महाभारत · अध्याय 10.8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.8.1
तथा प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महारथे ।
कच्चित्कृपश्च भोजश्च भयार्तौ न व्यवर्तताम् ॥ १०.८.१ ॥
असे महारथी द्रोणपुत्र छावणीकडे गेल्यावर भयाने व्याकूळ झालेले कृप आणि भोज परत फिरले नाहीत काय?
10.8.2
कच्चिन्न वारितौ क्षुद्रौ रक्षिभिर्नोपलक्षितौ ।
असह्यमिति मन्वानौ न निवृत्तौ महारथौ ॥ १०.८.२ ॥
त्या दोन क्षुद्र महारथींना रक्षकांनी अडवले नाही, पाहिले नाही काय? 'हे असह्य आहे' असे मानून ते दोघे परत फिरले नाहीत काय?
10.8.3
कच्चिदुन्मथ्य शिबिरं हत्वा सोमकपाण्डवान् ।
कृता प्रतिज्ञा सफला कच्चित्सञ्जय सा निशि ॥ १०.८.३ ॥
हे संजया, रात्री छावणी मथून सोमक आणि पांडवांना मारून त्याची प्रतिज्ञा सफल झाली काय?
10.8.4
दुर्योधनस्य पदवीं कच्चित्परमिकां रणे ।
गत्वातिष्ठदसौ द्रौणिः कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ १०.८.४ ॥
तो द्रोणपुत्र युद्धात दुर्योधनाच्या परम पदाला पोहोचून अत्यंत दुष्कर कर्म करून स्थिर राहिला काय?
10.8.5
धृष्टद्युम्नशिखण्डिभ्यां द्रौपद्याश्च सुतैः किल ।
सञ्छन्ना मेदिनी सुप्तैर्निहतैः पाण्डुसैनिकैः ॥ १०.८.५ ॥
धृष्टद्युम्न, शिखंडी आणि द्रौपदीच्या पुत्रांनी मारलेल्या झोपलेल्या पांडव सैनिकांनी पृथ्वी आच्छादली गेली काय?
10.8.6
पाञ्चालैर्वा विनिहतैः शयानै रुधिरोक्षितैः ।
कच्चिन्महीतलं छन्नं तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ १०.८.६ ॥
किंवा पांचालांनी मारलेले, रक्ताने माखलेले पडलेले लोक यांनी पृथ्वीतल आच्छादले गेले काय? हे संजया, ते मला सांग.
10.8.7
पाञ्चालैर्निहतौ वीरौ कच्चित्तु स्वपतां क्षितौ ।
कच्चित्ताभ्यां कृतं कर्म तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ १०.८.७ ॥
हे संजया, पांचालांनी मारलेले ते दोन वीर जमिनीवर निजले आहेत काय? त्यांनी केलेले कर्म मला सांग.
10.8.8
तस्मिन्प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महात्मनि ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिमेवाभ्यवर्तताम् ॥ १०.८.८ ॥
महात्मा द्रोणपुत्र छावणीकडे निघून गेल्यावर कृप आणि कृतवर्मा द्रौणीच्याच मागे गेले.
10.8.9
अश्वत्थामा तु तौ दृष्ट्वा यत्नवन्तौ महारथौ ।
प्रहृष्टः शनकै राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ १०.८.९ ॥
पण ते दोन यत्नशील महारथी पाहून अश्वत्थामा हर्षित झाला आणि हे राजा, हळूच हे वचन बोलला.
10.8.10
यत्तौ भवन्तौ पर्याप्तौ सर्वक्षत्रस्य नाशने ।
किम्पुनर्योधशेषस्य प्रसुप्तस्य विशेषतः ॥ १०.८.१० ॥
तुम्ही दोघे सर्व क्षत्रियांचा नाश करण्यास समर्थ आहात; मग झोपलेल्या उरलेल्या योद्ध्यांचा नाश करणे तर विशेषच सोपे.
10.8.11
अहं प्रवेक्ष्ये शिबिरं चरिष्यामि च कालवत् ।
यथा न कश्चिदपि वां जीवन्मुच्येत मानवः।
तथा भवद्ध्यां कार्यं स्यादिति मे निश्चिता मतिः ॥ १०.८.११ ॥
मी छावणीत प्रवेश करून कालासारखा संचार करीन, जेणेकरून जिवंत एकही माणूस सुटू नये; तुम्ही दोघांनीही तसेच करावे असा माझा निश्चित विचार आहे.
10.8.12
इत्युक्त्वा प्राविशद्द्रौणिः पार्थानां शिबिरं महत् ।
अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य विहाय भयमात्मनः ॥ १०.८.१२ ॥
असे बोलून द्रौणी पांडवांच्या विशाल छावणीत शिरला; दारातून नव्हे, तर हल्ला करून, स्वतःचे भय सोडून.
10.8.13
स प्रविश्य महाबाहुरुद्देशज्ञश्च तस्य ह ।
द्रौणिः परमसङ्क्रुद्धस्तेजसा प्रज्वलन्निव।
ततः पर्यचरत्सर्वं सम्प्रसुप्तं जनं निशि ॥ १०.८.१३ ॥
तो महाबाहू ते ठिकाण जाणून आत शिरला. द्रोणपुत्र अत्यंत संतापलेला, तेजाने प्रज्वलित असल्यासारखा, रात्री गाढ झोपेत असलेल्या सर्वांमध्ये फिरू लागला.
10.8.14
धृष्टद्युम्नस्य निलयं शनकैरभ्युपागमत् ॥ १०.८.१४ ॥
तो हळूहळू धृष्टद्युम्नाच्या निवासस्थानाजवळ पोहोचला.
10.8.15
ते तु कृत्वा महत्कर्म श्रान्ताश्च बलवद्रणे ।
प्रसुप्ता वै सुविश्वस्ताः स्वसैन्यपरिवारिताः ॥ १०.८.१५ ॥
त्यांनी मोठे कर्म केले होते आणि भयंकर युद्धात थकून, आपल्याच सैन्याने वेढलेले, पूर्ण विश्वासाने गाढ झोपेत होते.
10.8.16
अथ प्रविश्य तद्वेश्म धृष्टद्युम्नस्य भारत ।
पाञ्चाल्यं शयने द्रौणिरपश्यत्सुप्तमन्तिकात् ॥ १०.८.१६ ॥
मग, हे भारता, धृष्टद्युम्नाच्या त्या घरात शिरून द्रोणपुत्राने पांचाल्याला पलंगावर झोपलेले जवळून पाहिले.
10.8.17
क्षौमावदाते महति स्पर्द्व्यास्तरणसंवृते ।
माल्यप्रवरसंयुक्ते धूपैश्चूर्णैश्च वासिते ॥ १०.८.१७ ॥
पांढऱ्या रेशमी वस्त्राने आच्छादलेल्या, विशाल, उत्तम अंथरुणांनी झाकलेल्या, श्रेष्ठ माळांनी सजवलेल्या, धूप आणि सुगंधी चूर्णांनी सुवासित (पलंगावर).
10.8.18
तं शयानं महात्मानं विस्रब्धमकुतोभयम् ।
अपोथयत पादेन शयनस्थं महीपते ॥ १०.८.१८ ॥
त्या महात्म्याला, जो निर्धास्त आणि निर्भय झोपला होता, हे महीपते, पलंगावर पडलेल्या त्याला त्याने पायाने लाथ मारली.
10.8.19
सम्बुध्य चरणस्पर्शादुत्थाय रणदुर्मदः ।
अभ्यजानादमेयात्मा द्रोणपुत्रं महारथम् ॥ १०.८.१९ ॥
पायाच्या स्पर्शाने जागा होऊन, युद्धमदाने उन्मत्त अमितात्मा महारथी द्रोणपुत्राला ओळखले.
10.8.20
तमुत्पतन्तं शयनादश्वत्थामा महाबलः ।
केशेष्वालभ्य पाणिभ्यां निष्पिपेष महीतले ॥ १०.८.२० ॥
अंथरुणातून उसळणाऱ्या त्याला महाबली अश्वत्थाम्याने दोन्ही हातांनी केस धरून जमिनीवर दाबले.
