উপনিষদ · Chāndogya 6.5

Chāndogya 6.5.1

अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्माँसं योऽणिष्ठस्तन्मनः ॥ ६.५.१ ॥

ভুক্ত অন্ন তিন ভাগে বিভক্ত হয়: তার যা সবচেয়ে স্থূল ধাতু তা মল হয়; যা মধ্যম তা মাংস হয়; আর যা সবচেয়ে সূক্ষ্ম তা মন হয়।

आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुस्तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लोहितं योऽणिष्ठः स प्राणः ॥ ६.५.२ ॥

পান করা জল তিন ভাগে বিভক্ত হয়। তাদের মধ্যে যেটি স্থূলতম ধাতু তা মূত্র হয়; যেটি মধ্যম তা রক্ত হয়; যেটি সূক্ষ্মতম তা প্রাণ হয়।

तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तदस्थि भवति यो मध्यमः स मज्जा योऽणिष्ठः सा वाक् ॥ ६.५.३ ॥

খাওয়া তেজ (অগ্নিতত্ত্ব) তিন ভাগে বিভক্ত হয়। তার মধ্যে যেটি স্থূলতম ধাতু তা অস্থি হয়; যেটি মধ্যম তা মজ্জা হয়; যেটি সূক্ষ্মতম তা বাক্ হয়।

अन्नमयँहि सोम्य मनः आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ६.५.४ ॥

হে সৌম্য, মন অন্নময়, প্রাণ জলময়, বাক্ তেজোময়ী—এই কথা ভগবান আমাকে আবার বুঝিয়ে দিন। তখন তিনি বললেন, 'এরূপই, হে সৌম্য।'