মহাভারত · অধ্যায় 1.178
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.178.1
ततः स भग्नपार्श्वाङ्गो नदित्वा भैरवं रवम् ।
शैलराजप्रतीकाशो गतासुरभवद्बकः ॥ १.१७८.१ ॥
তখন পার্শ্ব ও অঙ্গ ভেঙে যাওয়া সেই বক ভয়ংকর চিৎকার করে পর্বতরাজের মতো প্রাণহীন হয়ে পড়ল।
1.178.2
तेन शब्देन वित्रस्तो जनस्तस्याथ रक्षसः ।
निष्पपात गृहाद्राजन्सहैव परिचारिभिः ॥ १.१७८.२ ॥
সেই শব্দে ভীত হয়ে সেই রাক্ষসের লোকজন, হে রাজন, পরিচারকদের সঙ্গে ঘর থেকে ছুটে বেরিয়ে পড়ল।
1.178.3
बकानुजस्तदा राजन्भीमं शरणमेयिवान् ।
ततस्तु निहतं दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रं महाबलम्।
राक्षसाः परमत्रस्ता भीमं शऱणमाययुः ॥ १.१७८.३ ॥
তখন, হে রাজন, বকের কনিষ্ঠ ভ্রাতা ভীমের শরণ নিল। মহাবলী রাক্ষসরাজকে নিহত দেখে রাক্ষসেরা অত্যন্ত ভীত হয়ে ভীমের শরণ নিল।
1.178.4
तान्भीतान्विगतज्ञानान्भीमः प्रहरतां वरः ।
सांत्वयामास बलवान्समये च न्यवेशयत् ॥ १.१७८.४ ॥
ভীত ও জ্ঞানহারা সেই রাক্ষসদের যোদ্ধাশ্রেষ্ঠ বলবান ভীম সান্ত্বনা দিলেন এবং এক চুক্তিতে প্রতিষ্ঠিত করলেন।
1.178.5
न हिंस्या मानुषा भूयो युष्माभिरिति कर्हिचित् ।
हिंसतां हि वधः शीघ्रमेवमेव भवेदिति ॥ १.१७८.५ ॥
"তোমরা আর কখনো মানুষকে হিংসা করবে না। যারা হিংসা করবে, তাদের মৃত্যু অচিরেই এভাবেই হবে।"
1.178.6
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तानि रक्षांसि भारत ।
एवमस्त्विति तं प्राहुर्जगृहुः समयं च तम् ॥ १.१७८.६ ॥
তাঁর সেই কথা শুনে, হে ভরতবংশধর, সেই রাক্ষসেরা "তাই হোক" বলে সেই চুক্তি গ্রহণ করল।
1.178.7
सगणस्तु बकभ्राता प्राणमत्पाण्डवं तदा ।
ततः प्रभृति रक्षांसि तत्र सौम्यानि भारत।
नगरे प्रत्यदृश्यन्त नरैर्नगरवासिभिः ॥ १.१७८.७ ॥
বকের ভ্রাতা তার গণসহ তখন পাণ্ডবকে প্রণাম করল। তারপর থেকে, হে ভারত, সেখানকার রাক্ষসেরা শান্ত স্বভাবের হল; নগরের মানুষেরা তাদের দেখতে পেতে লাগল।
1.178.8
ततो भीमस्तमादाय गतासुं पुरुषादकम् ।
निष्कर्णनेत्रं निर्जिह्वं निःसंज्ञं कण्ठपीडनात्।
कुर्वन्बहुविधां चेष्टां पुरद्वारमकर्षत ॥ १.१७८.८ ॥
তারপর ভীম সেই মৃত নরখাদককে তুলে নিল। কান, চোখ ও জিভ-হীন, গলা চেপে ধরায় অচেতন সেই রাক্ষসকে নানা ভঙ্গিতে নাড়িয়ে নগরদ্বার পর্যন্ত টেনে আনল।
1.178.9
द्वारदेशे विनिक्षिप्य पुरमागात्स मारुतिः ।
स एव राक्षसो नूनं पुनरायाति नः पुरीम् ॥ १.१७८.९ ॥
দ্বারের কাছে তাকে ফেলে সেই মারুতি নগরে ফিরে গেল। সেই রাক্ষসই নিশ্চয়ই আবার আমাদের নগরে আসবে।
1.178.10
सबालवृद्धाः पुरुषा इति भीताः प्रदुद्रुवुः ।
