महाभारत · अध्याय 1.112
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.112.1
ततः सत्यवती दीना कृपणा पुत्रगृद्धिनी ।
पुत्रस्य कृत्वा कार्याणि स्नुषाभ्यां सह भारत ॥ १.११२.१ ॥
नंतर दुःखी, दीन आणि पुत्रप्रेमाने व्याकुल झालेल्या सत्यवतीने दोन सुनांसह पुत्राचे अंत्यसंस्कार केले, हे भारता.
1.112.2
समाश्वास्य स्नुषे ते च भर्तृशोकनिपीडिते ।
धर्मं च पितृवंशं च मातृवंशं च भामिनी।
प्रसमीक्ष्य महाभागा गाङ्गेयं वाक्यमब्रवीत् ॥ १.११२.२ ॥
पतीच्या शोकाने पीडित झालेल्या दोन सुनांना धीर देऊन, धर्म, पितृवंश आणि मातृवंश यांचा विचार करून, त्या महाभागा भामिनीने गाङ्गेयाला हे शब्द सांगितले.
1.112.3
दुःखार्दिता तु सा देवी मज्जन्ती शोकसागरे ।
शन्तनोर्धर्मनित्यस्य कौरव्यस्य यशस्विनः।
त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च संतानश्च प्रतिष्ठितः ॥ १.११२.३ ॥
दुःखाने पीडित झालेली ती देवी शोकसागरात बुडताना म्हणाली: धर्मनिष्ठ यशस्वी कौरव्य शंतनूचे पिंड, कीर्ती आणि संतती तुझ्यातच प्रतिष्ठित आहेत.
1.112.4
भ्राता विचित्रवीर्यस्ते भूतानामन्तमेयिवान् ।
यथाकर्म शुभं कृत्वा स्वर्गोपगमनं ध्रुवम्।
यथा चायुर्ध्रुवं सत्ये त्वयि धर्मस्तथा ध्रुवः ॥ १.११२.४ ॥
तुझा बंधू विचित्रवीर्य प्राणिमात्रांच्या अंताला गेला आहे. शुभ कर्मे करून, कर्मानुसार तो निश्चितच स्वर्गाला गेला. सत्यात जशी तुझी आयुष्य स्थिर आहे, तसाच तुझ्यातील धर्मही स्थिर आहे.
1.112.5
वेत्थ धर्मांश्च धर्मज्ञ समासेनेतरेण च ।
विविधास्त्वं श्रुतीर्वेत्थ वेदाङ्गानि च सर्वशः ॥ १.११२.५ ॥
हे धर्मज्ञा, तू धर्म संक्षेपाने आणि विस्ताराने जाणतोस. विविध श्रुती आणि वेदांगे सर्व प्रकारे तू जाणतोस.
1.112.6
व्यवस्थानं च ते धर्मे कुलाचारं च लक्षये ।
प्रतिपत्तिं च कृच्छ्रेषु शुक्राङ्गिरसयोरिव ॥ १.११२.६ ॥
तुझ्यामध्ये धर्मातील स्थैर्य आणि कुलाचार मी पाहतो; कठीण प्रसंगी शुक्र आणि अंगिरसांप्रमाणे तुझी वर्तणूकही मी पाहतो.
1.112.7
तस्मात्सुभृशमाश्वस्य त्वयि धर्मभृतां वर ।
कार्ये त्वां विनियोक्ष्यामि तच्छ्रुत्वा कर्तुमर्हसि ॥ १.११२.७ ॥
म्हणून, धर्मधारकांत श्रेष्ठा, पूर्ण आश्वस्त होऊन तुला एका कार्यात नियुक्त करीन; ते ऐकून तू ते करणे योग्य आहे.
1.112.8
मम पुत्रस्तव भ्राता वीर्यवान्सुप्रियश्च ते ।
बाल एव गतः स्वर्गमपुत्रः पुरुषर्षभ ॥ १.११२.८ ॥
माझा पुत्र, तुझा भाऊ, पराक्रमी आणि तुला अतिशय प्रिय होता; हे पुरुषश्रेष्ठा, तो बालकच पुत्रहीन होऊन स्वर्गाला गेला.
