વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 3.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.73.1
दर्शयित्वा तु रामाय सीतायाः परिमार्गणे।
वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबन्धः पुनरब्रवीत् ॥ ३.७३.१ ॥
સીતાની શોધમાં રામને માર્ગ બતાવ્યા પછી, હેતુ જાણનાર કબંધ ફરી અર્થપૂર્ણ વચનો બોલ્યો.
3.73.2
एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः।
प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः ॥ ३.७३.२ ॥
હે રામ, આ શુભ માર્ગ છે; પશ્ચિમ દિશાને આશરે આ ખીલેલા વૃક્ષો મનોહર રીતે ચમકે છે.
3.73.3
जम्बूप्रियालपनसा न्यग्रोधप्लक्षतिन्दुकाः।
अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादपाः ॥ ३.७३.३ ॥
જાંબુ, પ્રિયાલ, ફણસ, વડ, પ્લક્ષ, તિંદુક, પીપળો, કર્ણિકાર, આંબો અને અન્ય વૃક્ષો.
3.73.4
धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नक्तमालकाः।
नीलाशोकाः कदम्बाश्च करवीराश्च पुष्पिताः ॥ ३.७३.४ ॥
ધન્વન, નાગવૃક્ષ, તિલક, નક્તમાલ, નીલાશોક, કદંબ અને કરવીર ખીલેલા છે.
3.73.5
अग्निमुख्या अशोकाश्च सुरक्ताः पारिभद्रकाः।
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वा च तान् बलात् ॥ ३.७३.५ ॥
અગ્નિમુખ્ય, અશોક, ઘેરા લાલ પારિભદ્રક વૃક્ષો—તેમના પર ચઢીને, અથવા બળપૂર્વક ભૂમિ પર પાડીને.
3.73.6
फलान्यमृतकल्पानि भक्षयित्वा गमिष्यथः।
तदतिक्रम्य काकुत्स्थ वनं पुष्पितपादपम् ॥ ३.७३.६ ॥
અમૃત સમાન ફળો ખાઈને તમે બંને આગળ જશો; હે કાકુત્સ્થ, ખીલેલાં વૃક્ષોવાળું તે વન વટાવીને.
3.73.7
नन्दनप्रतिमं चान्यत् कुरवस्तूत्तरा इव।
सर्वकालफला यत्र पादपा मधुरस्रवाः ॥ ३.७३.७ ॥
નંદન જેવું બીજું એક વન છે, ઉત્તર કુરુ જેવું; ત્યાંના વૃક્ષો સર્વ ઋતુમાં ફળ આપે છે અને મધ ઝરે છે.
3.73.8
सर्वे च ऋतवस्तत्र वने चैत्ररथे यथा।
फलभारनतास्तत्र महाविटपधारिणः ॥ ३.७३.८ ॥
ત્યાં ચૈત્રરથ વનની જેમ બધી ઋતુઓ છે; ફળના ભારથી નમેલાં, મોટી ડાળીઓ ધરાવતાં વૃક્ષો ત્યાં છે.
3.73.9
शोभन्ते सर्वतस्तत्र मेघपर्वतसंनिभाः।
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वाथवा सुखम् ॥ ३.७३.९ ॥
ત્યાં તે બધી બાજુ મેઘ અને પર્વત જેવાં શોભે છે; તેના પર ચઢીને, અથવા જમીન પર પાડીને સુખપૂર્વક (ફળ લઈ શકાય છે).
3.73.10
फलान्यमृतकल्पानि लक्ष्मणस्ते प्रदास्यति।
चङ्क्रमन्तौ वरान् शैलान् शैलाच्छैलं वनाद् वनम् ॥ ३.७३.१० ॥
અમૃત જેવાં ફળ લક્ષ્મણ તને આપશે. તમે બંને શ્રેષ્ઠ પર્વતો પર વિચરતાં, એક પર્વતથી બીજા પર્વત પર અને એક વનથી બીજા વનમાં જશો.
3.73.11
ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः।
अशर्करामविभ्रंशां समतीर्थामशैवलाम् ॥ ३.७३.११ ॥
પછી, હે વીરો, તમે બંને પંપા નામના સરોવર પાસે જશો.
3.73.12
राम संजातवालूकां कमलोत्पलशोभिताम्।
तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश्चैव राघव ॥ ३.७३.१२ ॥
કાંકરા વગરનું, દૃઢ કિનારાવાળું, સમતલ ઘાટવાળું, શેવાળ વગરનું, રેતીથી ભરેલું અને કમળ તથા નીલકમળથી શોભતું તે સરોવર ત્યાં છે. ત્યાં હંસ, જળપક્ષીઓ, ક્રૌંચ અને કુરર પણ છે, હે રાઘવ.