10.8.21
स बलात्तेन निष्पिष्टः साध्वसेन च भारत ।
अभ्याक्रान्तश्च निद्रान्धो नाशकच्चेष्टितुं तदा ॥ १०.८.२१ ॥
हे भारता, त्याच्या बळाने दाबला गेलेला, भयाने आणि झोपेने आंधळा झालेला तो तेव्हा हालचाल करू शकला नाही.
10.8.22
निष्पिष्य तु ततो भूमौ पाञ्चाल्यं द्रौणिरञ्जसा ।
धनुषो ज्यां विमुच्याशु क्रूरबुद्धिरमर्षणः ॥ १०.८.२२ ॥
मग पांचाल्याला जमिनीवर वेगाने दाबून, क्रूरबुद्धी आणि असहिष्णू द्रौणीने लगेच धनुष्याची दोरी सोडली.
10.8.23
तस्य कण्ठेऽथ बद्ध्वा तां त्वरितः क्रोधमूर्च्छितः ।
द्रौणिः क्रूरं मनः कृत्वा पाञ्चाल्यमवधीत्तदा ॥ १०.८.२३ ॥
मग त्याच्या गळ्यात ती दोरी बांधून, क्रोधाने मूर्च्छित झालेल्या द्रौणीने क्रूर मन करून पांचाल्याचा वध केला.
10.8.24
तमाक्रम्य पदा राजन्कण्ठे चोरसि पादयोः ।
तदन्तं विस्फुरन्तं च पशुमारममारयत् ॥ १०.८.२४ ॥
हे राजा, त्याला पायाने दाबून, गळ्यावर, छातीवर आणि पायांवर चढून, अंतापर्यंत तडफडणाऱ्या त्याला पशूसारखे मारले.
10.8.25
स वार्यमाणस्तरसा बलाद्बलवता बली ।
तुदन्नखैस्तु स द्रौणिं नातिव्यक्तमुदाहरत् ॥ १०.८.२५ ॥
बलवानाने बलपूर्वक अडवले गेलेला तो, नखांनी फाडत, द्रोणपुत्राशी स्पष्टपणे काही बोलला नाही.
10.8.26
आचार्यपुत्र शस्त्रेण जहि मां मा चिरं कृथाः ।
त्वत्कृते सुकृतां लोकान्गच्छेयं द्विपदांवर ॥ १०.८.२६ ॥
आचार्यपुत्रा, शस्त्राने मला ठार कर, उशीर करू नकोस. तुझ्यामुळे मी पुण्यवानांच्या लोकांना जावे, हे नरश्रेष्ठा.
10.8.27
एवमुक्त्वा तु वचनं विरराम परन्तपः ।
सुतः पाञ्चालराजस्य आक्रान्तो बलिना भृशम् ॥ १०.८.२७ ॥
असे बोलून शत्रूंना तापवणारा पांचालराजाचा पुत्र थांबला; बलवानाने त्याला अत्यंत दाबले होते.
10.8.28
तस्याव्यक्तां तु तां वचं संश्रुत्य द्रौणिरब्रवीत् ।
आचार्यघातिनां लोका न सन्ति कुलपांसन।
तस्माच्छस्त्रेण निधनं न त्वमर्हसि दुर्मते ॥ १०.८.२८ ॥
त्याचे अस्पष्ट बोलणे ऐकून द्रोणपुत्र म्हणाला: 'आचार्यघातकांना लोक नसतात. कुलांगारा, म्हणून शस्त्राने मरण तुला योग्य नाही, हे दुर्मती.'
10.8.29
नृशंसेनातिवृत्तेन त्वया मे निहतः पिता ।
तस्मात्त्वमपि वध्यश्च नृशंसेन नृशंसकृत् ॥ १०.८.२९ ॥
'क्रूर आणि मर्यादा ओलांडणाऱ्या तू माझ्या पित्याला मारलेस. म्हणून तूही वध्य आहेस, हे क्रूरकर्मा, क्रूराकडून.'
10.8.30
एवं ब्रुवाणस्तं वीरं सिंहो मत्तमिव द्विपम् ।
मर्मस्वभ्यवधीत्क्रुद्धः पादघातैः सुदारुणैः ॥ १०.८.३० ॥
असे बोलणाऱ्या त्या वीराला, मदोन्मत्त हत्तीला सिंह जसा, क्रोधाने मर्मस्थानी अतिभयंकर पादप्रहारांनी मारले.
10.8.31
तस्य वीरस्य शब्देन मार्यमाणस्य वेश्मनि ।
अबुध्यन्त महाराज स्त्रियो ये चास्य रक्षिणः ॥ १०.८.३१ ॥
हे महाराज, त्या वीराच्या घरात मारला जात असताना त्याच्या आवाजाने जे त्याच्या स्त्रिया आणि रक्षक होते, ते जागे झाले.
10.8.32
ते दृष्ट्वा धर्षयन्तं तमतिमानुषविक्रमम् ।
भूतमित्यध्यवस्यन्तो न स्म प्रव्याहरन्भयात् ॥ १०.८.३२ ॥
अतिमानुष पराक्रमाने हल्ला करणाऱ्या त्याला पाहून, तो भूत आहे असे ठरवून, ते भीतीने काही बोलले नाहीत.
10.8.33
तं तु तेनाभ्युपायेन गमयित्वा यमक्षयम् ।
अध्यतिष्ठत तेजस्वी रथं प्राप्य सुदर्शनम् ॥ १०.८.३३ ॥
परंतु त्या उपायाने त्यांना यमलोकी पाठवून, तो तेजस्वी सुदर्शन नावाच्या रथावर आरूढ झाला.
10.8.34
स तस्य भवनाद्राजन्निष्क्रम्यानादयन्दिशः ।
रथेन शिबिरं प्रायाज्जिघांसुर्द्विषतो बली ॥ १०.८.३४ ॥
हे राजा, तो बलवान त्या घरातून बाहेर पडून, दिशा दुमदुमवत, शत्रूंना मारण्याच्या इच्छेने रथाने छावणीकडे गेला.
10.8.35
अपक्रान्ते ततस्तस्मिन्द्रोणपुत्रे महारथे ।
सहितैः रक्षिभिः सर्वैः प्राणेदुर्योषितस्तदा ॥ १०.८.३५ ॥
तेव्हा त्या महारथी द्रोणपुत्राने निघून गेल्यावर, रक्षकांसह सर्व स्त्रिया तेव्हा आक्रोश करू लागल्या.
10.8.36
राजानं निहतं दृष्ट्वा भृशं शोकपरायणाः ।
व्याक्रोशन्क्षत्रियाः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य भारत ॥ १०.८.३६ ॥
हे भारता, राजा मारला गेलेला पाहून, अत्यंत शोकात बुडालेले सर्व क्षत्रिय धृष्टद्युम्नाविरुद्ध मोठ्याने ओरडू लागले.
10.8.37
तासां तु तेन शब्देन समीपे क्षत्रियर्षभाः ।
सम्भ्रान्ताः समनह्यन्त किमेतदिति चाब्रुवन् ॥ १०.८.३७ ॥
त्यांच्या त्या आक्रोशाने जवळचे क्षत्रियश्रेष्ठ घाबरले, कवच धारण करू लागले आणि म्हणाले, "हे काय आहे?"
10.8.38
स्त्रियस्तु राजन्वित्रस्ता भारद्वाजं निरीक्ष्य ताः ।
अब्रुन्दीनकण्ठेन क्षिप्रमाद्रवतेति वै ॥ १०.८.३८ ॥
हे राजा! त्या स्त्रिया भयभीत होऊन भारद्वाजाकडे (द्रोणपुत्राकडे) पाहून दीन स्वरात म्हणाल्या, "लवकर पळ!"
