वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.73.1
दर्शयित्वा तु रामाय सीतायाः परिमार्गणे।
वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबन्धः पुनरब्रवीत् ॥ ३.७३.१ ॥
सीतेच्या शोधात रामाला मार्ग दाखवल्यानंतर, प्रयोजन जाणणारा कबंध पुन्हा अर्थपूर्ण बोलला.
3.73.2
एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः।
प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः ॥ ३.७३.२ ॥
हे राम, हा शुभ मार्ग आहे; पश्चिम दिशेला असलेले हे फुललेले वृक्ष मनोहरपणे चमकत आहेत.
3.73.3
जम्बूप्रियालपनसा न्यग्रोधप्लक्षतिन्दुकाः।
अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादपाः ॥ ३.७३.३ ॥
जांभूळ, प्रियाल, फणस, वड, पिंपळ, तिंदुक, कर्णिकार, आंबा आणि इतर वृक्ष.
3.73.4
धन्वना नागवृक्षाश्च तिलका नक्तमालकाः।
नीलाशोकाः कदम्बाश्च करवीराश्च पुष्पिताः ॥ ३.७३.४ ॥
धन्वन, नागवृक्ष, तिलक, नक्तमाल, नीलाशोक, कदंब आणि कण्हेर फुललेले आहेत.
3.73.5
अग्निमुख्या अशोकाश्च सुरक्ताः पारिभद्रकाः।
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वा च तान् बलात् ॥ ३.७३.५ ॥
अग्निमुख्य, अशोक, गडद लाल पारिभद्रक वृक्ष—त्यांवर चढून किंवा बळाने जमिनीवर पाडून.
3.73.6
फलान्यमृतकल्पानि भक्षयित्वा गमिष्यथः।
तदतिक्रम्य काकुत्स्थ वनं पुष्पितपादपम् ॥ ३.७३.६ ॥
अमृतासारखी फळे खाऊन तुम्ही दोघे पुढे जाल; हे काकुत्स्था, फुललेल्या वृक्षांचे ते वन ओलांडून.
3.73.7
नन्दनप्रतिमं चान्यत् कुरवस्तूत्तरा इव।
सर्वकालफला यत्र पादपा मधुरस्रवाः ॥ ३.७३.७ ॥
नंदनवनासारखे दुसरे एक वन आहे, उत्तर कुरूंसारखे; तेथील वृक्ष सर्व ऋतूंत फळे देतात आणि मध पाझरतात.
3.73.8
सर्वे च ऋतवस्तत्र वने चैत्ररथे यथा।
फलभारनतास्तत्र महाविटपधारिणः ॥ ३.७३.८ ॥
तेथे चैत्ररथ वनाप्रमाणे सर्व ऋतू आहेत; फळांच्या भाराने वाकलेले, मोठ्या फांद्या धारण करणारे वृक्ष तेथे आहेत.
3.73.9
शोभन्ते सर्वतस्तत्र मेघपर्वतसंनिभाः।
तानारुह्याथवा भूमौ पातयित्वाथवा सुखम् ॥ ३.७३.९ ॥
तेथे ते सर्वत्र मेघ आणि पर्वतांसारखे शोभतात; त्यांवर चढून, किंवा जमिनीवर पाडून सुखाने (फळे घेता येतात).
3.73.10
फलान्यमृतकल्पानि लक्ष्मणस्ते प्रदास्यति।
चङ्क्रमन्तौ वरान् शैलान् शैलाच्छैलं वनाद् वनम् ॥ ३.७३.१० ॥
अमृतासारखी फळे लक्ष्मण तुला देईल. तुम्ही दोघे उत्तम पर्वतांवर विहार करीत, एका पर्वतावरून दुसऱ्या पर्वतावर आणि एका वनातून दुसऱ्या वनात जाल.
3.73.11
ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः।
अशर्करामविभ्रंशां समतीर्थामशैवलाम् ॥ ३.७३.११ ॥
नंतर, हे वीरांनो, तुम्ही दोघे पम्पा नावाच्या सरोवरात जाल.