3.73.13
वल्गुस्वरा निकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः।
नोद्विजन्ते नरान् दृष्ट्वा वधस्याकोविदाः शुभाः ॥ ३.७३.१३ ॥
પમ્પાના જળમાં વિચરતાં મધુર સ્વરવાળાં પક્ષીઓ કલરવ કરે છે. વધ શું છે તે ન જાણનારાં એ શુભ પ્રાણીઓ માણસોને જોઈને ડરતાં નથી.
3.73.14
घृतपिण्डोपमान् स्थूलांस्तान् द्विजान् भक्षयिष्यथः।
रोहितान् वक्रतुण्डांश्च नलमीनांश्च राघव ॥ ३.७३.१४ ॥
હે રાઘવ, ઘીના પિંડ જેવાં જાડાં એ પક્ષીઓને, વાંકા મુખવાળી રોહિત માછલીઓને અને નલ માછલીઓને તમે ખાશો.
3.73.15
पम्पायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान् हतान्।
निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानैककण्टकान् ॥ ३.७३.१५ ॥
હે રામ, પમ્પામાં ત્યાં તમે બાણોથી શ્રેષ્ઠ માછલીઓને મારશો; ચામડી અને પાંખો કાઢી લોખંડ જેમ તપાવેલી, જાડી, એક કાંટાવાળી એ માછલીઓ તમે ખાશો.
3.73.16
तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः सम्प्रदास्यति।
भृशं तान् खादतो मत्स्यान् पम्पायाः पुष्पसंचये ॥ ३.७३.१६ ॥
તમારી ભક્તિથી યુક્ત લક્ષ્મણ એ અર્પણ કરશે; પમ્પાના પુષ્પ ચૂંટતી વખતે એ માછલીઓ તમે ખૂબ ખાશો.
3.73.17
पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम्।
उद्धृत्य स तदाक्लिष्टं रूप्यस्फटिकसंनिभम् ॥ ३.७३.१७ ॥
કમળની સુગંધવાળું, શુદ્ધ, સુખદ શીતળ, નિરોગી જળ, ચાંદી અને સ્ફટિક જેવું નિર્મળ એ જળ તે કાઢીને લાવશે.
3.73.18
अथ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति।
स्थूलान् गिरिगुहाशय्यान् वानरान् वनचारिणः ॥ ३.७३.१८ ॥
પછી લક્ષ્મણ કમળના પાંદડાથી પાણી પાશે — પર્વતની ગુફાઓમાં સૂતા, વનમાં ફરતા એ જાડા વાનરોને.
3.73.19
सायाह्ने विचरन् राम दर्शयिष्यति लक्ष्मणः।
अपां लोभादुपावृत्तान् वृषभानिव नर्दतः ॥ ३.७३.१९ ॥
રામ, સાંજે ફરતાં લક્ષ્મણ તને બતાવશે, પાણીના લોભથી નજીક આવેલા, ગર્જતા બળદો જેવા (વાનરોને).
3.73.20
स्थूलान् पीतांश्च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम।
सायाह्ने विचरन् राम विटपी माल्यधारिणः ॥ ३.७३.२० ॥
નરોત્તમ રામ, પંપા સરોવર પર જાડા વાનરોને પાણી પીતા તું જોઈશ; સાંજે ફરતા, વૃક્ષો પર રહેતા, માળા ધારણ કરેલા (વાનરોને).
3.73.21
शिवोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि।
सुमनोभिश्चितास्तत्र तिलका नक्तमालकाः ॥ ३.७३.२१ ॥
પંપા સરોવરનું શુભ જળ જોઈને તું શોક છોડીશ; ત્યાં ફૂલોથી શણગારેલા તિલક અને નક્તમાલ વૃક્ષો છે.
3.73.22
उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव।
न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः ॥ ३.७३.२२ ॥
હે રાઘવ, ત્યાં ખીલેલાં ભૂરા કમળ અને કમળ છે; તે ફૂલોની માળા ત્યાં કોઈ પહેરાવતું નથી.
3.73.23
न च वै म्लानतां यान्ति न च शीर्यन्ति राघव।
मतङ्गशिष्यास्तत्रासन्नृषयः सुसमाहिताः ॥ ३.७३.२३ ॥
હે રાઘવ, તે મુરઝાતાં નથી, ખરતાં પણ નથી; ત્યાં માતંગના શિષ્ય, અત્યંત એકાગ્ર ઋષિઓ હતા.
