বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 3.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.73.1
दर्शयित्वा तु रामाय सीतायाः परिमार्गणे।
वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबन्धः पुनरब्रवीत् ॥ ३.७३.१ ॥
সীতার অন্বেষণে রামকে পথ দেখানোর পর, প্রয়োজন জানা কবন্ধ আবার অর্থপূর্ণ বাক্য বলল।
3.73.2
एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः।
प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः ॥ ३.७३.२ ॥
হে রাম, এই শুভ পথ; পশ্চিম দিক আশ্রয় করে এই পুষ্পিত বৃক্ষগুলি মনোরমভাবে উজ্জ্বল।
3.73.3
जम्बूप्रियालपनसा न्यग्रोधप्लक्षतिन्दुकाः।
अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादपाः ॥ ३.७३.३ ॥
জাম, প্রিয়াল, কাঁঠাল, বট, পাকুড়, তিন্দুক, অশ্বত্থ, কর্ণিকার, আম এবং অন্যান্য বৃক্ষ।
3.73.4
धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नक्तमालकाः।
नीलाशोकाः कदम्बाश्च करवीराश्च पुष्पिताः ॥ ३.७३.४ ॥
ধন্বন, নাগবৃক্ষ, তিলক, নক্তমাল, নীলাশোক, কদম্ব ও করবী—এগুলি পুষ্পিত।
3.73.5
अग्निमुख्या अशोकाश्च सुरक्ताः पारिभद्रकाः।
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वा च तान् बलात् ॥ ३.७३.५ ॥
অগ্নিমুখ্য, অশোক, গাঢ় লাল পারিভদ্রক বৃক্ষ—সেগুলিতে আরোহণ করে, অথবা বলপূর্বক মাটিতে ফেলে।
3.73.6
फलान्यमृतकल्पानि भक्षयित्वा गमिष्यथः।
तदतिक्रम्य काकुत्स्थ वनं पुष्पितपादपम् ॥ ३.७३.६ ॥
অমৃতসম ফল খেয়ে তোমরা দুজনে যাবে; হে কাকুৎস্থ, পুষ্পিত বৃক্ষে ভরা সেই বন অতিক্রম করে।
3.73.7
नन्दनप्रतिमं चान्यत् कुरवस्तूत्तरा इव।
सर्वकालफला यत्र पादपा मधुरस्रवाः ॥ ३.७३.७ ॥
নন্দনের মতো আরেকটি বন, উত্তর কুরুর মতো; সেখানে গাছগুলি সব ঋতুতে ফল দেয় ও মধু ঝরায়।
3.73.8
सर्वे च ऋतवस्तत्र वने चैत्ररथे यथा।
फलभारनतास्तत्र महाविटपधारिणः ॥ ३.७३.८ ॥
সেখানে চৈত্ররথ বনের মতো সব ঋতুই আছে; ফলভারে নত, বিশাল শাখাধারী গাছ সেখানে।
3.73.9
शोभन्ते सर्वतस्तत्र मेघपर्वतसंनिभाः।
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वाथवा सुखम् ॥ ३.७३.९ ॥
সেখানে তারা চারদিকে মেঘ ও পর্বতের মতো শোভা পায়; তাতে চড়ে, বা মাটিতে ফেলে সুখে (ফল নেওয়া যায়)।
3.73.10
फलान्यमृतकल्पानि लक्ष्मणस्ते प्रदास्यति।
चङ्क्रमन्तौ वरान् शैलान् शैलाच्छैलं वनाद् वनम् ॥ ३.७३.१० ॥
অমৃতসম ফল লক্ষ্মণ তোমাকে দেবে। তোমরা দুজনে শ্রেষ্ঠ পর্বতে বিচরণ করে, এক পর্বত থেকে অন্য পর্বতে, এক বন থেকে অন্য বনে যাবে।
3.73.11
ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः।
अशर्करामविभ्रंशां समतीर्थामशैवलाम् ॥ ३.७३.११ ॥
তারপর, হে বীরেরা, তোমরা দুজনে পম্পা নামের সরোবরে যাবে।
3.73.12
राम संजातवालूकां कमलोत्पलशोभिताम्।
तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश्चैव राघव ॥ ३.७३.१२ ॥
কাঁকরহীন, দৃঢ় তীরযুক্ত, সমান ঘাটবিশিষ্ট, শৈবালবিহীন, বালুকাময় এবং পদ্ম-উৎপল শোভিত সেই সরোবর সেখানে। সেখানে হংস, জলচর পাখি, ক্রৌঞ্চ ও কুরররাও আছে, হে রাঘব।
3.73.13
