमी आपल्या पतीची प्रिय आहेस; यात मला शंका नाही. तुझ्यासाठी महाराज अग्नीतही प्रवेश करतील.
2.9.25
न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रुद्धां प्रत्युदीक्षितुम्।
तव प्रियार्थं राजा तु प्राणानपि परित्यजेत् ॥ २.९.२५ ॥
राजा तुला रागावू शकत नाही, किंवा रागावलेल्या तुझ्याकडे पाहूही शकत नाही. तुझ्या प्रियासाठी राजा प्राणांचाही त्याग करील.
2.9.26
न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः।
मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः ॥ २.९.२६ ॥
राजा तुझ्या वचनाचे उल्लंघन करण्यास खरोखर समर्थ नाही. हे साध्या स्वभावाच्या, तुझ्या सौभाग्याचे बळ ओळख.
2.9.27
मणिमुक्तासुवर्णानि रत्नानि विविधानि च।
दद्याद् दशरथो राजा मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥ २.९.२७ ॥
राजा दशरथ मणी, मोती, सोने आणि विविध रत्ने देऊ शकतील; पण त्यांच्यात तू मन लावू नकोस.
2.9.28
यौ तौ देवासुरे युद्धे वरौ दशरथो ददौ।
तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वा क्रमेदति ॥ २.९.२८ ॥
देवासुर युद्धात दशरथाने तुला जे दोन वर दिले होते, ते त्याला आठव, हे महाभागे. तो हेतू तुला चुकणार नाही.
2.9.29
यदा तु ते वरं दद्यात् स्वयमुत्थाप्य राघवः।
व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम् ॥ २.९.२९ ॥
राघव स्वतः तुला वर देण्यास तयार होईल, तेव्हा महाराजांना उठवून बसवून तू हाच वर माग.
2.9.30
रामप्रव्रजनं दूरं नव वर्षाणि पञ्च च।
भरतः क्रियतां राजा पृथिव्यां पार्थिवर्षभ ॥ २.९.३० ॥
राम दूर चौदा वर्षे वनवासाला जावो; भरताला पृथ्वीचा राजा करावे. हे राजश्रेष्ठा!
2.9.31
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्।
रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः ॥ २.९.३१ ॥
राम वनात पाठवला गेल्यास चौदा वर्षे जातील; तेव्हा तुझा पुत्र मुळे रुजवून पूर्णपणे स्थिर होईल.
2.9.32
रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम्।
एवं सेत्स्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव कामिनि ॥ २.९.३२ ॥
देवी, रामाचा वनवास हाच वर माग; अशाने तुझ्या पुत्राचे सर्व हेतू सिद्ध होतील, प्रिये.
2.9.33
एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति।
भरतश्च गतामित्रस्तव राजा भविष्यति ॥ २.९.३३ ॥
अशा प्रकारे राम वनवासी झाल्यास तो आनंदरहित होईल; शत्रुरहित भरत तुझा राजा होईल.
2.9.34
येन कालेन रामश्च वनात् प्रत्यागमिष्यति।
अन्तर्बहिश्च पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति ॥ २.९.३४ ॥
राम वनातून परत येईपर्यंत तुझा पुत्र आतून आणि बाहेरून मुळे रुजवून दृढ होईल.
2.9.35
संगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिः साकमात्मवान्।
प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा ॥ २.९.३५ ॥
मित्रांसह लोकांना आपलेसे केलेल्या, आत्मसंयमी भरताने भीतीविना राजा होण्याची वेळ आली आहे असे मला वाटते.
2.9.36
रामाभिषेकसंकल्पान्निगृह्य विनिवर्तय।
अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया ॥ २.९.३६ ॥
रामाच्या राज्याभिषेकाचा संकल्प रोखून तो परत फिरवा. अशा रीतीने अनर्थालाच लाभ म्हणून तिला स्वीकारायला लावले; मग तिने तसे स्वीकारले.
2.9.37
हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।
सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता ॥ २.९.३७ ॥
आनंदित व आश्वस्त झालेली कैकेयी मंथरेला असे म्हणाली. कुब्जेच्या बोलण्याने ती एखाद्या तरुण मुलीप्रमाणे वाट चुकली.
2.9.38
कैकेयी विस्मयं प्राप्य परं परमदर्शना।
प्रज्ञां ते नावजानामि श्रेष्ठे श्रेष्ठाभिधायिनि ॥ २.९.३८ ॥
अत्यंत विस्मित झालेली, उत्तम दृष्टीची कैकेयी म्हणाली — हे श्रेष्ठे, श्रेष्ठ बोलणारी, मी तुझ्या बुद्धीचा अवमान करत नाही.
2.9.39
पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये।
त्वमेव तु ममार्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी ॥ २.९.३९ ॥
पृथ्वीवर कुब्जांमध्ये तूच उत्तम, निश्चित बुद्धीत; आणि माझ्या कार्यात नेहमी गुंतलेली, माझे हित इच्छिणारी तूच आहेस.
