महाभारत · अध्याय 1.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.37.1
मातुः सकाशात्तं शापं श्रुत्वा वै पन्नगोत्तमः ।
वासुकिश्चिन्तयामास शापोऽयं न भवेत्कथम् ॥ १.३७.१ ॥
मातेकडून तो शाप ऐकून नागश्रेष्ठ वासुकी विचार करू लागला की हा शाप कसा टळेल.
1.37.2
ततः स मन्त्रयामास भ्रातृभिः सह सर्वशः ।
ऐरावतप्रभृतिभिः सर्वैर्धर्मपरायणैः ॥ १.३७.२ ॥
नंतर त्याने ऐरावत इत्यादी धर्मपरायण सर्व भावांबरोबर पूर्णपणे विचारविनिमय केला.
1.37.3
अयं शापो यथोद्दिष्टो विदितं वस्तथाऽनघाः ।
तस्य शापस्य मोक्षार्थं मन्त्रयित्वा यतामहे ॥ १.३७.३ ॥
हे निष्पाप बंधूंनो, हा शाप जसा सांगितला गेला तसा तुम्हाला माहीत आहे. त्या शापातून मुक्तीसाठी विचार करून आपण प्रयत्न करू.
1.37.4
सर्वेषामेव शापानां प्रतिघातो हि विद्यते ।
न तु मात्राऽभिशप्तानां मोक्षः क्वचन विद्यते ॥ १.३७.४ ॥
सर्व शापांचे प्रतिकार असतो; पण मातेने शाप दिलेल्यांना कुठेही मुक्ती नसते.
1.37.5
अव्ययस्याप्रमेयस्य सत्यस्य च तथाग्रतः ।
शप्ता इत्येव मे श्रुत्वा जायते हृदि वेपथुः ॥ १.३७.५ ॥
अव्यय, अप्रमेय आणि सत्याच्या समोर 'शापित' असे ऐकताच माझ्या हृदयात कंप उत्पन्न होतो.
1.37.6
नूनं सर्वविनाशोऽयमस्माकं समुपागतः ।
शापः सृष्टो महाघोरो मात्रा खल्वविनीतया।
न ह्येतां सोऽव्ययो देवः शपत्नीं प्रत्यषेधयत् ॥ १.३७.६ ॥
निश्चितच आमचा सर्वनाश आला आहे. अविनीत मातेने हा अत्यंत भयंकर शाप पाठवला; आणि अव्यय देवाने त्या सवतीला रोखले नाही.
1.37.7
तस्मात्संमन्त्रयामोऽद्य भुजङ्गानामनामयम् ।
यथा भवेद्धि सर्वेषां मा नः कालोऽत्यगादयम् ॥ १.३७.७ ॥
म्हणून आज आपण सर्वांनी मिळून विचार करू, जेणेकरून सर्पांचे कल्याण होईल. हा काळ आपल्या हातून निघून जाऊ नये.
1.37.8
सर्व एव हि नस्तावद्बुद्धिमन्तो विचक्षणाः ।
अपि मन्त्रयमाणा हि हेतुं पश्याम मोक्षणे ॥ १.३७.८ ॥
आपण सर्वजण बुद्धिमान आणि विचारी आहोत. विचारविनिमय केल्यास मुक्तीचा मार्ग आपल्याला सापडेल.
1.37.9
यथा नष्टं पुरा देवा गूढमग्निं गुहागतम् ।
यथा स यज्ञो न भवेद्यथा वाऽपि पराभवः।
जनमेजयस्य सर्पाणां विनाशकरणाय वै ॥ १.३७.९ ॥
पूर्वी देवांनी गुहेत लपलेला अग्नी गमावला, तो यज्ञ जसा अपूर्ण राहिला, किंवा जसा पराभव झाला, तसाच जनमेजयाचा सर्पनाश करणारा हा यज्ञ न होवो.
1.37.10
तथेत्युक्त्वा ततः सर्वे काद्रवेयाः समागताः ।
समयं चकिरे तत्र मन्त्रबुद्धिविशारदाः ॥ १.३७.१० ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून मग कद्रूचे सर्व पुत्र एकत्र जमले; मंत्रणा आणि बुद्धीत निपुण असलेल्या त्यांनी तेथे एक करार केला.
1.37.11
एके तत्राब्रुवन्नागा वयं भूत्वा द्विजर्षभाः ।
जनमेजयं तु भिक्षामो यज्ञस्ते न भवेदिति ॥ १.३७.११ ॥
तेथे काही नाग म्हणाले, 'आपण श्रेष्ठ ब्राह्मण होऊन जनमेजयाकडे भिक्षा मागू, म्हणजे तुझा यज्ञ होणार नाही.'