10.8.39
राक्षसो वा मनुष्यो वा नैनं जानीम कोन्वयम् ।
हत्वा पाञ्चालराजानं रथमारुह्य तिष्ठति ॥ १०.८.३९ ॥
हा राक्षस आहे की मनुष्य, आम्हाला माहीत नाही; पांचालराजाला मारून रथावर चढून उभा आहे.
10.8.40
ततस्ते योधमुख्यास्तं सहसा पर्यवारयन् ।
स तानापततः सर्वान्रुद्रास्त्रेण व्यपोथयत् ॥ १०.८.४० ॥
तेव्हा ते प्रमुख योद्धे अचानक त्याच्याभोवती वेढले गेले. त्याने आपल्यावर धावून येणाऱ्या सर्वांना रुद्रास्त्राने पाडले.
10.8.41
धृष्टद्युम्नं च हत्वा स तांश्चैवास्य पदानुगान् ।
अपश्यच्छयने सुप्तमुत्तमौजसमन्तिके ॥ १०.८.४१ ॥
धृष्टद्युम्नाला आणि त्याच्या अनुचरांना मारून त्याने जवळच्या शय्येवर झोपलेल्या उत्तमौजसाला पाहिले.
10.8.42
तमप्याक्रम्य पादेन कण्ठे चोरसि तेजसा ।
तथैव मारयामास विनर्दन्तमरिन्दमम् ॥ १०.८.४२ ॥
त्यालाही पायाने दाबून, कंठावर आणि छातीवर आपल्या तेजाने, तसाच गर्जणाऱ्या शत्रुदमनाला त्याने मारले.
10.8.43
युधामन्युश्च विक्रान्तो मत्वा तं राक्षसं स्म सः ।
गदामुद्यम्य वेगेन हृदि द्रौणिमताडयत् ॥ १०.८.४३ ॥
पराक्रमी युधामन्यूने त्याला राक्षस समजून वेगाने गदा उगारली आणि द्रौणीच्या छातीवर प्रहार केला.
10.8.44
गदाप्रहाराभिहतो नाचलद्द्रौणिराहवे ।
तमभिद्रुत्य वेगेन क्षितौ चैनमपातयत् ॥ १०.८.४४ ॥
गदेच्या प्रहाराने घायाळ होऊनही द्रौणी रणात हलला नाही; वेगाने त्याच्यावर झेप घेऊन त्याने त्याला जमिनीवर पाडले.
10.8.45
विस्फुरन्तं च पशुवत्तथैवैनममारयत् ।
तथा स वीरो हत्वा तं ततोऽन्यान्समुपाद्रवत् ॥ १०.८.४५ ॥
तडफडणाऱ्या त्याला पशूप्रमाणे त्याच प्रकारे मारले; त्या वीराने त्याला मारून मग इतरांवर धाव घेतली.
10.8.46
संसुप्तानेव राजेन्द्र तत्र तत्र महारथान् ।
पाञ्चालवीरानाक्रम्य क्रुद्धो न्यहनदन्तिके।
स्फुरतो वेपमानांश्च शमितेव पशून्मखे ॥ १०.८.४६ ॥
हे राजेंद्रा! झोपलेल्या महारथी पांचाल वीरांवर क्रोधाने धावा करून, जवळ असलेल्या सर्वांना ठिकठिकाणी त्याने ठार मारले; यज्ञात पशूंचा वध व्हावा तसे तडफडणाऱ्या आणि कापणाऱ्यांनाही मारले.
10.8.47
ततो निस्त्रिंशमादाय जघानान्यान्पृथक्पृथक् ।
भागशो विचरन्मार्गानसियुद्वविशारदः ॥ १०.८.४७ ॥
मग तलवार घेऊन त्याने इतरांना एकेक करून मारले; तलवारयुद्धात निपुण असलेला तो निरनिराळ्या मार्गांवर भागाभागाने संचार करीत राहिला.
10.8.48
तथैव गुल्मे सम्प्रेक्ष्य शयानान्मध्यगौल्मिकान् ।
श्रान्तान्व्यस्तायुधान्सर्वानसिनैव व्यपोथयत् ॥ १०.८.४८ ॥
तसेच छावणीत मधल्या रक्षकांना थकून झोपलेले आणि शस्त्रे विखुरलेली पाहून, त्याने सर्वांना तलवारीनेच ठोकून मारले.
10.8.49
योधानश्वान्द्विपांश्चैव प्राच्छिनत्स वरासिना ।
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गः कालसृष्ट इवान्तकः ॥ १०.८.४९ ॥
त्याने उत्तम तलवारीने योद्धे, घोडे आणि हत्ती छाटून टाकले. रक्ताने माखलेल्या सर्वांगाने तो कालाने पाठवलेल्या अंतकासारखा दिसत होता.
10.8.50
विस्फुरद्भिश्च तैर्द्रौणिर्निस्त्रिंशस्योद्यमेन च ।
अवक्षेपेण चैवासेस्त्रिधा रक्तोक्षितोऽभवत् ॥ १०.८.५० ॥
तडफडणाऱ्या देहांमुळे, तलवार उगारण्याने आणि चालवण्याने द्रोणपुत्र तिहेरी प्रकारे रक्ताने माखला गेला.
10.8.51
तस्य लोहितरक्तस्य दीप्तखङ्गस्य युध्यतः ।
अमानुष इवाकारो बभौ परमभीषणः ॥ १०.८.५१ ॥
रक्ताने लालबुंद झालेला, चमकणारी तलवार घेऊन लढणारा त्याचा आकार अमानुष आणि अत्यंत भयानक दिसत होता.
10.8.52
ये त्वजाग्रन्त कौरव्य तेऽपि शब्देन मोहिताः ।
वीक्षमाणास्तु ते तत्र द्रौणिं दृष्ट्वा प्रविव्यथुः ॥ १०.८.५२ ॥
हे कौरव्या! जे जागे होते तेही त्या आवाजाने मोहित झाले. तिथे द्रोणपुत्राला पाहून ते अत्यंत व्यथित झाले.
10.8.53
तद्रूपं तस्य ते दृष्ट्वा क्षत्रियाः शत्रुकर्शनम् ।
राक्षसं मन्यमानास्तं नयनानि न्यमीलयन् ॥ १०.८.५३ ॥
त्याचे ते रूप पाहून शत्रूंना पीडा देणारे ते क्षत्रिय त्याला राक्षस समजून डोळे मिटून घेते झाले.
10.8.54
स घोररूपो व्यचरत्कालवच्छिबिरे तदा ।
अपश्यद्द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्च सोमकान् ॥ १०.८.५४ ॥
तो भयंकर रूपात काळासारखा तेव्हा छावणीत फिरू लागला. द्रौपदीचे उरलेले पुत्र आणि सोमक त्याने पाहिले.
10.8.55
तेन शब्देन वित्रस्ता धनुर्हस्ता महारथाः ।
धृष्टद्युम्नं हतं श्रुत्वा द्रौपदेया विशाम्पते।
अवाकिरञ्शरव्रातैर्भारद्वाजमभीतवत् ॥ १०.८.५५ ॥
त्या आवाजाने भयभीत झालेल्या धनुर्धारी महारथींनी, हे प्रजापते, धृष्टद्युम्न मारला गेला हे ऐकून, द्रौपदीच्या पुत्रांनी निर्भयाप्रमाणे भारद्वाज (अश्वत्थामा) याच्यावर बाणांचा वर्षाव केला.
10.8.56
ततस्तेन निनादेन सम्प्रबुद्धाः प्रभद्रकाः ।
शिलीमुखैः शिखण्डी च द्रोणपुत्रं समार्दयन् ॥ १०.८.५६ ॥
तेव्हा त्या गर्जनेने पूर्णपणे जागृत झालेल्या प्रभद्रकांनी आणि शिखंडीने बाणांनी द्रोणपुत्राला (अश्वत्थाम्याला) कठोरपणे पीडले.