ततो भीमो बकं हत्वा गत्वा ब्राह्मणवेश्म तत् ॥ १.१७८.१० ॥
শিশু ও বৃদ্ধসহ সব মানুষ 'সেই রাক্ষস আবার আসবে' ভেবে ভীত হয়ে পালিয়ে গেল। তারপর ভীম বককে বধ করে সেই ব্রাহ্মণের গৃহে গেল।
1.178.11
बलीवर्दौ च शकटं ब्राह्मणाय न्यवेदयत् ।
तूष्णीमन्तर्गृहं गच्छेत्यभिधाय द्विजोत्तमम् ॥ १.१७८.११ ॥
দুটি বলদ ও গাড়ি সেই ব্রাহ্মণকে জানাল। 'নীরবে ঘরের ভেতরে যাও' — সেই শ্রেষ্ঠ দ্বিজকে এই কথা বলে।
1.178.12
मातृभ्रातृसमक्षं च गत्वा शयनमेव च ।
आचचक्षेऽथ तत्सर्वं रात्रौ युद्धमभूद्यथा ॥ १.१७८.१२ ॥
মাতা ও ভাইদের সামনে গিয়ে, শয্যায় বসে, রাতে যুদ্ধ যেভাবে হয়েছিল সব বর্ণনা করল।
1.178.13
ततो नरा विनिष्क्रान्ता नगरात्कल्यमेव तु ।
ददृशुर्निहतं भूमौ राक्षसं रुधिरोक्षितम् ॥ १.१७८.१३ ॥
তারপর ভোরে নগর থেকে বেরিয়ে মানুষেরা রক্তে ভেজা, মাটিতে নিহত রাক্ষসটিকে দেখতে পেল।
1.178.14
तमद्रिकूटसदृशं विनिकीर्णं भयानकम् ।
दृष्ट्वा संहृष्टरोमाणो बभूवुस्तत्र नागराः ॥ १.१७८.१४ ॥
পর্বতশৃঙ্গের মতো ছড়িয়ে পড়ে থাকা সেই ভয়ংকর দেহ দেখে সেখানকার নগরবাসীদের শরীর রোমাঞ্চিত হল।
1.178.15
एकचक्रां ततो गत्वा प्रवृत्तिं प्रददुः पुरे ।
ततः सहस्रशो राजन्नरा नगरवासिनः ॥ १.१७८.१५ ॥
তারপর একচক্রায় গিয়ে নগরে সংবাদ জানানো হল। হে রাজন, তখন হাজার হাজার নগরবাসী সেখানে এল।
1.178.16
तत्राजग्मुर्बकं द्रष्टुं सस्त्रीवृद्धकुमारकाः ।
ततस्ते विस्मिताः सर्वे कर्म दृष्ट्वाऽतिमानुषम्।
दैवतान्यर्चयाञ्चक्रुः प्रार्थितानि पुरा भयात् ॥ १.१७८.१६ ॥
সেখানে স্ত্রী, বৃদ্ধ ও শিশুসহ মানুষেরা বককে দেখতে এল। তখন সকলে বিস্মিত হয়ে, অমানুষিক সেই কর্ম দেখে, ভয়ে পূর্বে যাঁদের কাছে প্রার্থনা করেছিল সেই দেবতাদের পূজা করল।
1.178.17
ततः प्रगणयामासुः कस्य वारोऽद्य भोजने ।
ज्ञात्वा चागम्य तं विप्रं पप्रच्छुः सर्व एव ते ॥ १.१७८.१७ ॥
তারপর আজ খাবারের পালা কার তা তারা গুনল। জেনে সেই ব্রাহ্মণের কাছে গিয়ে তারা সবাই তাঁকে জিজ্ঞাসা করল।
1.178.18
एवं पृष्टः स बहुशो रक्षमाणश्च पाण्डवान् ।
उवाच नागरान्सर्वानिदं विप्रर्षभस्तदा ॥ १.१७८.१८ ॥
এভাবে বারবার জিজ্ঞাসিত হয়ে, পাণ্ডবদের রক্ষা করতে করতে সেই বিপ্রশ্রেষ্ঠ তখন সকল নগরবাসীকে এই কথা বললেন।
1.178.19
आज्ञापितं मामशने रुदन्तं सह बन्धुभिः ।
ददर्श ब्राह्मणः कश्चिन्मन्त्रसिद्धो महामनाः ॥ १.१७८.१९ ॥
খাবারের জন্য আদিষ্ট হয়ে স্বজনদের সঙ্গে কাঁদতে থাকা আমাকে মন্ত্রসিদ্ধ, মহামনা এক ব্রাহ্মণ দেখলেন।
1.178.20
परिपृच्छ्य स मां पूर्वं परिक्लेशं पुरस्य च ।
अब्रवीद्ब्राह्मणश्रेष्ठो विश्वास्य प्रहसन्निव ॥ १.१७८.२० ॥
