ઋગ્વેદ ऋग्वेद

આ શું છે

ઋગ્વેદ ચાર વેદોમાં સૌથી પ્રાચીન છે અને કોઈ પણ જીવંત પરંપરાના સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથોમાંનો એક છે. તેમાં પ્રારંભિક વૈદિક સંસ્કૃતમાં 1,028 સૂક્તો અને આશરે 10,552 મંત્રો છે. ત્રણ હજારથી વધુ વર્ષોથી તે ગુરુથી શિષ્ય સુધી પાઠ દ્વારા પહોંચતો રહ્યો છે, અને દરેક અક્ષર તથા સ્વરની એટલી કાળજી રાખવામાં આવી છે કે ગ્રંથમાં ભાગ્યે જ કોઈ ફેરફાર થયો છે. UNESCO વૈદિક પાઠની આ પરંપરાને માનવતાના અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસાના ભાગ તરીકે માન્યતા આપે છે.

તેની રચના કેવી છે

સૂક્તો દસ ગ્રંથોમાં ગોઠવાયેલાં છે, જેને મંડળ કહે છે. મંડળ 2 થી 7, જેને "કુલ-મંડળો" કહેવાય છે, તે દરેક ઋષિઓની એક-એક પરંપરાનાં છે, જેમ કે વિશ્વામિત્ર (મંડળ 3) અને વસિષ્ઠ (મંડળ 7). મંડળ 9 સંપૂર્ણપણે સોમને સમર્પિત છે. મંડળ 1 અને 10 માં અનેક ઋષિઓનાં સૂક્તો સંગ્રહાયેલાં છે અને મોટા ભાગનાં મહાન પ્રશ્નાત્મક સૂક્તો એમાં જ છે. દરેક સૂક્ત તેના ઋષિ, જે દેવને તે સંબોધે છે તે દેવતા અને તેના છંદ સાથે યાદ રાખવામાં આવે છે.

તે શું શીખવે છે

મોટા ભાગનાં સૂક્તો દેવોની સ્તુતિ કરે છે અને તેમને આમંત્રે છે: અગ્નિ, પવિત્ર અગ્નિ અને મનુષ્યો તથા દેવો વચ્ચેનો દૂત, જેનાથી સંહિતાનો આરંભ થાય છે; ઇન્દ્ર, જે જળને મુક્ત કરે છે; સોમ; વરુણ અને મિત્ર, જગતની સાચી વ્યવસ્થા ઋતના રક્ષકો; ઉષા, પરોઢ; અને સૂર્ય. સૂક્તો વર્ષા, ગાયો, સંતાન, દીર્ઘાયુ અને મૈત્રી માગે છે, અને ઉદારતાની પ્રશંસા કરે છે. કેટલાંક સૂક્તો એથી આગળ જઈને પૂછે છે કે આ બધું કેવી રીતે અસ્તિત્વમાં આવ્યું: નાસદીય સૂક્ત (10.129), પુરુષ સૂક્ત (10.90) અને હિરણ્યગર્ભ સૂક્ત (10.121). ગાયત્રી મંત્ર (3.62.10) અને એકતાનું અંતિમ આહ્વાન (10.191) આજે પણ રોજ પાઠ કરાય છે.

તમારા જીવનમાં તેનો અર્થ શું હોઈ શકે

ઋગ્વેદ જગતને કૃતજ્ઞતાથી જોવાની દૃષ્ટિ શીખવે છે: પરોઢ, અગ્નિ, વર્ષા અને નદીઓને સામાન્ય માની લેવામાં નથી આવતી, પણ તેમનું સ્વાગત કરીને આભાર માનવામાં આવે છે. તેનો ઋતનો વિચાર આપણને વાણી અને કર્મમાં સત્ય અને વ્યવસ્થા સાથે સુમેળમાં જીવવાનું કહે છે. તે રહસ્ય વિશે પણ પ્રામાણિક છે: નાસદીય સૂક્ત એ પ્રશ્ન સાથે પૂરું થાય છે કે જગતનો આરંભ કેવી રીતે થયો તે કદાચ સર્વોચ્ચ પણ જાણતો હશે કે નહીં. અને તેનું છેલ્લું સૂક્ત લોકોને એક સંકલ્પ અને એક હૃદયથી ભેગા થવાનું કહે છે. તેના મંત્રો આજે પણ કરોડો લોકોની દૈનિક પ્રાર્થના, લગ્ન અને અંતિમ સંસ્કારમાં સાથ આપે છે.

ક્યાંથી શરૂ કરવું

પહેલા પાનાથી શરૂ કરવાને બદલે થોડાં સૂક્તોથી શરૂઆત કરો: 1.1, અગ્નિને સંબોધેલું પ્રથમ સૂક્ત; 3.62.10, ગાયત્રી મંત્ર; 1.113, ઉષાનું સૂક્ત; 10.129, નાસદીય સૂક્ત; અને 10.191, એકતાનું સૂક્ત. ધીમે ધીમે વાંચો, શક્ય હોય તો મોટેથી વાંચો, શબ્દશઃ અર્થોનો ઉપયોગ કરો અને પાઠ સાંભળો: આ સૂક્તો સાંભળવા માટે જ રચાયાં હતાં.

ઉદ્ભવ અને સમયકાળ

પરંપરામાં વેદો શ્રુતિ છે, એટલે કે "જે સાંભળવામાં આવ્યું": ઋષિઓએ સૂક્તોની રચના નથી કરી પણ તેમનું દર્શન કર્યું, અને તેમનો કોઈ માનવ રચયિતા નથી. ઇતિહાસકારો સામાન્ય રીતે મોટા ભાગનાં સૂક્તોની રચનાનો સમય આશરે ઈ.સ. પૂર્વે 1500–1000 અને સ્થળ ભારતીય ઉપખંડનો ઉત્તર-પશ્ચિમ ભાગ માને છે. લખાયો તે પહેલાં અનેક સદીઓ સુધી આ ગ્રંથ મૌખિક પરંપરાથી જીવંત રહ્યો.

શરૂઆત માટેના અંશો

• ઋગ્વેદ 1.1.1: પ્રથમ મંત્ર: અગ્નિની સ્તુતિ.
• ઋગ્વેદ 3.62.10: ગાયત્રી મંત્ર, જાગૃત બુદ્ધિ માટેની પ્રાર્થના.
• ઋગ્વેદ 1.113.1: ઋષિ કુત્સ ઉષાનું સ્વાગત કરે છે.
• ઋગ્વેદ 10.129.1: નાસદીય સૂક્ત: "ત્યારે ન તો સત્ હતું, ન અસત્."
• ઋગ્વેદ 10.191.2: સાથે મળો, સાથે બોલો: એકતાનું આહ્વાન.