10.8.57
भारद्वाजः स तान्दृष्ट्वा शरवर्षाणि वर्षतः ।
ननाद बलवन्नादं जिघांसुस्तान्महारथान् ॥ १०.८.५७ ॥
भारद्वाजाने (अश्वत्थाम्याने) बाणांचा वर्षाव करणाऱ्या त्यांना पाहिले; त्या महारथींना मारण्याच्या इच्छेने तो जोरात गर्जला.
10.8.58
ततः परमसङ्क्रुद्धः पितुर्वधमनुस्मरन् ।
अवरुह्य रथोपस्थात्त्वरमाणोऽभिदुद्रुवे ॥ १०.८.५८ ॥
तेव्हा अत्यंत संतप्त होऊन, वडिलांच्या वधाची आठवण करून, रथाच्या आसनावरून उतरून तो वेगाने पुढे धावला.
10.8.59
सहस्रचन्द्रविमलं गृहीत्वा चर्म संयुगे ।
खङ्गं च विमलं दिव्यं जातरूपपरिष्कृतम्।
द्रौपदेयानभिद्रुत्य खङ्गेन व्यधमद्बली ॥ १०.८.५९ ॥
युद्धात हजार चंद्रांसारखी तेजस्वी ढाल आणि सोन्याने सजवलेली निर्मल दिव्य तलवार घेऊन, द्रौपदीच्या पुत्रांवर झेप घेऊन त्या बलवान वीराने तलवारीने त्यांना पाडले.
10.8.60
ततः स नरशार्दूलः प्रतिविन्ध्यं महाहवे ।
कुक्षिदेशेऽवधीद्राजन्स हतो न्यपतद्भुवि ॥ १०.८.६० ॥
तेव्हा त्या नरश्रेष्ठाने महायुद्धात प्रतिविंध्याच्या पोटात प्रहार केला, हे राजा; तो मारला जाऊन जमिनीवर कोसळला.
10.8.61
प्रासेन विद्ध्वा द्रौणिं तु सुतसोमः प्रतापवान् ।
पुनश्चासिं समुद्यम्य द्रोणपुत्रमुपाद्रवत् ॥ १०.८.६१ ॥
पराक्रमी सुतसोमाने भाल्याने द्रौणीला भेदून पुन्हा तलवार उगारली आणि द्रोणपुत्रावर धाव घेतली.
10.8.62
सुतसोमस्य सासिं तं बाहुं छित्त्वा नरर्षभ ।
पुनरप्याहनत्पार्श्वे स भिन्नहृदयोऽपतत् ॥ १०.८.६२ ॥
हे नरश्रेष्ठा, द्रौणीने सुतसोमाचा तलवारीसह तो हात तोडला आणि पुन्हा त्याच्या कुशीवर प्रहार केला; हृदय भेदले जाऊन तो पडला.
10.8.63
नाकुलिस्तु शतानीको रथचक्रेण वीर्यवान् ।
दोर्भ्यामुत्क्षिप्य वेगेन वक्षस्येनमताडयत् ॥ १०.८.६३ ॥
नकुलाचा पुत्र शतानीक पराक्रमी होता; त्याने रथचक्राने दोन्ही हातांनी त्याला उचलून वेगाने त्याच्या छातीवर प्रहार केला.
10.8.64
अताडयच्छतानीकं मुक्तचक्रं द्विजस्तु सः ।
स विह्वलो ययौ भूमिं ततोऽस्यापाहरच्छिरः ॥ १०.८.६४ ॥
द्विज (द्रौणी) याने चक्र सोडून शतानीकावर प्रहार केला; तो व्याकूळ होऊन भूमीवर कोसळला, आणि मग त्याचे मस्तक छाटले गेले.
10.8.65
श्रुतकर्मा तु परिघं घोरं गृह्य दुरासदम् ।
अताडयत्समुद्यम्य वेगेन द्रौणिमुत्स्मयन् ॥ १०.८.६५ ॥
श्रुतकर्म्याने भयंकर, दुर्धर्ष परिघ उचलला, वेगाने उगारला आणि हसत द्रौणीवर प्रहार केला.
10.8.66
स तु तं श्रुतकर्माणमास्ये जघ्ने वरासिना ।
स हतो न्यपतद्भूमौ विमूर्धा विकृताननः ॥ १०.८.६६ ॥
त्याने श्रुतकर्म्याच्या तोंडावर उत्तम तलवारीने प्रहार केला; तो मारला जाऊन, शिर नसलेला, विकृत चेहऱ्याने भूमीवर कोसळला.
10.8.67
तेन शब्देन वीरस्तु श्रुतकीर्तिरबुध्यत ।
अश्वत्थामानमासाद्य शरवर्षैरवाकिरत् ॥ १०.८.६७ ॥
त्या शब्दाने वीर श्रुतकीर्ती जागा झाला; अश्वत्थाम्याजवळ जाऊन बाणांच्या वर्षावाने त्याने त्याला झाकून टाकले.
10.8.68
शरैराच्छादितस्तेन द्रोणपुत्रो महारथः ।
अदृश्यत महाराज श्वाविच्छललतो यथा ॥ १०.८.६८ ॥
त्याच्या बाणांनी झाकलेला महारथी द्रोणपुत्र, हे महाराज, साळिंदराच्या काट्यांनी झाकल्यासारखा दिसला.
10.8.69
तस्यापि शरवर्षाणि चर्मणा प्रतिवार्य सः ।
सकुण्डलं शिरः कायाद्वाजमानमपाहरत् ॥ १०.८.६९ ॥
त्याचा बाणवर्षावही ढालीने अडवून त्याने कुंडलांसह चमकणारे मस्तक धडापासून तोडले.
10.8.70
ततो भीष्मनिहन्तारं सह सर्वैः प्रभद्रकैः ।
आहनत्सर्वतो वीरं नानाप्रहरणैर्बलात् ॥ १०.८.७० ॥
मग भीष्माचा वध करणाऱ्या त्या वीराला सर्व प्रभद्रकांसह चहूबाजूंनी विविध शस्त्रांनी बलाने प्रहार केला.
10.8.71
शिलीमुखेन चाप्येनं भ्रुवोर्मध्ये समार्पयत् ॥ १०.८.७१ ॥
आणि एका बाणाने त्याच्या भुवयांच्या मध्यभागी त्याला मारले.
10.8.72
स तु क्रोधसमाविष्टो द्रोणपुत्रो महाबलः ।
शिखण्डिनं समासाद्य द्विधा चिच्छेद सोसिना ॥ १०.८.७२ ॥
मग क्रोधाने भरलेल्या महाबली द्रोणपुत्राने शिखंडीजवळ जाऊन तलवारीने त्याचे दोन तुकडे केले.
10.8.73
शिखण्डिनं ततो हत्वा क्रोधाविष्टः परन्तपः ।
प्रभद्रकगणान्सर्वानभिदुद्राव वेगवान् ॥ १०.८.७३ ॥
नंतर शिखंडीला ठार करून, क्रोधाने भरलेला शत्रुतापक तो वेगवान योद्धा प्रभद्रकांच्या सर्व सैन्यगटांवर तुटून पडला.
10.8.74
यच्च शिष्टं विराटस्य बलं तु भृशमाद्रवत् ।
द्रुपदस्य च पुत्राणां पौत्राणां सुहृदामपि।
चकार कदनं घोरं दृष्ट्वा तत्र महाबलः ॥ १०.८.७४ ॥
विराटाचे उरलेले सैन्य आणि द्रुपदाचे पुत्र, नातू व मित्र यांचे सैन्यही अत्यंत पळत असलेले पाहून त्या महाबलाने तेथे भयंकर संहार केला.
10.8.75
अन्यानन्यांश्च पुरुषानभिसृत्याभिसृत्य च ।
न्यकृन्तदसिना द्रौणिरसिमार्गविशारदः ॥ १०.८.७५ ॥
एकामागून एक माणसांजवळ जाऊन, तलवारीच्या युक्त्यांत निपुण द्रोणपुत्राने तलवारीने त्यांना कापून टाकले.