3.73.12
राम संजातवालूकां कमलोत्पलशोभिताम्।
तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश्चैव राघव ॥ ३.७३.१२ ॥
खडे नसलेले, मजबूत काठांचे, समतल घाटांचे, शेवाळ नसलेले, वाळूने भरलेले आणि कमळ व नीलोत्पलांनी शोभणारे ते सरोवर आहे. तेथे हंस, जलपक्षी, क्रौंच आणि कुरर पक्षीही आहेत, हे राघवा.
3.73.13
वल्गुस्वरा निकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः।
नोद्विजन्ते नरान् दृष्ट्वा वधस्याकोविदाः शुभाः ॥ ३.७३.१३ ॥
पम्पा सरोवराच्या पाण्यात वावरणारे गोड स्वरांचे पक्षी किलबिलत आहेत. वध म्हणजे काय हे न जाणणारे ते शुभ प्राणी माणसांना पाहून घाबरत नाहीत.
3.73.14
घृतपिण्डोपमान् स्थूलांस्तान् द्विजान् भक्षयिष्यथः।
रोहितान् वक्रतुण्डांश्च नलमीनांश्च राघव ॥ ३.७३.१४ ॥
हे राघवा, तुपाच्या गोळ्यांसारख्या जाड त्या पक्ष्यांना, वाकड्या तोंडाच्या रोहित माशांना आणि नल माशांना तू खाशील.
3.73.15
पम्पायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान् हतान्।
निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानैककण्टकान् ॥ ३.७३.१५ ॥
हे राम, पम्पेत तिथे तू बाणांनी उत्तम माशांना ठार मारशील; त्वचा व पंख काढून लोखंडासारखे तापवलेले, जाड, एकाच काट्याचे ते तू खाशील.
3.73.16
तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः सम्प्रदास्यति।
भृशं तान् खादतो मत्स्यान् पम्पायाः पुष्पसंचये ॥ ३.७३.१६ ॥
तुझ्यावरील भक्तीने युक्त लक्ष्मण ते अर्पण करील; पम्पेतील फुले वेचताना ते मासे तू भरपूर खाशील.
3.73.17
पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम्।
उद्धृत्य स तदाक्लिष्टं रूप्यस्फटिकसंनिभम् ॥ ३.७३.१७ ॥
कमळाच्या सुगंधाचे, शुद्ध, सुखद शीतल, निरोगी पाणी, चांदी व स्फटिकासारखे निर्मळ ते तो काढून आणील.
3.73.18
अथ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति।
स्थूलान् गिरिगुहाशय्यान् वानरान् वनचारिणः ॥ ३.७३.१८ ॥
नंतर लक्ष्मण कमळाच्या पानाने पाणी पाजेल — पर्वतगुहांत निजणाऱ्या, वनात फिरणाऱ्या त्या धष्टपुष्ट वानरांना.
3.73.19
सायाह्ने विचरन् राम दर्शयिष्यति लक्ष्मणः।
अपां लोभादुपावृत्तान् वृषभानिव नर्दतः ॥ ३.७३.१९ ॥
राम, संध्याकाळी फिरताना लक्ष्मण तुला दाखवेल, पाण्याच्या लोभाने जवळ आलेले, गर्जणाऱ्या वृषभांप्रमाणे (वानर).
3.73.20
स्थूलान् पीतांश्च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम।
सायाह्ने विचरन् राम विटपी माल्यधारिणः ॥ ३.७३.२० ॥
नरोत्तमा राम, पंपा सरोवरावर धिप्पाड वानर पाणी पिताना तू पाहशील; संध्याकाळी फिरणारे, वृक्षांवर राहणारे, माळा घातलेले (वानर).
3.73.21
शिवोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि।
सुमनोभिश्चितास्तत्र तिलका नक्तमालकाः ॥ ३.७३.२१ ॥
पंपा सरोवरावरील शुभ जल पाहून तू शोक सोडशील; तेथे फुलांनी सजलेले तिलक आणि नक्तमाल वृक्ष आहेत.
3.73.22
उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव।
न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः ॥ ३.७३.२२ ॥
हे राघवा, तेथे फुललेली निळी कमळे आणि कमळे आहेत; ती फुले तेथे कोणी माळेत गुंफत नाही.
