ਰਿਗਵੇਦ ऋग्वेद

ਇਹ ਕੀ ਹੈ

ਰਿਗਵੇਦ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਢਲੀ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ 1,028 ਸੂਕਤ (ਭਜਨ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10,552 ਮੰਤਰ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਚੇਲੇ ਤੱਕ ਉਚਾਰਨ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਸੁਰ ਦਾ ਇੰਨਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿ ਪਾਠ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਬਦਲਿਆ ਹੈ। UNESCO ਵੈਦਿਕ ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅਮੂਰਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੈ

ਸੂਕਤ ਦਸ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਡਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਡਲ 2 ਤੋਂ 7, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਕੁਲ ਮੰਡਲ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ (ਮੰਡਲ 3) ਅਤੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ (ਮੰਡਲ 7)। ਮੰਡਲ 9 ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਮੰਡਲ 1 ਅਤੇ 10 ਕਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੂਕਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਸੂਕਤ ਹਨ। ਹਰ ਸੂਕਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਛੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਕੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੂਕਤ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਅਗਨੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਤ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ, ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੋਮ; ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੱਚੀ ਵਿਵਸਥਾ ਰਿਤ ਦੇ ਰਾਖੇ; ਊਸ਼ਾ, ਪ੍ਰਭਾਤ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ। ਸੂਕਤ ਮੀਂਹ, ਪਸ਼ੂ-ਧਨ, ਸੰਤਾਨ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਾਨ-ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ: ਨਾਸਦੀਯ ਸੂਕਤ ਜਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੂਕਤ (10.129), ਪੁਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ (10.90) ਅਤੇ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਸੂਕਤ (10.121)। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ (3.62.10) ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਸੱਦਾ (10.191) ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੁਹਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਰਿਗਵੇਦ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦਾ ਢੰਗ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਭਾਤ, ਅੱਗ, ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਅਤੇ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਿਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਾਨੂੰ ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿੱਚ ਜੀਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਹੱਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਹੈ: ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੂਕਤ ਇਸ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸੂਕਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਲ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੰਤਰ ਅੱਜ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ

ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੁਝ ਕੁ ਸੂਕਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ: 1.1, ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਪਹਿਲਾ ਸੂਕਤ; 3.62.10, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ; 1.113, ਪ੍ਰਭਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਕਤ; 10.129, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੂਕਤ; ਅਤੇ 10.191, ਏਕਤਾ ਦਾ ਸੂਕਤ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੜ੍ਹੋ, ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬਦ-ਦਰ-ਸ਼ਬਦ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ ਸੁਣੋ: ਇਹ ਸੂਕਤ ਸੁਣੇ ਜਾਣ ਲਈ ਹੀ ਬਣੇ ਸਨ।

ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਧਾਰਨ

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਸ਼ਰੁਤੀ ਹਨ, ਯਾਨੀ "ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ": ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਕਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖੀ ਲੇਖਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੂਕਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲਗਭਗ 1500–1000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ। ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪਾਠ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵਿਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਅੰਸ਼

• ਰਿਗਵੇਦ 1.1.1: ਪਹਿਲਾ ਮੰਤਰ: ਅੱਗ, ਅਗਨੀ ਦੀ ਉਸਤਤ।
• ਰਿਗਵੇਦ 3.62.10: ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ ਮਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ।
• ਰਿਗਵੇਦ 1.113.1: ਰਿਸ਼ੀ ਕੁਤਸ ਪ੍ਰਭਾਤ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਰਿਗਵੇਦ 10.129.1: ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੂਕਤ: "ਤਦ ਨਾ ਹੋਂਦ ਸੀ, ਨਾ ਅਣਹੋਂਦ।"
• ਰਿਗਵੇਦ 10.191.2: ਇਕੱਠੇ ਮਿਲੋ, ਇਕੱਠੇ ਬੋਲੋ: ਏਕਤਾ ਦਾ ਸੱਦਾ।