10.8.76
कालीं रक्तास्यनयनां रक्तमाल्यानुलेपनाम् ।
रक्ताम्बरधरां घोरां पाशहस्तां कुटुम्बिनीम् ॥ १०.८.७६ ॥
लाल मुख व लाल डोळे असलेली, लाल माळा व लेप धारण केलेली, लाल वस्त्र परिधान केलेली, भयानक, हातात पाश घेतलेली कुटुंबिनी काली.
10.8.77
ददृशुः कालरात्रिं ते स्मयमानामिव स्थिताम् ।
नराश्वकुञ्जरान्पाशैर्बद्धा घोरैः प्रतस्थुषीम् ॥ १०.८.७७ ॥
त्यांनी कालरात्रीला पाहिले; ती जणू हसत उभी होती; भयानक पाशांनी माणसे, घोडे व हत्ती बांधून ती निघाली होती.
10.8.78
वहन्तीं विविधान्प्रेतान्पाशबद्वान्विमूर्धजान् ।
तथैव च सदा राजन्न्यस्तशस्त्रान्महारथान् ॥ १०.८.७८ ॥
ती पाशांनी बांधलेली, विस्कटलेल्या केसांची विविध प्रेते वाहत होती; हे राजा, त्याचप्रमाणे शस्त्रे टाकलेल्या महारथींनाही.
10.8.79
स्वप्ने सुप्तान्नयन्तीं तां रात्रिष्वन्यासु मारिष ।
ददृशुर्योधमुख्यास्ते घ्नन्तं द्रौणिं च नित्यदा ॥ १०.८.७९ ॥
हे मारिष, स्वप्नात ते प्रमुख योद्धे झोपलेल्यांना तिने नेताना पाहत, आणि इतर रात्रींमध्येही द्रोणपुत्राला सदैव प्रहार करताना पाहत.
10.8.80
यतः प्रभृति सङ्ग्रामः कुरुपाण्डवसेनयोः ।
ततः प्रभृति तां कन्यामपश्यन्द्रौणिमेव च ॥ १०.८.८० ॥
कुरु व पाण्डव सेनांमध्ये युद्ध जेव्हापासून सुरू झाले, तेव्हापासूनच त्यांनी त्या कन्येला आणि द्रोणपुत्राला पाहिले.
10.8.81
तांस्तु दैवहतान्पूर्वं पश्चाद्द्रौणिर्व्यपातयत् ।
त्रासयन्सर्वभूतानि विनदन्भैरवान्रवान् ॥ १०.८.८१ ॥
पूर्वी दैवाने हत झालेल्यांना नंतर द्रोणपुत्राने पाडले; सर्व प्राण्यांना भयभीत करीत भयंकर गर्जना करीत.
10.8.82
तदनुस्मृत्य ते वीरा दर्शनं पूर्वकालिकम् ।
इदं तदित्यमन्यन्त दैवेनोपनिपीडिताः ॥ १०.८.८२ ॥
पूर्वीचे ते दर्शन आठवून, दैवाने पीडित झालेले ते वीर हेच ते असे मानू लागले.
10.8.83
ततस्तेन निनादेन प्रत्यबुध्यन्त धन्विनः ।
शिबिरे पाण्डवेयानां शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १०.८.८३ ॥
तेव्हा त्या गर्जनेने पाण्डवांच्या छावणीत शेकडो आणि हजारो धनुर्धर जागे झाले.
10.8.84
सोऽच्छिनत्कस्यचित्पदौ जघनं चैव कस्यचित् ।
कांश्चिद्बिभेदपार्श्वेषु कालसृष्ट इवान्तकः ॥ १०.८.८४ ॥
त्याने कोणाचे पाय तोडले, कोणाचे कंबर; काहींना बाजूंमध्ये भोसकले, कालनिर्मित अन्तकासारखा.
10.8.85
अत्युग्रप्रतिपिष्टैश्च नदद्भिश्च भृशोत्कटैः ।
गजाश्वमथितैश्चान्यैर्मही कीर्णाऽभवत्प्रभो ॥ १०.८.८५ ॥
अत्यंत उग्रपणे चिरडलेल्या, ओरडणाऱ्या आणि अति भयानक लोकांनी, हत्ती-घोड्यांनी तुडवलेल्या इतरांनी, हे प्रभो, पृथ्वी आच्छादली गेली.
10.8.86
क्रोशतां किमिदं कोऽयं कः शब्दः किन्नु किं कृतम् ।
पाञ्चालानां तथा द्रौणिरन्तकः समपद्यत ॥ १०.८.८६ ॥
ओरडणाऱ्यांमध्ये हे काय? हा कोण आहे? कसला आवाज? काय केले गेले? पांचालांसाठी द्रोणपुत्र यम झाला.
10.8.87
अपेतशस्त्रसन्नाहान्सन्नद्वान्पाण्डुसृञ्जयान् ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय द्रौणिः प्रहरतां वरः ॥ १०.८.८७ ॥
शस्त्र आणि चिलखत नसलेल्या, चिलखत धारण केलेल्या पांडव आणि सृंजयांना, प्रहार करणाऱ्यांत श्रेष्ठ द्रोणपुत्राने मृत्युलोकी पाठवले.
10.8.88
ततस्तच्छस्त्रवित्रस्ता भयादभ्यपतन्नराः ।
निद्रान्धा नष्टसंज्ञाश्च तत्रतत्र निपेतिरे ॥ १०.८.८८ ॥
तेव्हा शस्त्रांनी त्रस्त झालेले लोक भयाने इकडे-तिकडे धावले; झोपेने आंधळे आणि भान हरपलेले ते जिकडेतिकडे कोसळले.
10.8.89
ऊरुस्तम्भगृहीताश्च कश्मलाभिहतौजसः ।
विनदन्तो भृशं त्रस्ता निरैक्षन्त परस्परम् ॥ १०.८.८९ ॥
मांड्या आवळलेले, मूर्च्छेने बलहीन झालेले, अत्यंत ओरडणारे आणि भयभीत ते एकमेकांकडे पाहू लागले.
10.8.90
ततो रथं पुनर्द्रौणिरास्थितो भीमदर्शनः ।
धनुष्पाणिः शरैरन्यान्प्रैषयद्वै यमक्षयम् ॥ १०.८.९० ॥
तेव्हा भयंकर दिसणारा द्रोणपुत्र पुन्हा रथावर चढला, हाती धनुष्य घेऊन बाणांनी इतरांना यमलोकी पाठवले.
10.8.91
पुनरुत्पततश्चापि दूरादपि नरोत्तमान् ।
शूरान्सम्पततश्चान्यान्कालरात्र्यै न्यवेदयत् ॥ १०.८.९१ ॥
पुन्हा उठणाऱ्या, दुरूनही येणाऱ्या नरश्रेष्ठांना आणि पुढे धावणाऱ्या इतर शूरांना त्याने कालरात्रीच्या स्वाधीन केले.
10.8.92
तथैव स्यन्दनाग्रेण प्रमथन्स व्यरोचत ।
शरवर्षैश्च विविधैरवर्षच्छात्रवांस्ततः ॥ १०.८.९२ ॥
तसाच रथाच्या अग्रभागाने चिरडत तो झळकला; मग विविध बाणवर्षावाने त्याने शत्रूंवर वर्षाव केला.
10.8.93
पुनश्च सुविचित्रेण शतचन्द्रेण चर्मणा ।
तेन चाकाशवर्णेन तथाचरत सोऽसिना ॥ १०.८.९३ ॥
पुन्हा अतिविचित्र शतचंद्र ढालीने आणि त्या आकाशवर्ण तलवारीने तो तसाच वावरला.
10.8.94
तथा स शिबिरं तेषां द्रौणिराहवदुर्मदः ।
व्यक्षोभयत राजेन्द्र महाह्दमिव द्विपः ॥ १०.८.९४ ॥
तसाच युद्धात मदोन्मत्त झालेल्या द्रोणपुत्राने त्यांची छावणी ढवळून टाकली, हे राजेंद्रा, जसा हत्ती मोठ्या सरोवराला ढवळतो.