3.73.23
न च वै म्लानतां यान्ति न च शीर्यन्ति राघव।
मतङ्गशिष्यास्तत्रासन्नृषयः सुसमाहिताः ॥ ३.७३.२३ ॥
हे राघवा, ती म्लान होत नाहीत, गळतही नाहीत; तेथे मतंगाचे शिष्य, अत्यंत एकाग्र ऋषी होते.
3.73.24
तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः।
ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात् स्वेदबिन्दवः ॥ ३.७३.२४ ॥
गुरूंसाठी वनातील वस्तू आणण्याच्या ओझ्याने कष्टी झालेल्या त्यांच्या शरीरावरील घामाचे थेंब लगेच भूमीवर पडले.
3.73.25
तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा।
स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव ॥ ३.७३.२५ ॥
हे राघवा! त्या वेळी मुनींच्या तपाच्या सामर्थ्याने उत्पन्न झालेली ती माळा, घामाच्या थेंबांतून उद्भवलेल्या, नष्ट होत नाहीत.
3.73.26
तेषां गतानामद्यापि दृश्यते परिचारिणी।
श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी ॥ ३.७३.२६ ॥
ज्या गेलेल्या मुनींची परिचारिका, शबरी नावाची श्रमणी, आजही दिसते; हे काकुत्स्था, ती दीर्घायुषी आहे.
3.73.27
त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम्।
दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति ॥ ३.७३.२७ ॥
परंतु धर्मात सदैव स्थित, सर्व प्राण्यांनी नमस्कृत, देवतुल्य अशा तुला पाहून, हे राम, ती स्वर्गलोकाला जाईल.
3.73.28
ततस्तद्राम पम्पायास्तीरमाश्रित्य पश्चिमम्।
आश्रमस्थानमतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि ॥ ३.७३.२८ ॥
मग, हे राम, पम्पेच्या पश्चिम तीराचा आश्रय घेऊन, हे काकुत्स्था, तू तो अतुलनीय, गुप्त आश्रमस्थान पाहशील.
3.73.29
न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तदाश्रमे।
ऋषेस्तस्य मतङ्गस्य विधानात् तच्च काननम् ॥ ३.७३.२९ ॥
तेथे, त्या आश्रमात, हत्तीसुद्धा प्रवेश करू शकत नाहीत; त्या ऋषी मतंगाच्या विधानामुळे ते अरण्यही (संरक्षित आहे).
3.73.30
मतङ्गवनमित्येव विश्रुतं रघुनन्दन।
तस्मिन् नन्दनसंकाशे देवारण्योपमे वने ॥ ३.७३.३० ॥
हे रघुनंदना, ते 'मतंगवन' नावानेच प्रसिद्ध आहे; नंदनासारख्या, देवारण्यासारख्या त्या वनात.
3.73.31
नानाविहगसंकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः।
ऋष्यमूकस्तु पम्पायाः पुरस्तात् पुष्पितद्रुमः ॥ ३.७३.३१ ॥
रामा, नाना प्रकारच्या पक्ष्यांनी भरलेल्या त्या वनात तू समाधानाने रमशील. पंपा सरोवराच्या पुढे ऋष्यमूक पर्वत आहे; त्याचे वृक्ष फुलांनी बहरलेले आहेत.
3.73.32
सुदुःखारोहणश्चैव शिशुनागाभिरक्षितः।
उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकालेऽभिनिर्मितः ॥ ३.७३.३२ ॥
तो पर्वत चढणे अत्यंत कठीण आहे; लहान हत्ती त्याचे रक्षण करतात. प्राचीन काळी ब्रह्मदेवाने त्याला अत्यंत उदार रूपात निर्माण केले होते.
3.73.33
शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि।
यत् स्वप्नं लभते वित्तं तत् प्रबुद्धोऽधिगच्छति ॥ ३.७३.३३ ॥
रामा, त्या पर्वताच्या शिखरावर झोपलेला पुरुष स्वप्नात जे धन मिळवतो, ते जागा झाल्यावर प्रत्यक्ष मिळवतो.
3.73.34
यस्त्वेनं विषमाचारः पापकर्माधिरोहति।
तत्रैव प्रहरन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः ॥ ३.७३.३४ ॥
परंतु दुराचारी आणि पापकर्मी माणूस त्या पर्वतावर चढला, तर झोपलेला असताना राक्षस त्याला तिथेच पकडून मारतात.