वल्गुस्वरा निकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः।
नोद्विजन्ते नरान् दृष्ट्वा वधस्याकोविदाः शुभाः ॥ ३.७३.१३ ॥
পম্পার জলে বিচরণকারী মধুর স্বরের পাখিরা ডাকছে। হত্যা কী তা না জানা সেই শুভ প্রাণীরা মানুষ দেখে ভয় পায় না।
3.73.14
घृतपिण्डोपमान् स्थूलांस्तान् द्विजान् भक्षयिष्यथः।
रोहितान् वक्रतुण्डांश्च नलमीनांश्च राघव ॥ ३.७३.१४ ॥
হে রাঘব, ঘিয়ের পিণ্ডের মতো মোটা সেই পাখিদের, বাঁকা মুখের রোহিত মাছেদের এবং নল মাছেদের তুমি ভক্ষণ করবে।
3.73.15
पम्पायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान् हतान्।
निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानैककण्टकान् ॥ ३.७३.१५ ॥
হে রাম, পম্পায় সেখানে তুমি বাণে শ্রেষ্ঠ মাছদের বধ করবে; চামড়া ও পাখনা ছাড়িয়ে লোহার মতো উত্তপ্ত করে, মোটা, একটিমাত্র কাঁটাযুক্ত সেগুলো তুমি খাবে।
3.73.16
तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः सम्प्रदास्यति।
भृशं तान् खादतो मत्स्यान् पम्पायाः पुष्पसंचये ॥ ३.७३.१६ ॥
তোমার প্রতি ভক্তিতে যুক্ত লক্ষ্মণ সেগুলো নিবেদন করবে; পম্পার ফুল সংগ্রহের সময় সেই মাছগুলো তুমি প্রচুর খাবে।
3.73.17
पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम्।
उद्धृत्य स तदाक्लिष्टं रूप्यस्फटिकसंनिभम् ॥ ३.७३.१७ ॥
পদ্মগন্ধী, শুদ্ধ, সুখশীতল, নীরোগ জল, রূপো ও স্ফটিকের মতো নির্মল সেই জল সে তুলে আনবে।
3.73.18
अथ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति।
स्थूलान् गिरिगुहाशय्यान् वानरान् वनचारिणः ॥ ३.७३.१८ ॥
তারপর লক্ষ্মণ পদ্মপাতায় করে জল পান করাবে — পর্বতগুহায় শয়ান, বনচারী স্থূল বানরদের।
3.73.19
सायाह्ने विचरन् राम दर्शयिष्यति लक्ष्मणः।
अपां लोभादुपावृत्तान् वृषभानिव नर्दतः ॥ ३.७३.१९ ॥
হে রাম, সন্ধ্যাবেলায় বিচরণ করতে করতে লক্ষ্মণ তোমাকে দেখাবে, জলের লোভে কাছে এসে গর্জনরত ষাঁড়ের মতো (বানরদের)।
3.73.20
स्थूलान् पीतांश्च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम।
सायाह्ने विचरन् राम विटपी माल्यधारिणः ॥ ३.७३.२० ॥
হে নরোত্তম রাম, পম্পা সরোবরে স্থূলকায় বানরদের জল পান করতে তুমি দেখবে; সন্ধ্যাবেলায় বিচরণকারী, বৃক্ষবাসী, মালাধারী (বানরদের)।
3.73.21
शिवोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि।
सुमनोभिश्चितास्तत्र तिलका नक्तमालकाः ॥ ३.७३.२१ ॥
পম্পা সরোবরের শুভ জল দেখে তুমি শোক ত্যাগ করবে; সেখানে ফুলে সজ্জিত তিলক ও নক্তমাল গাছ রয়েছে।
3.73.22
उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव।
न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः ॥ ३.७३.२२ ॥
হে রাঘব, সেখানে ফোটা নীলপদ্ম ও পদ্ম রয়েছে; সেই মালাগুলি সেখানে কেউ পরায় না।
3.73.23
न च वै म्लानतां यान्ति न च शीर्यन्ति राघव।
मतङ्गशिष्यास्तत्रासन्नृषयः सुसमाहिताः ॥ ३.७३.२३ ॥
হে রাঘব, সেগুলি ম্লান হয় না, ঝরেও না; সেখানে মতঙ্গের শিষ্য, সুসমাহিত ঋষিরা ছিলেন।
3.73.24
तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः।
ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात् स्वेदबिन्दवः ॥ ३.७३.२४ ॥
গুরুর জন্য বনের সামগ্রী বহনের ভারে ক্লান্ত তাঁদের শরীর থেকে ঘামের ফোঁটা দ্রুত মাটিতে পড়ল।
3.73.25
तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा।
स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव ॥ ३.७३.२५ ॥
হে রাঘব! সেই সময় মুনিদের তপস্যার বলে উৎপন্ন সেই মালাগুলি, স্বেদবিন্দু থেকে উদ্ভূত, বিনষ্ট হয় না।
3.73.26
तेषां गतानामद्यापि दृश्यते परिचारिणी।
श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी ॥ ३.७३.२६ ॥
তাঁদের গত হওয়া সত্ত্বেও তাঁদের পরিচারিকা, শবরী নামের শ্রমণী আজও দেখা যায়; হে কাকুৎস্থ, সে দীর্ঘজীবী।
3.73.27
त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम्।
दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति ॥ ३.७३.२७ ॥
কিন্তু ধর্মে সর্বদা স্থিত, সর্বভূতের দ্বারা নমস্কৃত, দেবতুল্য আপনাকে দেখে, হে রাম, সে স্বর্গলোকে গমন করবে।
3.73.28
ततस्तद्राम पम्पायास्तीरमाश्रित्य पश्चिमम्।
आश्रमस्थानमतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि ॥ ३.७३.२८ ॥
তারপর, হে রাম, পম্পার পশ্চিম তীর আশ্রয় করে, হে কাকুৎস্থ, তুমি সেই অতুলনীয়, গুপ্ত আশ্রমস্থল দেখবে।
3.73.29
न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तदाश्रमे।
ऋषेस्तस्य मतङ्गस्य विधानात् तच्च काननम् ॥ ३.७३.२९ ॥
সেখানে, সেই আশ্রমে, হাতিরাও প্রবেশ করতে পারে না; সেই ঋষি মতঙ্গের বিধানে সেই বনও (সুরক্ষিত)।
3.73.30
मतङ्गवनमित्येव विश्रुतं रघुनन्दन।
तस्मिन् नन्दनसंकाशे देवारण्योपमे वने ॥ ३.७३.३० ॥
হে রঘুনন্দন, তা 'মতঙ্গবন' নামেই বিখ্যাত; নন্দনের মতো, দেবারণ্যের তুল্য সেই বনে।
3.73.31
नानाविहगसंकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः।
ऋष्यमूकस्तु पम्पायाः पुरस्तात् पुष्पितद्रुमः ॥ ३.७३.३१ ॥
হে রাম, নানা প্রকার পাখিতে পূর্ণ সেই বনে তুমি সুখে আনন্দ করবে। পম্পা সরোবরের পূর্বদিকে ঋষ্যমূক পর্বত, যার বৃক্ষগুলি ফুলে ভরা।
3.73.32
सुदुःखारोहणश्चैव शिशुनागाभिरक्षितः।
उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकालेऽभिनिर्मितः ॥ ३.७३.३२ ॥
সেই পর্বতে আরোহণ অত্যন্ত কঠিন; শিশু হাতিরা তা রক্ষা করে। প্রাচীনকালে ব্রহ্মা এটিকে অতি উদার রূপে নির্মাণ করেছিলেন।
3.73.33
शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि।
यत् स्वप्नं लभते वित्तं तत् प्रबुद्धोऽधिगच्छति ॥ ३.७३.३३ ॥
হে রাম, সেই পর্বতশিখরে শয়ন করা মানুষ স্বপ্নে যে ধন লাভ করে, জাগরণে সে তা-ই লাভ করে।
3.73.34
यस्त्वेनं विषमाचारः पापकर्माधिरोहति।
तत्रैव प्रहरन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः ॥ ३.७३.३४ ॥
কিন্তু দুরাচারী ও পাপী যে ব্যক্তি সেই পর্বতে ওঠে, ঘুমন্ত অবস্থায় রাক্ষসেরা তাকে সেখানেই ধরে আঘাত করে।
3.73.35
तत्रापि शिशुनागानामाक्रन्दः श्रूयते महान्।
क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गाश्रमवासिनाम् ॥ ३.७३.३५ ॥
সেখানেও, হে রাম, পম্পায় খেলারত মতঙ্গ আশ্রমবাসীদের শিশু হাতিদের মহা চিৎকার শোনা যায়।