প্রথমে নগরের দুর্দশার কথা আমাকে জিজ্ঞাসা করে, ব্রাহ্মণশ্রেষ্ঠ আশ্বস্ত করে যেন হেসে বললেন।
1.178.21
प्रापयिष्याम्यहं तस्मा अन्नमेतद्दुरात्मने ।
मन्निमित्तं भयं चापि न कार्यमिति चाब्रवीत् ॥ १.१७८.२१ ॥
আমি এই অন্ন ওই দুরাত্মার কাছে পৌঁছে দেব; আমার জন্য ভয় করো না — এ কথাও তিনি বললেন।
1.178.22
स तदन्नमुपादाय गतो बकवनं प्रति ।
तेन नूनं भवेदेतत्कर्म लोकहितं कृतम् ॥ १.१७८.२२ ॥
তিনি সেই অন্ন নিয়ে বকবনের দিকে গেলেন। নিশ্চয়ই তিনি এই কাজ লোকহিতের জন্য করেছেন।
1.178.23
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे क्षत्रियाश्च सुविस्मिताः ।
वैश्याः शूद्राश्च मुदिताश्चक्रुर्ब्रह्ममहं तदा ॥ १.१७८.२३ ॥
তখন সমস্ত ব্রাহ্মণ ও ক্ষত্রিয় অত্যন্ত বিস্মিত হলেন; বৈশ্য ও শূদ্রেরাও আনন্দিত হয়ে তখন ব্রহ্মমহিমা কীর্তন করলেন।
1.178.24
ततो जानपदाः सर्वे आजग्मुर्नगरं प्रति ।
तमद्भुततमं द्रष्टुं पार्थास्तत्रैव चावसन् ॥ १.१७८.२४ ॥
তারপর জনপদের সকল মানুষ সেই অদ্ভুততম ঘটনা দেখতে নগরের দিকে এল; আর পার্থেরা সেখানেই থাকলেন।
1.178.25
वेत्रकीयगृहे सर्वे परिवार्य वृकोदरम् ।
विस्मयादभ्यगच्छन्त भीमं भीमपराक्रमम् ॥ १.१७८.२५ ॥
বেত্রকীয় গৃহে সবাই বৃকোদরকে ঘিরে ধরল; বিস্ময়ে ভীষণপরাক্রম ভীমের কাছে এগিয়ে এল।
1.178.26
न वै न संभवेत्सर्वं ब्राह्मणेषु महात्मसु ।
इति सत्कृत्य तं पौराः परिवव्रुः समन्ततः ॥ १.१७८.२६ ॥
"মহাত্মা ব্রাহ্মণদের মধ্যে সবই সম্ভব" — এই বলে নগরবাসীরা তাঁকে সম্মান জানিয়ে চারদিক থেকে ঘিরে ধরল।
1.178.27
अयं त्राता हि खेदानां पितेव परमार्थतः ।
अस्य शुश्रूषवः पादौ परिचर्य उपास्महे ॥ १.१७८.२७ ॥
ইনি দুঃখ থেকে ত্রাণকর্তা; প্রকৃতপক্ষে পিতার মতো। এঁর চরণসেবা করতে ইচ্ছুক হয়ে আমরা এঁর উপাসনা করি।
1.178.28
पशुमद्दधिमनच्चास्य वारं भक्तमुपाहरन् ।
तस्मिन्हते ते पुरुषा भीताः समनुबोधनाः ॥ १.१७८.२८ ॥
মাংস ও দইসহ খাদ্য তারা পালা করে তার জন্য নিয়ে আসত। সে নিহত হলে, সেই লোকেরা ভীত হয়ে সচেতন হল।
1.178.29
ततः संप्राद्रवन्पार्थाः सह मात्रा परन्तपाः ।
आगच्छन्नेकचक्रां ते गाण्डवाः संशितव्रताः ॥ १.१७८.२९ ॥
তারপর শত্রুদহনকারী পৃথাপুত্রেরা মায়ের সঙ্গে পালিয়ে গেল। গাণ্ডীবধারী, দৃঢ়ব্রত তারা একচক্রায় এল।
1.178.30
वैदिकाध्ययने युक्ता जटिला ब्रह्मचारिणः ।
अवसंस्ते च तत्रापि ब्राह्मणस्य निवेशने।
मात्रर सहैकचक्रायां दीर्घकालं सहोषिताः ॥ १.१७८.३० ॥
বেদাধ্যয়নে রত, জটাধারী ব্রহ্মচারী হয়ে তারা সেখানে বাস করল। এক ব্রাহ্মণের গৃহে মায়ের সঙ্গে একচক্রায় দীর্ঘকাল একত্রে বসবাস করল।