महाभारत · अध्याय 1.89

1.89.1

भगवन्विस्तरेणेह भरतस्य महात्मनः ।
जन्म कर्म च सुश्रूषोस्तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १.८९.१ ॥

हे भगवन्, येथे महात्मा भरताचा जन्म आणि कर्मे विस्ताराने सांगावीत; मी ऐकण्यास उत्सुक आहे.

पौरवाणां वंशकरो दुष्यन्तो नाम वीर्यवान् ।
पृथिव्याश्चतुरन्ताया गोप्ता भरतसत्तम ॥ १.८९.२ ॥

पौरव वंशाचा संस्थापक पराक्रमी दुष्यन्त नावाचा राजा चार समुद्रांनी वेढलेल्या पृथ्वीचा रक्षक होता, हे भरतश्रेष्ठा.

चतुर्भागं भुवः कृत्स्नं यो भुङ्क्ते मनुजेश्वरः ।
समुद्रावरणांश्चापि देशान्स समितिंजयः ॥ १.८९.३ ॥

मनुष्यांचा राजा असलेला तो पृथ्वीचा संपूर्ण चतुर्थांश भोगत असे, समुद्रांनी वेढलेले देशही तो शासित करी; तो युद्धात विजयी होता.

आम्लेच्छावधिकान्सर्वान्स भुङ्क्ते रिपुमर्दनः ।
रत्नाकरसमुद्रान्तांश्चातुर्वर्ण्यजनावृतान् ॥ १.८९.४ ॥

शत्रूंचे मर्दन करणारा तो म्लेच्छांपर्यंतचे सर्व देश शासित करी; रत्नाकर समुद्रापर्यंत, चार वर्णांच्या लोकांनी भरलेले प्रदेशही शासित करी.

न वर्णसङ्करकरो न कृष्याकरकृज्जनः ।
न पापकृत्कश्चिदासीत्तस्मिन्राजनि शासति ॥ १.८९.५ ॥

त्या राजाच्या शासनकाळात वर्णसंकर करणारा, शेती वा खाणकाम करणारा, किंवा पापकर्म करणारा कोणीही नव्हता.

धर्मे रतिं सेवमाना धर्मार्थावभिपेदिरे ।
तदा नरा नरव्याघ्र तस्मिञ्जनपदेश्वरे ॥ १.८९.६ ॥

धर्मावर प्रेम ठेवून वागणाऱ्या लोकांनी धर्म आणि अर्थ दोन्ही प्राप्त केले; हे नरव्याघ्रा, त्या जनपदाधिपतीच्या काळात लोक असेच होते.

नासीच्चोरभयं तात न क्षुधाभयमण्वपि ।
नासीद्व्याधिभयं चापि तस्मिञ्जनपदेश्वरे ॥ १.८९.७ ॥

त्या जनपदेश्वराच्या राज्यात चोरांचे भय नव्हते, हे तात, भुकेचे भय तर अणुमात्रही नव्हते; रोगाचेही भय नव्हते.

स्वधर्मै रेमिरे वर्णा दैवे कर्मणि निःस्पृहाः ।
तमाश्रित्य महीपालमासंश्चैवाकुतोभयाः ॥ १.८९.८ ॥

आपापल्या धर्मात वर्ण रमले; दैवी कर्मात निःस्पृह होऊन, त्या महीपालाचा आश्रय घेऊन, ते कोठूनही भयरहित राहिले.

कालवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि रसवन्ति च ।
सर्वरत्नसमृद्धा च मही पशुमती तथा ॥ १.८९.९ ॥

मेघ वेळेवर वर्षाव करी; पिके रसदार होती; सर्व रत्नांनी समृद्ध आणि पशूंनी युक्त अशी पृथ्वी होती.

स्वकर्मनिरता विप्रा नानृतं तेषु विद्यते ।
स चाद्भुतमहावीर्यो वज्रसंहननो युवा ॥ १.८९.१० ॥

आपापल्या कर्मात निरत असलेल्या ब्राह्मणांमध्ये असत्य आढळत नसे; आणि तो अद्भुत महापराक्रमी, वज्रासारख्या दृढ देहाचा तरुण होता.

उद्यम्य मन्दरं दोर्भ्यां वहेत्सवनकाननम् ।
चतुष्पथगदायुद्धे सर्वप्रहरणेषु च ॥ १.८९.११ ॥

दोन्ही हातांनी मंदर पर्वत उचलून त्याची वने व उपवनांसह वाहून नेऊ शकत असे; चौरस्त्यावरील गदायुद्धात आणि सर्व शस्त्रांत (तो निपुण होता).

नागपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च बभूव परिनिष्ठतः ।
बले विष्णुसमश्चासीत्तेजसा भास्करोपमः ॥ १.८९.१२ ॥

हत्तीच्या पाठीवर आणि घोड्याच्या पाठीवर तो पूर्ण निपुण झाला; बलात तो विष्णूसमान आणि तेजात सूर्यासमान होता.

अक्षोभ्यत्वेऽर्णवसमः सहिष्णुत्वे धरासमः ।
संमतः स महीपालः प्रसन्नपुरराष्ट्रवान् ॥ १.८९.१३ ॥

अक्षोभ्यतेत समुद्रासारखा आणि सहनशीलतेत पृथ्वीसारखा तो होता. तो मान्य महीपाल होता, ज्याची नगरे आणि राष्ट्र प्रसन्न होती.

भूयो धर्मपरैर्भावैर्मुदितं जनमादिशत् ॥ १.८९.१४ ॥

पुन्हा त्याने धर्मपरायण भावनांनी आनंदित झालेल्या जनतेला आज्ञा दिली.