1.37.12
अपरे त्वब्रुवन्नागास्तत्र पण्डितमानिनः ।
मन्त्रिणोऽस्य वयं सर्वे भविष्यामः सुसंमताः ॥ १.३७.१२ ॥
पण तेथील इतर नाग, स्वतःला पंडित समजणारे, म्हणाले, 'आपण सर्वजण याचे सुसंमत मंत्री होऊ.'
1.37.13
स नः प्रक्ष्यति सर्वेषु कार्येष्वर्थविनिश्चयम् ।
तत्र बुद्धिं प्रदास्यामो यथा यज्ञो निवर्त्स्यति ॥ १.३७.१३ ॥
तो सर्व कार्यांत आपल्याला अर्थनिश्चय विचारील; तेथे असी बुद्धी देऊ की यज्ञ थांबेल.
1.37.14
स नो बहुमतान्राजा बुद्ध्या बुद्धिमतां वरः ।
यज्ञार्थं प्रक्ष्यति व्यक्तं नेति वक्ष्यामहे वयम् ॥ १.३७.१४ ॥
बुद्धिमानांत श्रेष्ठ असा तो राजा आपल्याला बहुमानून यज्ञासाठी स्पष्ट विचारील; तेव्हा 'नाही' म्हणू.
1.37.15
दर्शयन्तो बहून्दोषान्प्रेत्य चेह च दारुणान् ।
हेतुभिः कारणैश्चैव यथा यज्ञो भवेन्न सः ॥ १.३७.१५ ॥
इहलोकी व परलोकी असलेले अनेक भयंकर दोष दाखवून, हेतू व कारणांनी तो यज्ञ होणार नाही असे करू.
1.37.16
अथवा य उपाध्यायः क्रतोस्तस्य भविष्यति ।
सर्पसत्रविधानज्ञो राजकार्यहिते रतः ॥ १.३७.१६ ॥
अथवा त्या यज्ञाचा जो उपाध्याय होईल, जो सर्पसत्राचा विधी जाणतो आणि राजकार्याच्या हितात रत आहे.
1.37.17
तं गत्वा दशतां कश्चिद्भुजङ्गः स मरिष्यति ।
तस्मिन्मृते यज्ञकारे क्रतुः स न भविष्यति ॥ १.३७.१७ ॥
कोणी साप त्याच्याजवळ जाऊन दंश करील, आणि तो मरेल; त्या यज्ञकर्त्याचा मृत्यू झाल्यावर तो यज्ञ होणार नाही.
1.37.18
ये चान्ये सर्पसत्रज्ञा भविष्यन्त्यस्य चर्त्विजः ।
तांश्च सर्वान्दशिष्यामः कृतमेवं भविष्यति ॥ १.३७.१८ ॥
आणि याचे जे इतर सर्पसत्र जाणणारे ऋत्विज होतील त्या सर्वांनाही आपण दंश करू; असे केले जाईल.
1.37.19
अपरे त्वब्रुवन्नागा धर्मात्मानो दयालवः ।
अबुद्धिरेषा भवतां ब्रह्महत्या न शोभनम् ॥ १.३७.१९ ॥
परंतु धर्मात्मा आणि दयाळू असलेले इतर काही नाग म्हणाले: तुमची ही बुद्धी मूर्खपणाची आहे; ब्राह्मणहत्या योग्य नाही.
1.37.20
सम्यक्सद्धर्ममूला वै व्यसने शान्तिरुत्तमा ।
अधर्मोत्तरता नाम कृत्स्नं व्यापादयेज्जगत् ॥ १.३७.२० ॥
खऱ्या धर्मावर आधारित शांतीच संकटात श्रेष्ठ आहे; अधर्माचा अतिरेक संपूर्ण जगाचा नाश करील.
1.37.21
अपरे त्वब्रुवन्नागाः समिद्धं जातवेदसम् ।
वर्षैर्निर्वापयिष्यामो मेघा भूत्वा सविद्युतः ॥ १.३७.२१ ॥
इतर काही नाग म्हणाले: विजांसह मेघ होऊन आपण पेटलेल्या अग्नीला पावसाने विझवू.
1.37.22
स्रुग्भाण्डं निशि गत्वा च अपरे भुजगोत्तमाः ।
प्रमत्तानां हरन्त्वाशु विघ्न एवं भविष्यति ॥ १.३७.२२ ॥
रात्री इतर श्रेष्ठ नागांनी जाऊन निष्काळजींचे स्रुग्भांड लगेच हरण करावे; अशा प्रकारे विघ्न येईल.
1.37.23
यज्ञे वा भुजगास्तस्मिञ्शतशोऽथ सहस्रशः ।
जनान्दशन्तु वै सर्वे नैवं त्रासो भविष्यति ॥ १.३७.२३ ॥
किंवा त्या यज्ञात शेकडो आणि हजारो नागांनी लोकांना दंश करावा; अशाने भय वाटणार नाही.