3.73.35
तत्रापि शिशुनागानामाक्रन्दः श्रूयते महान्।
क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गाश्रमवासिनाम् ॥ ३.७३.३५ ॥
तिथेही रामा, पंपेत खेळणाऱ्या मतंगाश्रमवासींच्या लहान हत्तींचा मोठा चीत्कार ऐकू येतो.
3.73.36
सक्ता रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपाः।
प्रचरन्ति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः ॥ ३.७३.३६ ॥
रक्ताच्या धारांनी माखलेले, मेघवर्णाचे, वेगवान मोठे हत्ती एकत्र जमून आणि पुन्हा विखुरून फिरतात.
3.73.37
ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं चारु शोभनम्।
अत्यन्तसुखसंस्पर्शं सर्वगन्धसमन्वितम् ॥ ३.७३.३७ ॥
तेथे त्यांनी स्वच्छ, सुंदर, मनोहर पाणी प्याले; त्याचा स्पर्श अत्यंत सुखद होता आणि ते सर्व सुगंधांनी युक्त होते.
3.73.38
निर्वृत्ताः संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः।
ऋक्षांश्च द्वीपिनश्चैव नीलकोमलकप्रभान् ॥ ३.७३.३८ ॥
तृप्त झालेले वनचर प्राणी अरण्यात शिरतात; निळ्या व मऊ केसांच्या कांतीचे अस्वल आणि बिबटेही.
3.73.39
रुरूनपेतानजयान् दृष्ट्वा शोकं प्रहास्यसि।
राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा ॥ ३.७३.३९ ॥
रुरू हरणे आणि शेळ्या पाहून तू शोक सोडशील. हे राम, त्या पर्वताची मोठी गुहा अतिशय सुंदर दिसते.
3.73.41
शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम्।
तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महान् शीतोदको ह्रदः॥॥ ४०
बहुमूलफलो रम्यो नानानगसमाकुलः।
तस्यां वसति धर्मात्मा सुग्रीवः सह वानरैः ॥ ३.७३.४१ ॥
हे काकुत्स्था, तिचे द्वार दगडाने झाकलेले आहे; आत प्रवेश करणे कठीण आहे. त्या गुहेच्या पूर्वद्वाराशी थंड पाण्याचे मोठे सरोवर आहे; मुळे व फळांनी समृद्ध, रमणीय, विविध वृक्षांनी व्याप्त. तिथेच धर्मात्मा सुग्रीव वानरांसह राहतो.
3.73.42
कदाचिच्छिखरे तस्य पर्वतस्यापि तिष्ठति।
कबन्धस्त्वनुशास्यैवं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३.७३.४२ ॥
कबंध कधी त्या पर्वताच्या शिखरावरही उभा असतो. असा उपदेश करून कबंधाने राम व लक्ष्मण दोघांना (मार्ग दाखवला).
3.73.43
स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान्।
तं तु खस्थं महाभागं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३.७३.४३ ॥
माळा धारण केलेला, सूर्याच्या वर्णाच्या तेजाचा, पराक्रमी तो आकाशात शोभला. आकाशात उभ्या असलेल्या त्या महाभाग्यवानाला राम व लक्ष्मण दोघांनीही (पाहिले).
3.73.44
प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यमूचतुरन्तिके।
गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थमिति तावब्रवीत् स च ॥ ३.७३.४४ ॥
"तू जा" असे जवळ असलेले ते दोघे म्हणाले. आणि तो त्या दोघांना म्हणाला, "कार्यसिद्धीसाठी जा."
3.73.45
सुप्रीतौ तावनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस्तदा ॥ ३.७३.४५ ॥
त्या दोघांवर अत्यंत प्रसन्न होऊन, त्यांचा निरोप घेऊन तेव्हा कबंध निघून गेला.
3.73.46
स तत् कबन्धः प्रतिपद्य रूपं
वृतः श्रिया भास्वरसर्वदेहः।
निदर्शयन् राममवेक्ष्य खस्थः
सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच ॥ ३.७३.४६ ॥
त्याने ते रूप धारण केले, तेजाने वेढलेला, सर्व देह तळपणारा, आकाशात उभा राहून रामाकडे पाहत त्याने तेव्हा म्हटले, "मैत्री कर."