মহাভারত · অধ্যায় 1.52

1.52.1

ततः कर्म प्रववृते सर्पसत्रविधानतः ।
पर्यक्रामंश्च विदिवत्स्वे स्वे कर्मणि याजकाः ॥ १.५२.१ ॥

তখন সর্পসত্রের বিধি অনুসারে যজ্ঞকর্ম শুরু হল। নিজ নিজ কাজে নিযুক্ত যাজকেরা বিধিমতো ঘুরে বেড়াতে লাগলেন।

प्रावृत्य कृष्णवासांसि धूम्रसंरक्तलोचनाः ।
जुहुवुर्मन्त्रवच्चैव समिद्धं जातवेदसम् ॥ १.५२.२ ॥

কালো বস্ত্রে আবৃত, ধোঁয়ায় লাল চোখে তাঁরা মন্ত্রসহ প্রজ্বলিত জাতবেদ অগ্নিতে আহুতি দিলেন।

कम्पयन्तश्च सर्वेषामुरगाणां मनांसि च ।
सर्पानाजुहुवुस्तत्र सर्वानग्निमुखे तदा ॥ १.५२.३ ॥

সকল সর্পের মন কম্পিত করে তখন অগ্নিমুখে সব সর্পকে আহুতির জন্য আহ্বান করলেন।

ततः सर्पाः समापेतुः प्रदीप्ते हव्यवाहने ।
विचेष्टमानाः कृपणमाह्वयन्तः परस्परम् ॥ १.५२.४ ॥

তখন সর্পরা প্রজ্বলিত হব্যবাহন অগ্নির দিকে এসে জমা হল; করুণভাবে ছটফট করতে করতে পরস্পরকে ডাকতে লাগল।

विस्फुरन्तः श्वसन्तश्च वेष्टयन्तः परस्परम् ।
पुच्छैः शिरोभिश्च भृशं चित्रभानुं प्रपेदिरे ॥ १.५२.५ ॥

একে অপরকে জড়িয়ে ধরে, কাঁপতে কাঁপতে, ফোঁস ফোঁস করে, লেজ ও মাথা দিয়ে তারা চিত্রভানু অগ্নিকে অত্যন্ত বেগে ধেয়ে গেল।

श्वेताः कृष्णाश्च नीलाश्च स्थविराः शिशवस्तथा ।
नदन्तो विविधान्नादान्पेतुर्दीप्ते विभावसौ ॥ १.५२.६ ॥

শ্বেত, কৃষ্ণ, নীল, বৃদ্ধ ও শিশু সর্পেরা নানা রকম আর্তনাদ করতে করতে প্রজ্বলিত অগ্নিতে পড়ল।

क्रोशयोजनमात्रा हि गोकर्णस्य प्रमाणतः ।
पतन्त्यजस्रं वेगेन वह्नावग्निमतां वर ॥ १.५२.७ ॥

গোকর্ণের বিস্তারে, যা এক ক্রোশ ও এক যোজন পরিমাণ, অগ্নিধারীদের শ্রেষ্ঠ অগ্নিতে তারা অবিরাম বেগে পড়তে লাগল।

एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
अवशानि विनष्टानि पन्नगानां तु तत्र वै ॥ १.५२.८ ॥

এইভাবে শত সহস্র, প্রযুত ও অর্বুদ সংখ্যক, অবশিষ্ট নাগেরা সেখানে বিনষ্ট হল।

तुरगा इव तत्रान्ये हस्तिहस्ता इवापरे ।
मत्ता इव च मातङ्गा महाकाया महाबलाः ॥ १.५२.९ ॥

সেখানে কেউ ঘোড়ার মতো, কেউ হাতির শুঁড়ের মতো, আবার কেউ মত্ত হাতির মতো—বিশালদেহী ও মহাবলশালী।

उच्चावचाश्च बहवो नानावर्णा विषोल्बणाः ।
घोराश्च परिघप्रख्या दन्दशूका महाबलाः।
प्रपेतुरग्नावुरगा मातृवाग्दण्डपीडिताः ॥ १.५२.१० ॥

বিবিধ, উঁচু-নিচু, নানা বর্ণের, বিষে উগ্র, ভয়ংকর, পরিঘের মতো, মহাবল দন্দশূক নাগেরা মাতার বাক্যরূপ দণ্ডে পীড়িত হয়ে অগ্নিতে পড়ল।