3.73.36
सक्ता रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपाः।
प्रचरन्ति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः ॥ ३.७३.३६ ॥
রক্তধারায় লিপ্ত, মেঘবর্ণের, দ্রুতগামী মহা হাতিরা একত্র হয়ে আবার ছড়িয়ে পড়ে বিচরণ করে।
3.73.37
ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं चारु शोभनम्।
अत्यन्तसुखसंस्पर्शं सर्वगन्धसमन्वितम् ॥ ३.७३.३७ ॥
সেখানে তারা নির্মল, সুন্দর, মনোরম জল পান করল; তার স্পর্শ অত্যন্ত সুখকর ছিল, তা সমস্ত সুগন্ধে ভরা ছিল।
3.73.38
निर्वृत्ताः संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः।
ऋक्षांश्च द्वीपिनश्चैव नीलकोमलकप्रभान् ॥ ३.७३.३८ ॥
তৃপ্ত বনচারী প্রাণীরা বনে প্রবেশ করে; নীল ও কোমল লোমের আভাযুক্ত ভালুক ও চিতাবাঘও।
3.73.39
रुरूनपेतानजयान् दृष्ट्वा शोकं प्रहास्यसि।
राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा ॥ ३.७३.३९ ॥
রুরু হরিণ ও ছাগল দেখে তুমি শোক ত্যাগ করবে। হে রাম, ওই পর্বতের বিশাল গুহা অতি সুন্দর দেখায়।
3.73.41
शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम्।
तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महान् शीतोदको ह्रदः॥॥ ४०
बहुमूलफलो रम्यो नानानगसमाकुलः।
तस्यां वसति धर्मात्मा सुग्रीवः सह वानरैः ॥ ३.७३.४१ ॥
হে কাকুৎস্থ, তার দ্বার পাথরে আবৃত, ভেতরে প্রবেশ কষ্টকর। সেই গুহার পূর্বদ্বারে শীতল জলের এক বিশাল হ্রদ আছে; মূল ও ফলে সমৃদ্ধ, মনোরম, নানা গাছে ভরা। সেখানেই ধর্মাত্মা সুগ্রীব বানরদের সঙ্গে বাস করে।
3.73.42
कदाचिच्छिखरे तस्य पर्वतस्यापि तिष्ठति।
कबन्धस्त्वनुशास्यैवं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३.७३.४२ ॥
কবন্ধ কখনো সেই পর্বতের শিখরেও দাঁড়িয়ে থাকে। এভাবে উপদেশ দিয়ে কবন্ধ রাম ও লক্ষ্মণ উভয়কেই (পথ দেখাল)।
3.73.43
स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान्।
तं तु खस्थं महाभागं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३.७३.४३ ॥
মালা পরিহিত, সূর্যের বর্ণের দীপ্তিসম্পন্ন, বীর্যবান সে আকাশে শোভা পেল। আকাশে স্থিত সেই মহাভাগ্যবানকে রাম ও লক্ষ্মণ উভয়েই (দেখল)।
3.73.44
प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यमूचतुरन्तिके।
गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थमिति तावब्रवीत् स च ॥ ३.७३.४४ ॥
"তুমি যাও" — কাছে থাকা সেই দুজন একথা বললেন। আর সে তাঁদের দুজনকে বলল, "কার্যসিদ্ধির জন্য যাও।"
3.73.45
सुप्रीतौ तावनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस्तदा ॥ ३.७३.४५ ॥
তাঁদের দুজনের প্রতি অত্যন্ত প্রসন্ন হয়ে, তাঁদের কাছ থেকে বিদায় নিয়ে তখন কবন্ধ প্রস্থান করল।
3.73.46
स तत् कबन्धः प्रतिपद्य रूपं
वृतः श्रिया भास्वरसर्वदेहः।
निदर्शयन् राममवेक्ष्य खस्थः
सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच ॥ ३.७३.४६ ॥
সে সেই রূপ ধারণ করে, দীপ্তিতে আবৃত, সর্বাঙ্গ উজ্জ্বল হয়ে, আকাশে দাঁড়িয়ে রামকে দেখে তখন বলল, "বন্ধুত্ব করো।"