10.8.95
उत्पेतुस्तेन शब्देन योधा राजन्विचेतसः ।
निद्रार्ताश्च भयार्ताश्च व्यधावन्त ततस्ततः ॥ १०.८.९५ ॥
त्या आवाजाने योद्धे, हे राजा, गोंधळून उठले; झोप आणि भीती यांनी पीडित होऊन ते इकडेतिकडे धावू लागले.
10.8.96
विस्वरं चुक्रुशुश्चान्ये बह्वबद्वं तथाऽवदन् ।
न च स्म प्रत्यपद्यन्त शस्त्राणि वसनानि च ॥ १०.८.९६ ॥
इतर विक्षिप्त सुरात ओरडले, असंबद्ध बोलले; त्यांना शस्त्रे किंवा वस्त्रे सापडली नाहीत.
10.8.97
विमुक्तकेशाश्चाप्यन्ये नाभ्यजानन्परस्परम् ।
उत्पतन्तोऽपतञ्श्रान्ताः केचित्तत्राभ्रमंस्तदा।
पुरीषमसृजन्केचित्केचिन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः ॥ १०.८.९७ ॥
काही लोकांचे केस मोकळे सुटले होते, इतर एकमेकांना ओळखू शकत नव्हते. काही उडत-पडत, थकून तेथेच भटकत होते. काहींनी मलविसर्जन केले, तर काहींनी मूत्र सोडले.
10.8.98
बन्धनानि च राजेन्द्र सञ्छिद्य तुरगा द्विपाः ।
समं पर्यपतंश्चान्ये कुर्वन्तो महदाकुलम् ॥ १०.८.९८ ॥
हे राजेंद्रा, घोडे आणि हत्ती बंधने तोडून एकत्र धावू लागले; इतरांनीही मोठा गोंधळ माजवला.
10.8.99
तत्र केचिन्नरा भीता व्यलीयन्त महीतले ।
तथैव तान्निपतितानपिंषन्गजवाजिनः ॥ १०.८.९९ ॥
तेथे काही माणसे भीतीने जमिनीवर लपली; आणि पडलेल्या त्यांनाच हत्ती आणि घोडे तुडवत राहिले.
10.8.100
तस्मिंस्तथा वर्तमाने रक्षांसि पुरुषर्षभ ।
हृष्टानि व्यनदन्नुच्चैर्मुदा युक्तानि सत्तम ॥ १०.८.१०० ॥
हे पुरुषर्षभा, असे घडत असताना राक्षस आनंदाने भरून मोठ्याने गर्जू लागले. हे सत्तमा.
10.8.101
स शब्दः प्रेरितो राजन्भूतसङ्घैर्मुदा युतैः ।
अपूरयद्दिशः सर्वा दिवं चातिमहान्स्वनः ॥ १०.८.१०१ ॥
हे राजा, आनंदाने भरलेल्या भूतसमूहांनी प्रेरित केलेल्या त्या शब्दाने सर्व दिशा आणि स्वर्गही भरून गेले; तो अतिशय मोठा नाद होता.
10.8.102
तेषामार्तरवं श्रुत्वा वित्रस्ता गजवाजिनः ।
मुक्ताः पर्यपतन्राजन्मृद्गन्तः शिबिरे जनम् ॥ १०.८.१०२ ॥
त्यांचा आर्त आवाज ऐकून घाबरलेले हत्ती आणि घोडे सुटून, हे राजा, छावणीत लोकांना तुडवत धावू लागले.
10.8.103
तैस्तत्र परिधावद्भिश्चरणोदीरितं रजः ।
अकरोच्छिबिरे तेषां रजन्यां द्विगुणं तमः ॥ १०.८.१०३ ॥
तेथे धावणाऱ्या त्यांच्या पायांनी उडालेल्या धुळीने त्या रात्री छावणीतील अंधार दुप्पट केला.
10.8.104
तस्मिंस्तमसि सञ्जाते प्रमूढाः सर्वतो जनाः ।
नाजानन्पितरः पुत्रान्भ्रातॄन्भ्रातर एव च ॥ १०.८.१०४ ॥
तो अंधार पसरल्यावर सर्वत्रचे लोक पूर्णपणे गोंधळून गेले; वडिलांना मुलगे आणि भावांना भाऊ ओळखता आले नाहीत.
10.8.105
गजो राजानतिक्रम्य निर्मनुष्या हया हयान् ।
अताडयंस्तथाऽभञ्जंस्तथाऽमृद्गंश्च भारत ॥ १०.८.१०५ ॥
हे भारता, हत्तींनी राजांना तुडवत पुढे धाव घेतली; स्वारांविना असलेल्या घोड्यांनी इतर घोड्यांना मारले, मोडले आणि चिरडले.
10.8.106
ते भग्नाः प्रपतन्ति स्म मृद्रन्तश्च परस्परम् ।
न्यपातयंस्तथा चान्यान्पातयित्वा तदाऽपिषन् ॥ १०.८.१०६ ॥
मोडलेले ते एकमेकांना तुडवत पडले; इतरांनाही पाडले, पाडल्यावर त्यांना त्याचवेळी चिरडून टाकले.
10.8.107
विचेतसः सनिद्राश्च तमसा चावृता नराः ।
जघ्रुः स्वानेव तत्राथ कालेनैव प्रचोदिताः ॥ १०.८.१०७ ॥
गोंधळलेले, झोपेने भारलेले आणि अंधाराने वेढलेले लोक तेथे आपल्याच माणसांवर प्रहार करू लागले; जणू काळानेच त्यांना प्रवृत्त केले होते.
10.8.108
त्यक्त्वाद्वाराणि च द्वास्थास्तथागुल्मानिगौल्मिकाः ।
प्राद्रवन्त यथाशक्ति कांदिशीका विचेतसः ॥ १०.८.१०८ ॥
दरवाजे सोडून द्वारपाल, आणि तसेच चौक्यांवरील रक्षक, गोंधळून जाऊन जितक्या वेगाने शक्य होते तितक्या वेगाने पळून गेले.
10.8.109
विप्रनष्टाश्च तेऽन्योन्यं नाजानन्तस्तथा विभो ।
क्रोशन्तस्तात पुत्रेति दैवोपहतचेतसः ॥ १०.८.१०९ ॥
हे विभो, ते विखुरले आणि एकमेकांना ओळखू शकले नाहीत. 'हे तात! हे पुत्रा!' असे ओरडत, दैवाने आघात केलेल्या मनाने (ते फिरत राहिले).
10.8.110
पलायतां दिशस्तेषां स्वानप्युत्सृज्य बान्धवान् ।
गोत्रनामभिरन्योन्यमाक्रन्दन्त ततो जनाः ॥ १०.८.११० ॥
पळून जाणाऱ्या त्यांनी दिशादिशांत, आपल्या नातेवाईकांनाही सोडून, गोत्र आणि नावाने एकमेकांना हाक मारून आक्रोश केला.
10.8.111
हाहाकारं च कुर्वाणाः पृथिव्यां शेरते परे ।
तान्बुद्धा रणमध्येऽसौ द्रोणपुत्रो व्यपोथयत् ॥ १०.८.१११ ॥
'हाय हाय' असा आक्रोश करीत इतर लोक जमिनीवर पडले होते. त्यांना पाहून रणमध्ये त्या द्रोणपुत्राने त्यांना चिरडले.
10.8.112
तत्रापरे वध्यमाना मुहुर्महुरचेतसः ।
शिबिरान्निष्पतन्ति स्म क्षत्रिया भयपीडिताः ॥ १०.८.११२ ॥
तेथे इतर लोक वारंवार मारले जात असताना, गोंधळलेल्या मनाने, भयाने पीडित झालेले क्षत्रिय छावणीबाहेर धावले.