2.9.40
नाहं समवबुद्ध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम्।
सन्ति दुःसंस्थिताः कुब्जाः वक्राः परमपापिकाः ॥ २.९.४० ॥
हे कुब्जे, राजाचा हेतू मला समजला नाही. कुब्जा विकृत, वाकड्या आणि अत्यंत पापी असतात.
2.9.41
त्वं पद्ममिव वातेन संनता प्रियदर्शना।
उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत् स्कन्धात् समुन्नतम् ॥ २.९.४१ ॥
वाऱ्याने वाकलेल्या कमळासारखी तू पाहण्यास प्रिय आहेस; तुझी छाती खांद्यापर्यंत चांगली उंच आणि दृढ आहे.
2.9.42
अधस्ताच्चोदरं शान्तं सुनाभमिव लज्जितम्।
प्रतिपूर्णं च जघनं सुपीनौ च पयोधरौ ॥ २.९.४२ ॥
खालचे पोट शांत, सुंदर नाभीचे, जणू लाजलेले; कंबर भरलेली आणि दोन्ही स्तन अतिशय पुष्ट आहेत.
2.9.43
विमलेन्दुसमं वक्त्रमहो राजसि मन्थरे।
जघनं तव निर्मृष्टं रशनादामभूषितम् ॥ २.९.४३ ॥
हे मन्थरे, तुझे मुख निर्मल चंद्रासारखे किती शोभते! कमरपट्ट्याने सजलेले तुझे जघन चमकत आहे.
2.9.44
जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ च व्यायतावुभौ।
त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी ॥ २.९.४४ ॥
हे मन्थरे, तुझ्या जांघा अत्यंत सुडौल आहेत आणि दोन्ही पाय लांब आहेत. रेशमी वस्त्र नेसलेली तू लांब मांड्यांनी शोभतेस.
2.9.45
अग्रतो मम गच्छन्ती राजसेऽतीव शोभने।
आसन् याः शम्बरे मायाः सहस्रम् असुराधिपे ॥ २.९.४५ ॥
हे सुंदरी, माझ्या पुढे चालणारी तू अत्यंत शोभतेस. असुरांचा अधिपती शंबरामध्ये जी हजारो मायाजाले होती, ती तुझ्यातही आहेत.
2.9.46
हृदये ते निविष्टास् ता भूयश् चान्याः सहस्रशः।
तदेव स्थगु यद् दीर्घं रथ-घोणम् इवायतम् ॥ २.९.४६ ॥
तुझ्या हृदयात ती मायाजाले वसलेली आहेत आणि त्यांच्याशिवाय हजारो इतरही आहेत. रथाच्या दांड्यासारखी लांब असलेली तुझी कुबड हीसुद्धा त्यांपैकीच एक.
2.9.47
मतयः क्षत्र-विद्याश् च मायाश्चात्र वसन्ति ते।
अत्र तेऽहं प्रमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम् ॥ २.९.४७ ॥
हे कुब्जे, तुझ्यात बुद्धिकौशल्य, क्षत्रविद्या आणि मायाजाले वसतात. म्हणून येथेच मी तुला ही सोन्याची माळ देईन.
2.9.48
अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते।
जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन सुन्दरि ॥ २.९.४८ ॥
भरत अभिषिक्त झाल आणि राघव वनात गेला की, हे सुंदरी, उत्तम, नीट तापवून शुद्ध केलेल्या सोन्याचे (अलंकार) मी तुला देईन.
2.9.49
लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु।
मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम् ॥ २.९.४९ ॥
कैकेयी मंथरेला म्हणते: "तुझे उद्दिष्ट साध्य झाले, तू विश्वासू आहेस; तुझ्या अंगाला चंदनाचा लेप लावीन आणि कपाळी सोन्याचा सुंदर, शुभ टिळा लावीन."
2.9.50
कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च।
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि ॥ २.९.५० ॥
"अगं कुब्जे, तुझ्यासाठी सुंदर दागिने करवीन; सुंदर वस्त्रे परिधान करून तू देवतेसारखी फिरशील."
2.9.51
चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।
गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जने ॥ २.९.५१ ॥
"चंद्राला आव्हान देणारे तुझे मुख अतुलनीय असेल; शत्रूंमध्ये गर्वाने उत्तम चालीने तू चालशील."
2.9.52
तवापि कुब्जाः कुब्जायाः सर्वाभरणभूषिताः।
पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम ॥ २.९.५२ ॥
"तुझ्या कुब्जा दासीही, सर्व अलंकारांनी सजून, तू नेहमी माझी जशी सेवा करतेस तशीच तुझ्या पायांची सेवा करतील."
2.9.53
शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव ॥ २.९.५३ ॥
"पांढऱ्या शय्येवर निजलेली तू, वेदीवरील अग्निज्वालेसारखी दिसतेस."