3.73.24
तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः।
ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात् स्वेदबिन्दवः ॥ ३.७३.२४ ॥
ગુરુ માટે વનસામગ્રી લાવવાના ભારથી પીડાતા તેમના શરીરમાંથી પરસેવાનાં બિંદુઓ તરત પૃથ્વી પર પડ્યાં.
3.73.25
तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा।
स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव ॥ ३.७३.२५ ॥
હે રાઘવ! ત્યારે મુનિઓના તપના પ્રભાવથી ઉત્પન્ન થયેલી તે માળાઓ, પરસેવાના બિંદુઓમાંથી જન્મેલી, નષ્ટ થતી નથી.
3.73.26
तेषां गतानामद्यापि दृश्यते परिचारिणी।
श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी ॥ ३.७३.२६ ॥
ગયેલા એ મુનિઓની પરિચારિકા, શબરી નામની શ્રમણી, આજે પણ દેખાય છે; હે કાકુત્સ્થ, તે દીર્ઘજીવી છે.
3.73.27
त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम्।
दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति ॥ ३.७३.२७ ॥
પરંતુ ધર્મમાં સદા સ્થિત, સર્વ ભૂતોથી નમસ્કૃત, દેવ સમાન તમને જોઈને, હે રામ, તે સ્વર્ગલોકે જશે.
3.73.28
ततस्तद्राम पम्पायास्तीरमाश्रित्य पश्चिमम्।
आश्रमस्थानमतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि ॥ ३.७३.२८ ॥
પછી, હે રામ, પમ્પાના પશ્ચિમ કિનારાનો આશ્રય લઈને, હે કાકુત્સ્થ, તમે અતુલ્ય, ગુપ્ત આશ્રમસ્થાન જોશો.
3.73.29
न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तदाश्रमे।
ऋषेस्तस्य मतङ्गस्य विधानात् तच्च काननम् ॥ ३.७३.२९ ॥
ત્યાં, તે આશ્રમમાં, હાથીઓ પણ પ્રવેશ કરી શકતા નથી; તે ઋષિ માતંગના વિધાનથી તે વન પણ (સુરક્ષિત છે).
3.73.30
मतङ्गवनमित्येव विश्रुतं रघुनन्दन।
तस्मिन् नन्दनसंकाशे देवारण्योपमे वने ॥ ३.७३.३० ॥
હે રઘુનંદન, તે 'માતંગવન' નામે જ પ્રસિદ્ધ છે; નંદન સમાન, દેવારણ્ય સમાન તે વનમાં.
3.73.31
नानाविहगसंकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः।
ऋष्यमूकस्तु पम्पायाः पुरस्तात् पुष्पितद्रुमः ॥ ३.७३.३१ ॥
હે રામ, અનેક પ્રકારનાં પક્ષીઓથી ભરેલા તે વનમાં તું નિરાંતે આનંદ કરીશ. પંપા સરોવરની આગળ ઋષ્યમૂક પર્વત છે, જેના વૃક્ષો ફૂલોથી લદાયેલા છે.
3.73.32
सुदुःखारोहणश्चैव शिशुनागाभिरक्षितः।
उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकालेऽभिनिर्मितः ॥ ३.७३.३२ ॥
તે પર્વત ચઢવો અત્યંત કઠિન છે; નાના હાથીઓ તેનું રક્ષણ કરે છે. પ્રાચીન કાળમાં બ્રહ્માએ તેને અત્યંત ભવ્ય રૂપે રચ્યો હતો.
3.73.33
शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि।
यत् स्वप्नं लभते वित्तं तत् प्रबुद्धोऽधिगच्छति ॥ ३.७३.३३ ॥
હે રામ, તે પર્વતના શિખર પર સૂતેલો માણસ સ્વપ્નમાં જે ધન પામે છે, જાગતાં તે જ પામે છે.
3.73.34
यस्त्वेनं विषमाचारः पापकर्माधिरोहति।
तत्रैव प्रहरन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः ॥ ३.७३.३४ ॥
પરંતુ દુરાચારી અને પાપકર્મી માણસ તે પર્વત પર ચઢે, તો ત્યાં સૂતેલા તેને રાક્ષસો ઉપાડીને પ્રહાર કરે છે.