10.8.113
तांस्तु निष्पतितांस्त्रस्ताञ्शिबिराज्जीवितैषिणः ।
कृतवर्मा कृपश्चैव द्वारदेशे निजघ्नतुः ॥ १०.८.११३ ॥
छावणीतून बाहेर धावलेल्या, घाबरलेल्या आणि जीव वाचवू इच्छिणाऱ्या त्यांना कृतवर्मा आणि कृपाने दारातच ठार मारले.
10.8.114
विसस्तयन्त्रकवचान्मुक्तकेशान्कृताञ्जलीन् ।
वेपमानान्क्षितौ भीतान्त्रैव कांश्चिदमुच्यताम् ॥ १०.८.११४ ॥
चिलखत आणि बंध सैल झालेले, केस मोकळे सोडलेले, हात जोडलेले, थरथरणारे, जमिनीवर घाबरून पडलेले — त्यांपैकी काहींना सोडण्यात आले.
10.8.115
नामुच्यत तयोः कश्चिन्निष्क्रान्तः शिबिराद्बहिः ।
कृपश्चैव महाराज हार्दिक्यश्चैव दुर्मतिः। ॥ १०.८.११५ ॥
हे महाराजा, त्या दोघांपैकी कोणीही छावणीबाहेर पडून वाचले नाही; कृप आणि दुर्मती हार्दिक्य (कृतवर्मा) हेही नाही.
10.8.116
भूयश्चैव चिकीर्षन्तौ द्रौणपुत्रस्य तौ प्रियम् ।
त्रिषु देशेषु ददतुः शिबिरस्य हुताशनम् ॥ १०.८.११६ ॥
पुन्हा, द्रोणपुत्राचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने त्या दोघांनी छावणीच्या तीन ठिकाणी आग लावली.
10.8.117
ततः प्रकाशे शिबिरे खङ्गेन पितृनन्दनः ।
अश्वत्थामा महाराज व्यचरत्कृतहस्तवत् ॥ १०.८.११७ ॥
मग, हे महाराजा, प्रकाशमय छावणीत पित्याचा लाडका अश्वत्थामा तलवार घेऊन कुशल हाताप्रमाणे संचार करू लागला.
10.8.118
कांश्चिदापततो वीरानपरांश्चैव धावतः ।
व्ययोजयत खङ्गेन प्राणैर्द्विजवरोत्तमः ॥ १०.८.११८ ॥
त्याच्यावर धावून येणाऱ्या काही वीरांना आणि पळून जाणाऱ्या इतरांना त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने तलवारीने प्राणरहित केले.
10.8.119
कांश्चिद्योधान्स खङ्गेन मध्ये सञ्छिद्य वीर्यवान् ।
अशातयद्द्रोणपुत्रः संरब्धस्तिलकाण्डवत् ॥ १०.८.११९ ॥
काही योद्ध्यांना त्या पराक्रमी द्रोणपुत्राने संतापून तलवारीने मधोमध छेदून तिळाच्या काड्यांप्रमाणे पाडले.
10.8.120
निनदद्भिर्भृशायस्तैर्नराश्वद्विरदोत्तमैः ।
पतितैरभवत्कीर्णा मेदिनी भरतर्षभ ॥ १०.८.१२० ॥
गर्जणाऱ्या, लोखंडी शस्त्रांनी युक्त अशा उत्तम नरांच्या, घोड्यांच्या व हत्तींच्या पडझडीने, हे भरतर्षभा, पृथ्वी आच्छादली गेली.
10.8.121
मानुषाणां सहस्रेषु हतेषु पतितेषु च ।
उदतिष्ठन्कबन्धानि बहून्युत्थाय चापतन् ॥ १०.८.१२१ ॥
हजारो मनुष्य मारले जाऊन पडल्यावर अनेक शिरविरहित धड उठून पुन्हा पडत होती.
10.8.122
सायुधान्साङ्गदान्बाहून्विचकर्त शिरांसि च ।
हस्तिहस्तोपमानूरून्हस्तान्पादांश्च भारत ॥ १०.८.१२२ ॥
हे भारता, त्याने शस्त्रांसह आणि बाजूबंदांसह बाहू, शिरे, हत्तीच्या सोंडेसारखी मांड्या, हात आणि पाय छाटले.
10.8.123
पृष्ठच्छिन्नान्पार्श्वच्छिन्नाञ्शिरश्छिन्नांस्तथापरान् ।
स महात्माकरोद्द्रौणिः कांश्चिच्चापि पराङ्मुखान् ॥ १०.८.१२३ ॥
महात्मा द्रोणपुत्राने पाठीवर छिन्न झालेल्यांना, बगलेत छिन्न झालेल्यांना, शिर छिन्न झालेल्यांना, इतरांना आणि पाठ फिरवलेल्या काहींनाही तसे केले.
10.8.124
मध्यदेशे नरानन्यांश्चिच्छेदान्यांश्च कर्णतः ।
अंसदेशे निहत्यान्यान्काये प्रावेशयच्छिरः ॥ १०.८.१२४ ॥
त्याने काहींना मध्यभागी छेदले, काहींना कानांच्या बाजूने छेदले, आणि इतरांना खांद्यावर आघात करून ठार करून त्यांची शिरे धडात घुसवली.
10.8.125
एवं हि बहुभिः शस्त्रैर्घ्नतोऽपि बलवत्तरान् ।
तमसा रजनी घोरा बभौ दारुणदर्शना ॥ १०.८.१२५ ॥
अशाप्रकारे अनेक शस्त्रांनी बलवान योद्ध्यांनाही मारत असताना, अंधाराने व्यापलेली भयंकर रात्र भयानक दृश्यासारखी चमकली.
10.8.126
किञ्चित्प्राणैश्च पुरुषैर्हतैश्चान्यैः सहस्रशः ।
बहुना च गजाश्वेन भूतभूद्भीमदर्शना ॥ १०.८.१२६ ॥
काही जिवंत पुरुष, हजारो मारले गेलेले इतर आणि पुष्कळ हत्ती-घोडे यांनी भरलेली, प्राण्यांनी व्यापलेली ती भयानक दृश्याची रात्र भीषण दिसू लागली.
10.8.127
यक्षरक्षःसमाकीर्णे रथाश्वद्विपदारुणे ।
क्रुद्धेन द्रोणपुत्रेण सञ्छिन्नाः प्रापतन्भुवि।
भ्रातॄनन्ये पितॄनन्ये पुत्रानन्ये विचुक्रुशुः ॥ १०.८.१२७ ॥
यक्ष व राक्षसांनी भरलेल्या, रथ, घोडे व हत्तींनी भयानक झालेल्या त्या रणभूमीत क्रुद्ध द्रोणपुत्राने छिन्न केलेले लोक भूमीवर पडले. कोणी भावांसाठी, कोणी पित्यांसाठी, कोणी पुत्रांसाठी आक्रोश करू लागले.
10.8.128
केचिदूचुर्न तत्क्रुद्धैर्धार्तराष्ट्रैः कृतं रणे ।
यत्कृतं नः प्रसुप्तानां रक्षोभिः क्रूग्कर्मभिः।
असान्निध्याद्वि पार्थानामिदं वः कदनं कृतम् ॥ १०.८.१२८ ॥
काहीजण म्हणाले, 'युद्धात क्रुद्ध धार्तराष्ट्रांनी हे केले नाही. झोपलेल्या आमच्यावर क्रूर कर्म करणाऱ्या राक्षसांनी जे केले तेच हे आहे. पांडवांच्या अनुपस्थितीमुळेच तुमचा हा संहार झाला.'
10.8.129
न चासुरैर्न गन्धर्वैर्न यक्षैर्न च राक्षसैः ।
शक्यो विजेतुं कौन्तेयो नेता यस्य जनार्दनः।
ब्रह्मण्यः मत्यवाग्दान्तः सर्वभूतानुकम्पकः ॥ १०.८.१२९ ॥
असुर, गंधर्व, यक्ष किंवा राक्षस यांच्याकडूनही कौंतेयाला जिंकता येणार नाही, ज्याचा नेता जनार्दन आहे. तो ब्राह्मणांचा सन्मान करणारा, सत्यवादी, आत्मसंयमी आणि सर्व प्राण्यांवर दया करणारा आहे.