2.9.54
गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते।
उत्तिष्ठ कुरु कल्याणं राजानमनुदर्शय ॥ २.९.५४ ॥
"हे कल्याणी, पाणी वाहून गेल्यावर बंधारा बांधला जात नाही. उठ, कल्याणकारी कर, राजाला (स्वतःला) दाखव."
2.9.55
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।
क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता ॥ २.९.५५ ॥
अशा प्रकारे प्रोत्साहित झालेली विशाल नयनांची देवी, सौभाग्याच्या मदाने गर्विष्ठ होऊन, मंथरेसह क्रोधागारात गेली.
2.9.56
अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।
अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च ॥ २.९.५६ ॥
ती सुंदरी अनेक शतसहस्र मोत्यांचे हार आणि श्रेष्ठ, शुभ अलंकार काढून ठेवते.
2.9.57
तदा हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशंगता।
संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ २.९.५७ ॥
तेव्हा सोन्यासारखी कैकेयी, कुब्जेच्या बोलण्याच्या वशीभूत होऊन, जमिनीवर पडून मंथरेला असे म्हणाली.
2.9.58
इह वा मां मृतां कुब्जे
नृपायावेदयिष्यसि।
वनं तु राघवे प्राप्ते
भरतः प्राप्स्यते क्षितिम् ॥ २.९.५८ ॥
हे कुब्जे! इथेच मी मेले असे तू राजाला सांगशील का; राघव वनात गेल्यावर भरताला पृथ्वी मिळेल.
2.9.59
सुवर्णेन न मे ह्यर्थो
न रत्नैर्न च भोजनैः।
एष मे जीवितस्यान्तो
रामो यद्यभिषिच्यते ॥ २.९.५९ ॥
मला सोन्याचे प्रयोजन नाही, रत्नांचे नाही, भोजनाचेही नाही; राम अभिषिक्त झाला तर हाच माझ्या जीवनाचा अंत.
2.9.60
ततः पुनस्तां महिषीं महीक्षितो
वचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः।
उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं
हितं वचो राममुपेत्य चाहितम् ॥ २.९.६० ॥
मग कुब्जा, राजाच्या त्या महाराणीला अत्यंत पराक्रमी शब्दांनी, भरताच्या मातेला राम-विरोधी पण हितकारक वाटणारे वचन असे म्हणाली.
2.9.61
प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो
यदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे।
ततो हि कल्याणि यतस्व तत् तथा
यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते ॥ २.९.६१ ॥
राघव हे राज्य मिळवील तर तू आणि तुझा पुत्र निश्चितच दुःख भोगाल. म्हणून हे कल्याणी, तुझ्या पुत्र भरताचा राज्याभिषेक व्हावा यासाठी प्रयत्न कर.
2.9.62
तथातिविद्धा महिषीति कुब्जया
समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः।
विधाय हस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता
शशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः ॥ २.९.६२ ॥
कुब्जेच्या वाग्बाणांनी वारंवार घायाळ झालेली ती राणी अत्यंत व्यथित झाली. हृदयावर हात ठेवून, अत्यंत चकित आणि क्रुद्ध होऊन ती पुन्हा पुन्हा कुब्जेला म्हणाली.
2.9.63
यमस्य वा मां विषयं गतामितो
निशम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि।
वनं गते वा सुचिराय राघवे
समृद्धकामो भरतो भविष्यति ॥ २.९.६३ ॥
हे कुब्जे, येथून यमाच्या राज्यात गेलेल्या मला ऐकून तूच सांगशील, किंवा राघव दीर्घकाळ वनात गेल्यावर भरत इच्छा पूर्ण होऊन समृद्ध होईल.
2.9.64
अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजो
न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम्।
न किंचिदिच्छामि न चेह जीवनं
न चेदितो गच्छति राघवो वनम् ॥ २.९.६४ ॥
राघव येथून वनात गेले नाहीत तर मला बिछाने, माळा, चंदन, अंजन, पेय किंवा भोजन काहीही नको आहे; काहीही इच्छित नाही आणि येथे जगण्याचीही इच्छा नाही.
2.9.65
अथैवमुक्त्वा वचनं सुदारुणं
निधाय सर्वाभरणानि भामिनी।
असंस्कृतामास्तरणेन मेदिनीं
तदाधिशिश्ये पतितेव किंनरी ॥ २.९.६५ ॥
अशा अत्यंत कठोर शब्दांनंतर, सर्व अलंकार काढून ठेवून, ती भामिनी अंथरूण नसलेल्या जमिनीवर, खाली पडलेल्या किन्नरीप्रमाणे पहुडली.
2.9.66
उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना
तदावमुक्तोत्तममाल्यभूषणा।
नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा
तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका ॥ २.९.६६ ॥
तेव्हा तीव्र संतापाच्या अंधाराने झाकलेल्या मुखाने, उत्तम माळा व अलंकार काढून फेकलेली ती राजपत्नी खिन्न झाली; ताऱ्यांचा अस्त झालेल्या अंधाराने वेढलेल्या आकाशासारखी झाली.