1.37.24
अथवा संस्कृतं भोज्यं दूषयन्तु भुजङ्गमाः ।
स्वेन मूत्रपुरीषेण सर्वभोज्यविनाशिना ॥ १.३७.२४ ॥
किंवा सर्पांनी आपल्या मूत्र व विष्ठेने शिजवलेले अन्न दूषित करावे; ते सर्व अन्नाचा नाश करते.
1.37.25
अपरे त्वब्रुवंस्तत्र ऋत्विजोऽस्य भवामहे ।
यज्ञविघ्नं करिष्यामो दक्षिणा दीयतामिति ॥ १.३७.२५ ॥
तेथे इतर म्हणाले, 'आम्ही याचे ऋत्विज होऊ आणि यज्ञात विघ्न आणू; दक्षिणा द्यावी.'
1.37.26
वश्यतां च गतोऽसौ नः करिष्यति यथेप्सितम् ।
अपरे त्वब्रुवंस्तत्र जले प्रक्रीडितं नृपम् ॥ १.३७.२६ ॥
'तो आपल्या वशात येऊन आपल्याला हवे तसे करील.' पण तेथे इतर म्हणाले, पाण्यात खेळणाऱ्या राजाविषयी…
1.37.27
गृहमानीय बध्नीमः क्रतुरेवं भवेन्न सः ।
अपरे त्वब्रुवंस्तत्र नागाः पण्डितमानिनः ॥ १.३७.२७ ॥
'त्याला घरी आणून बांधू; अशाने यज्ञ होईल, तो नव्हे.' पण स्वतःला पंडित समजणारे नाग तेथे इतर म्हणाले…
1.37.28
दशामस्तं प्रगृह्याशु कृतपेवं भविष्यति ।
छिन्नं मूलमनर्थानां मृते तस्मिन्भविष्यति ॥ १.३७.२८ ॥
'त्याची दशा लवकर पकडून असे संपवू. तो मेला की अनर्थांचे मूळ तुटेल.'
1.37.29
एषा नो नैष्ठिकी बुद्धिः सर्वेषामीक्षणश्रवः ।
अथ यन्मन्यसे राजन्द्रुतं तत्संविधीयताम् ॥ १.३७.२९ ॥
'हीच आमची सर्वांची ठाम बुद्धी आहे, जी सर्वांनी पाहिली-ऐकली आहे. आता हे राजन्, जे तुला योग्य वाटते ते लवकर ठरव.'
1.37.30
इत्युक्त्वा समुदैक्षन्त वासुकिं पन्नगोत्तमम् ।
वासुकिश्चापि संचिन्त्य तानुवाच भुजङ्गमान् ॥ १.३७.३० ॥
असे बोलून त्यांनी नागश्रेष्ठ वासुकीकडे पाहिले. वासुकीनेही विचार करून त्या भुजंगांना सांगितले.
1.37.31
नैषा वो नैष्ठिकी बुद्धिर्मता कर्तुं भुजङ्गमाः ।
सर्वेषामेव मे बुद्धिः पन्नगानां न रोचते ॥ १.३७.३१ ॥
हे सर्पांनो, तुमचा हा निर्णय अंतिम व योग्य मानता येणार नाही. सर्व सर्पांची बुद्धीही मला पटत नाही.
1.37.32
किं तत्र संविधातव्यं भवतां स्याद्धितं तु यत् ।
श्रेयः प्रसादनं मन्ये कश्यपश्य महात्मनः ॥ १.३७.३२ ॥
तेथे तुमच्यासाठी जे हितकारक असेल तेच करावे. महात्मा कश्यपांना प्रसन्न करणे हेच श्रेष्ठ आहे असे मला वाटते.
1.37.33
ज्ञातिवर्गस्य सौहार्दादात्मनश्च भुजङ्गमाः ।
न च जानाति मे बुद्धिः किंचित्कर्तुं वचो हिवः ॥ १.३७.३३ ॥
हे सर्पांनो, नातेवाइकांच्या स्नेहामुळे आणि माझ्या स्वतःच्या हितामुळेही, तुमच्यासाठी कोणता शब्द पाळावा हे माझ्या बुद्धीला समजत नाही.
1.37.34
मया हीदं विधातव्यं भवतां यद्धितं भवेत् ।
अनेनाहं भृशं तप्ये गुणदोषौ मदाश्रयौ ॥ १.३७.३४ ॥
तुमच्यासाठी जे हितकारक होईल तेच मला करायला हवे. यामुळे मी फार तप्त होत आहे, कारण गुण आणि दोष दोन्ही माझ्यावर अवलंबून आहेत.