3.73.35
तत्रापि शिशुनागानामाक्रन्दः श्रूयते महान्।
क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गाश्रमवासिनाम् ॥ ३.७३.३५ ॥
ત્યાં પણ રામ, પંપામાં રમતા મતંગાશ્રમવાસીઓના નાના હાથીઓની મોટી ચીસ સંભળાય છે.
3.73.36
सक्ता रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपाः।
प्रचरन्ति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः ॥ ३.७३.३६ ॥
લોહીની ધારાઓથી લપેટાયેલા, મેઘ જેવા વર્ણના, વેગવાન મોટા હાથીઓ ટોળે વળીને અને પછી વિખેરાઈને ફરે છે.
3.73.37
ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं चारु शोभनम्।
अत्यन्तसुखसंस्पर्शं सर्वगन्धसमन्वितम् ॥ ३.७३.३७ ॥
ત્યાં તેઓએ સ્વચ્છ, સુંદર, મનોહર પાણી પીધું; તેનો સ્પર્શ અત્યંત સુખદ હતો અને તે સર્વ સુગંધોથી યુક્ત હતું.
3.73.38
निर्वृत्ताः संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः।
ऋक्षांश्च द्वीपिनश्चैव नीलकोमलकप्रभान् ॥ ३.७३.३८ ॥
તૃપ્ત થયેલા વનચર પ્રાણીઓ વનમાં ઊતરે છે; વાદળી અને કોમળ રૂંવાટીની કાંતિવાળાં રીંછ અને ચિત્તા પણ.
3.73.39
रुरूनपेतानजयान् दृष्ट्वा शोकं प्रहास्यसि।
राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा ॥ ३.७३.३९ ॥
રુરુ હરણો અને બકરાં જોઈને તું શોક છોડી દઈશ. હે રામ, તે પર્વતની વિશાળ ગુફા અત્યંત સુંદર દેખાય છે.
3.73.41
शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम्।
तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महान् शीतोदको ह्रदः॥॥ ४०
बहुमूलफलो रम्यो नानानगसमाकुलः।
तस्यां वसति धर्मात्मा सुग्रीवः सह वानरैः ॥ ३.७३.४१ ॥
હે કાકુત્સ્થ, તેનું દ્વાર પથ્થરથી ઢંકાયેલું છે; તેમાં પ્રવેશ કઠિન છે. તે ગુફાના પૂર્વ દ્વાર પાસે ઠંડા પાણીનું મોટું સરોવર છે; મૂળ અને ફળોથી ભરપૂર, રમણીય, વિવિધ વૃક્ષોથી ભરેલું. ત્યાં જ ધર્માત્મા સુગ્રીવ વાનરો સાથે રહે છે.
3.73.42
कदाचिच्छिखरे तस्य पर्वतस्यापि तिष्ठति।
कबन्धस्त्वनुशास्यैवं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३.७३.४२ ॥
કબંધ ક્યારેક તે પર્વતના શિખર પર પણ ઊભો રહે છે. આ રીતે ઉપદેશ આપીને કબંધે રામ અને લક્ષ્મણ બંનેને (માર્ગ બતાવ્યો).
3.73.43
स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान्।
तं तु खस्थं महाभागं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३.७३.४३ ॥
માળા ધારણ કરેલો, સૂર્યવર્ણની કાંતિવાળો, પરાક્રમી તે આકાશમાં શોભ્યો. આકાશમાં સ્થિત તે મહાભાગ્યવાનને રામ અને લક્ષ્મણ બંનેએ (જોયો).
3.73.44
प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यमूचतुरन्तिके।
गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थमिति तावब्रवीत् स च ॥ ३.७३.४४ ॥
"તું જા" એવું નજીક રહેલા તે બંનેએ કહ્યું. અને તેણે તે બંનેને કહ્યું, "કાર્યસિદ્ધિ માટે જાઓ."
3.73.45
सुप्रीतौ तावनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस्तदा ॥ ३.७३.४५ ॥
તે બંને પર અત્યંત પ્રસન્ન થઈ, તેમની રજા લઈને ત્યારે કબંધ ચાલ્યો ગયો.
3.73.46
स तत् कबन्धः प्रतिपद्य रूपं
वृतः श्रिया भास्वरसर्वदेहः।
निदर्शयन् राममवेक्ष्य खस्थः
सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच ॥ ३.७३.४६ ॥
તેણે તે રૂપ ધારણ કર્યું, શોભાથી ઘેરાયેલો, સમગ્ર દેહ પ્રકાશતો, આકાશમાં ઊભા રહી રામને જોઈને તે વખતે કહ્યું, "મિત્રતા કર."