महाभारत · अध्याय 1.52

1.52.1

ततः कर्म प्रववृते सर्पसत्रविधानतः ।
पर्यक्रामंश्च विदिवत्स्वे स्वे कर्मणि याजकाः ॥ १.५२.१ ॥

नंतर सर्पसत्राच्या विधीप्रमाणे कर्म सुरू झाले. आपापल्या कामात गुंतलेले याजक विधिपूर्वक इकडेतिकडे फिरू लागले.

प्रावृत्य कृष्णवासांसि धूम्रसंरक्तलोचनाः ।
जुहुवुर्मन्त्रवच्चैव समिद्धं जातवेदसम् ॥ १.५२.२ ॥

काळी वस्त्रे पांघरलेले, धुराने लाल झालेल्या डोळ्यांचे ते याजक मंत्रांसह पेटलेल्या जातवेदस अग्नीत आहुती देऊ लागले.

कम्पयन्तश्च सर्वेषामुरगाणां मनांसि च ।
सर्पानाजुहुवुस्तत्र सर्वानग्निमुखे तदा ॥ १.५२.३ ॥

सर्व सर्पांची मने कंपित करीत त्यावेळी अग्निमुखात सर्व सर्पांना आहुतीसाठी बोलावले.

ततः सर्पाः समापेतुः प्रदीप्ते हव्यवाहने ।
विचेष्टमानाः कृपणमाह्वयन्तः परस्परम् ॥ १.५२.४ ॥

नंतर सर्प पेटलेल्या हव्यवाहन अग्नीकडे एकत्र आले; दीनपणे तडफडत एकमेकांना हाका मारू लागले.

विस्फुरन्तः श्वसन्तश्च वेष्टयन्तः परस्परम् ।
पुच्छैः शिरोभिश्च भृशं चित्रभानुं प्रपेदिरे ॥ १.५२.५ ॥

एकमेकांना वेढत, थरथरत, फुत्कारे टाकत, शेपट्यांनी आणि डोक्यांनी त्यांनी चित्रभानू अग्नीकडे अत्यंत वेगाने धाव घेतली.

श्वेताः कृष्णाश्च नीलाश्च स्थविराः शिशवस्तथा ।
नदन्तो विविधान्नादान्पेतुर्दीप्ते विभावसौ ॥ १.५२.६ ॥

पांढरे, काळे, निळे, वृद्ध आणि लहान सर्प नाना प्रकारचे आवाज करीत पेटलेल्या अग्नीत पडले.

क्रोशयोजनमात्रा हि गोकर्णस्य प्रमाणतः ।
पतन्त्यजस्रं वेगेन वह्नावग्निमतां वर ॥ १.५२.७ ॥

गोकर्णाच्या विस्तारात, जो एक क्रोश आणि एक योजन इतका होता, ते अग्निधारकांमधील श्रेष्ठ अग्नीत सतत वेगाने पडत होते.

एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
अवशानि विनष्टानि पन्नगानां तु तत्र वै ॥ १.५२.८ ॥

अशा प्रकारे शेकडो हजार, प्रयुत आणि अर्बुद संख्येचे उरलेले नाग तेथे नष्ट झाले.

तुरगा इव तत्रान्ये हस्तिहस्ता इवापरे ।
मत्ता इव च मातङ्गा महाकाया महाबलाः ॥ १.५२.९ ॥

तेथे काही घोड्यांसारखे, काही हत्तीच्या सोंडेसारखे, तर काही मत्त हत्तींसारखे, विशालकाय आणि महाबलवान होते.

उच्चावचाश्च बहवो नानावर्णा विषोल्बणाः ।
घोराश्च परिघप्रख्या दन्दशूका महाबलाः।
प्रपेतुरग्नावुरगा मातृवाग्दण्डपीडिताः ॥ १.५२.१० ॥

अनेक प्रकारचे, उंच-सखल, विविध रंगांचे, विषाने उग्र, भयंकर, परिघासारखे, महाबली दंदशूक नाग मातेच्या वाक्यरूपी दंडाने पीडित होऊन अग्नीत पडले.