1.112.9
इमे महिष्यौ भ्रातुस्ते काशिराजसुते शुभे ।
रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च भारत ॥ १.११२.९ ॥
या तुझ्या भावाच्या दोन राण्या आहेत; काशिराजाच्या शुभ कन्या, रूप आणि यौवनसंपन्न; हे भारता, त्या पुत्रकामी आहेत.
1.112.10
तयोरुत्पादयापत्यं सन्तानाय कुलस्य नः ।
मन्नियोगान्महाबाहो धर्मं कर्तुमिहार्हसि ॥ १.११२.१० ॥
त्या दोघींपासून आपल्या कुलाच्या वंशासाठी संतती निर्माण कर; हे महाबाहो, माझ्या आज्ञेने येथे हा धर्म पार पाडणे तुला योग्य आहे.
1.112.11
राज्ये चैवाभिषिच्यस्व भारताननुशाधि च ।
दारांश्च कुरु धर्मेण मा निमज्जीः पितामहान् ॥ १.११२.११ ॥
राज्यावर अभिषिक्त हो आणि भारतांवर राज्य कर; धर्माने पत्नी स्वीकार कर; आपल्या पितरांना बुडू देऊ नकोस.
1.112.12
तथोच्यमानो मात्रा स सुहृद्भिश्च परन्तपः ।
इत्युवाचाथ धर्मात्मा धर्म्यमेवोत्तरं वचः ॥ १.११२.१२ ॥
मातेने आणि सुहृदांनी असे सांगितल्यावर तो परंतप धर्मात्मा धर्मयुक्त उत्तर म्हणाला.
1.112.13
असंशयं परो धर्मस्त्वया मातरुदाहृतः ।
त्वमपत्यं प्रति च मे प्रतिज्ञां वेत्थ वै परां ॥ १.११२.१३ ॥
हे माते, तू निःसंशय परम धर्म सांगितलास. संततीविषयीची माझी श्रेष्ठ प्रतिज्ञा तुलाही माहीत आहे.
1.112.14
जानासि च यथावृत्तं शुल्कहेतोस्त्वदन्तरे ।
स सत्यवति सत्यं ते प्रतिजानाम्यहं पुनः ॥ १.११२.१४ ॥
शुल्कासाठी तुझ्या आणि वडिलांमध्ये जे घडले ते तुला माहीत आहे. हे सत्यवती, तेच सत्य मी पुन्हा तुला वचन देतो.
1.112.15
परित्यजेयं त्रैलोक्यं राज्यं देवेषु वा पुनः ।
यद्वाऽप्यधिकमेताभ्यां न तु सत्यं कथंचन ॥ १.११२.१५ ॥
मी त्रिलोकाचा त्याग करीन, देवांमधील राज्याचाही त्याग करीन, किंवा या दोन्हींपेक्षा अधिक असलेल्या कशाचाही त्याग करीन; पण कोणत्याही प्रकारे सत्याचा त्याग करणार नाही.
1.112.16
त्यजेच्च पृथिवी गन्धमापश्च रसमात्मनः ।
ज्योतिस्तथा त्यजेद्रूपं वायुः स्पर्शगुणं त्यजेत् ॥ १.११२.१६ ॥
पृथ्वीने आपला गंध सोडावा, पाण्याने आपला रस सोडावा, अग्नीने तसे आपले रूप सोडावे, आणि वायूने आपला स्पर्शगुण सोडावा.
1.112.17
प्रभां समुत्सृजेदर्को धूमकेतुस्तथोष्मताम् ।
त्यजेच्छब्दं तथाऽऽकाशं सोमः शीतांशुतां त्यजेत् ॥ १.११२.१७ ॥
सूर्याने आपली प्रभा सोडावी, धूमकेतूने (अग्नीने) आपली उष्णता सोडावी, तसेच आकाशाने आपला शब्द सोडावा, आणि चंद्राने आपली शीतल किरणे सोडावीत.
1.112.18
विक्रमं वृत्रहा जह्याद्धर्मं जह्याच्च धर्मराट् ।
न त्वहं सत्यमुत्स्रष्टुं व्यवसेयं कथंचन ॥ १.११२.१८ ॥
वृत्रहन्ता (इंद्र) पराक्रम सोडू शकेल, धर्मराज धर्म सोडू शकेल; परंतु मी कोणत्याही प्रकारे सत्य सोडण्याचा निश्चय करणार नाही.
1.112.19
तन्न जात्वन्यथा कुर्यां लोकानामपि संक्षये ।
अमरत्वस्य वा हेतोस्त्रैलोक्यस्य धनस्य च ॥ १.११२.१९ ॥
लोकांचा नाश झाला तरीही, अमरत्वासाठी, त्रिलोकासाठी किंवा धनासाठीही मी कधीही त्याच्या उलट वागणार नाही.
1.112.20
एवमुक्ता तु पुत्रेण भूरिद्रविणतेजसा ।
माता सत्यवती भीष्ममुवाच तदनन्तरम् ॥ १.११२.२० ॥
अपार धन आणि तेज असलेल्या पुत्राने असे सांगितल्यावर माता सत्यवतीने त्यानंतर भीष्माला म्हटले.
1.112.21
जानामि ते स्थितिं सत्ये परां सत्यपराक्रम ।
इच्छन्सृजेथास्त्रींल्लोकानन्यांस्त्वं स्वेन तेजसा ॥ १.११२.२१ ॥
हे सत्यपराक्रमी, सत्यात तुझे स्थान सर्वोच्च आहे हे मला माहीत आहे; इच्छा केलीस तर तू आपल्या तेजाने इतर तीन लोकही निर्माण करू शकशील.
1.112.22
जानामि चैवं सत्यं तन्मदर्थे यच्च भाषितम् ।
आपद्धर्मं त्वमावेक्ष्य वह पैतामहीं धुरम् ॥ १.११२.२२ ॥
माझ्यासाठी जे सांगितले ते सत्य आहे हेही मला माहीत आहे; आपद्धर्माचा विचार करून तू पितामहाची धुरा वाहा.
1.112.23
यथा ते कुलतन्तुश्च धर्मश्च न पराभवेत् ।
सुहृदश्च प्रहृष्येरंस्तथा कुरु परन्तप ॥ १.११२.२३ ॥
तुझा कुलतंतू आणि धर्म नष्ट होऊ नये, मित्र आनंदित व्हावेत, हे परंतपा, असे कर.
1.112.24
आत्मनश्च हितं तात प्रियं च मम भारत ।
लालप्यमानां तामेवं कृपणां पुत्रगृद्धिनीम्।
धर्मादपेतं ब्रुवतीं भीष्मो भूयोऽब्रवीदिदम् ॥ १.११२.२४ ॥
धर्मापासून ढळलेल्या, पुत्रासाठी लोभी झालेल्या, अशा प्रकारे विलाप करणाऱ्या त्या दीन मातेला भीष्म पुन्हा म्हणाले: 'हे भारता, तुझे आणि माझे जे हितकारक व प्रिय आहे...'
1.112.25
राज्ञि धर्मानवेक्षस्व मा नः सर्वान्व्यनीनशः ।
सत्याच्च्युतिः क्षत्रियस्य न धर्मेषु प्रशस्यते ॥ १.११२.२५ ॥
राणी, धर्माचा विचार कर; आम्हा सर्वांचा नाश करू नकोस. सत्यापासून च्युत होणे क्षत्रियाला धर्मात प्रशंसनीय नाही.
1.112.26
शान्तनोरपि संतानं यथा स्यादक्षयं भुवि ।
तत्ते धर्मं प्रवक्ष्यामि क्षात्रं राज्ञि सनातनम् ॥ १.११२.२६ ॥
शंतनूचा वंशही पृथ्वीवर अक्षय राहावा म्हणून, त्यासाठी तुला क्षात्रधर्म सांगतो; तो सनातन आहे, राणी.