10.8.130
न च सुप्तं प्रमत्तं वा न्यस्तशस्त्रं कृताञ्जलिम् ।
धावन्तं मुक्तकेशं वा हन्ति पार्थो धनञ्जयः ॥ १०.८.१३० ॥
झोपलेल्या, बेसावध, शस्त्र खाली ठेवलेल्या, हात जोडलेल्या, पळणाऱ्या किंवा मोकळ्या केसांच्या माणसाला पार्थ धनंजय मारत नाही.
10.8.131
तदिदं नः कृतं घोरं रक्षोभिः क्रूरकर्मभिः ।
इति लालप्यमानाः स्म शेरते बहवो जनाः ॥ १०.८.१३१ ॥
'क्रूर कर्म करणाऱ्या राक्षसांनी आमच्याशी हे भयंकर केले' असा आक्रोश करीत अनेक लोक तेथे पडून राहिले.
10.8.132
स्तनतां च मनुष्याणामपरेषां च कूजताम् ।
ततो मुहूर्तात्प्राशाम्यत्स शब्दस्तुमुलो महान् ॥ १०.८.१३२ ॥
माणसांचे कण्हणे आणि इतरांचे ओरडणे असा तो महान कोलाहल क्षणार्धात शांत झाला.
10.8.133
शोणितव्यतिषिक्तायां वसुधायां च भूमिप ।
तद्रजस्तुमुलं घोरं क्षणेनान्तरधीयत ॥ १०.८.१३३ ॥
हे भूपते, रक्ताने भिजलेल्या भूमीवरून उठलेली ती भयंकर आणि कोलाहलपूर्ण धूळ क्षणात नाहीशी झाली.
10.8.134
स चेष्टमानानुद्विग्नान्निरुत्साहान्सहस्रशः ।
न्यपातयन्नरान्क्रुद्वः पशून्पशुपतिर्यथा ॥ १०.८.१३४ ॥
क्रुद्ध झालेल्या त्याने हजारोंनी तडफडणाऱ्या, घाबरलेल्या, उत्साह गमावलेल्या माणसांना पशुपती जसे पशूंना पाडतो तसे पाडले.
10.8.135
अन्योन्यं सम्परिष्वज्य शयानाञ्जीवतोऽपरान् ।
संलीनान्युध्यमानांश्च सर्वान्द्रौणिरपोथयत् ॥ १०.८.१३५ ॥
द्रोणाच्या पुत्राने सर्वांना चिरडून टाकले—एकमेकांना आलिंगन देऊन पडलेल्यांना, जिवंत असलेल्या इतरांना, लपलेल्यांना आणि लढत असलेल्यांना.
10.8.136
ब्रह्ममाना हुताशेन वध्यमानाश्च तेन ते ।
परस्परं तदा योधाननयद्यमसादनम् ॥ १०.८.१३६ ॥
अग्नीने भाजलेले आणि त्याच्याकडून मारले जाणारे ते ओरडत होते; तेव्हा त्याने योद्ध्यांना एकमेकांकडून यमसदनाला पाठवले.
10.8.137
तस्या रजन्यास्त्वर्धेन पाण्डवानां महद्बलम् ।
गमयामास राजेन्द्र द्रौणिर्यमनिवेशनम् ॥ १०.८.१३७ ॥
हे राजेंद्रा, त्या रात्रीच्या अर्ध्या भागातच द्रोणपुत्राने पांडवांचे मोठे सैन्य यमसदनाला पाठवले.
10.8.138
निशाचराणां सत्वानां रात्रिः सा हर्षवर्धिनी ।
आसीन्नरगजाश्वानां रौद्री क्षयकरी भृशम् ॥ १०.८.१३८ ॥
रात्री संचार करणाऱ्या प्राण्यांसाठी ती रात्र आनंद वाढवणारी होती; पण माणसे, हत्ती आणि घोडे यांच्यासाठी ती भयानक आणि अत्यंत विनाशकारी होती.
10.8.139
तत्रादृश्यन्त रक्षांसि पिशाचाश्च पृथग्विधाः ।
खादन्तो नरमांसानि पिबन्तः शोणितानि च ॥ १०.८.१३९ ॥
तेथे विविध प्रकारचे राक्षस आणि पिशाच दिसू लागले; ते मनुष्यांचे मांस खात होते आणि रक्त पीत होते.
10.8.140
करालाः पिङ्गला रौद्राः शैलदन्ता रजस्वलाः ।
जटिला भीमवक्त्राश्च पञ्चपादा महोदराः ॥ १०.८.१४० ॥
ते भयंकर, पिंगट, रौद्र होते; त्यांचे दात पर्वतासारखे, अंग धुळीने माखलेले, जटाधारी, भीषण मुखांचे, पाच पायांचे आणि मोठ्या पोटाचे होते.
10.8.141
पञ्चादङ्गुलयो रूक्षा विरूपा भैरवस्वनाः ।
गजाननाश्च हस्वाश्च नीलवर्णा बिभीषणाः ॥ १०.८.१४१ ॥
त्यांना पाच बोटे होते; ते रूक्ष, विद्रूप रूपाचे, भयंकर आवाजाचे होते; काही गजमुखी, काही बुटके, निळ्या रंगाचे आणि भयानक होते.
10.8.142
सपुत्रदाराः सुक्रूराः सुदुर्दर्शाः सुनिर्घृणाः ।
विविधानि च रूपाणि तत्रादृश्यन्त रक्षसाम् ॥ १०.८.१४२ ॥
पुत्र आणि पत्नींसह, अत्यंत क्रूर, पाहण्यास भयानक, निर्दय अशा राक्षसांची विविध रूपे तेथे दिसली.
10.8.143
पीत्वा च शोणितं हृष्टाः प्रानृत्यन्गणशोऽपरे ।
इदं परमिदं मेध्यमिदं स्वाद्विति चाब्रुवन् ॥ १०.८.१४३ ॥
रक्त पिऊन आनंदित झालेले इतर गटागटाने नाचू लागले; "हे श्रेष्ठ, हे पवित्र, हे गोड" असे ते म्हणाले.
10.8.144
मेदोमज्जास्थिरक्तानां मांसानां च भृशाशिताः ।
परे मांसानि खादन्तः क्रव्यादा मांसजीविनः ॥ १०.८.१४४ ॥
मेद, मज्जा, हाडे, रक्त आणि मांस अधाश्यासारखे खाणारे, तसेच इतर कोणी मांस खाणारे—मांसावर जगणारे मांसभक्षक राक्षस.
10.8.145
वसाश्चैवापरे पीत्वा पर्यधावन्विकुक्षिकाः ।
नानावक्त्रास्तथा रौद्राः क्रव्यादाः पिशिताशनाः ॥ १०.८.१४५ ॥
काहींनी चरबी पिऊन, फुगलेल्या पोटाने, अनेक तोंडांचे, भयंकर मांसभक्षक राक्षस मांस खात इकडे-तिकडे धावू लागले.
10.8.146
अयुतानि च तत्रासन्प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
रक्षसां घोररूपाणां महतां क्रुरकर्मणाम् ॥ १०.८.१४६ ॥
तेथे भयंकर रूपाचे, क्रूर कर्मे करणारे महान राक्षस दहा हजार, लाख आणि कोटींच्या संख्येने होते.
10.8.147
मुदितानां वितृप्तानां तस्मिन्महति वैशसे ।
समेतानि बहून्यासन्भूतानि च जनाधिप। ॥ १०.८.१४७ ॥
हे जनाधिपा! त्या महान संहारात आनंदित व तृप्त झालेले पुष्कळ प्राणी तेथे एकत्र जमले होते.
10.8.148
एवंविधा हि सा रात्रिः सोमकानां जनक्षये ।
प्रसुप्तानां प्रमत्तानामासीत्सुभृशदारुणा ॥ १०.८.१४८ ॥
सोमकांच्या जनक्षयात ती रात्र अशीच होती; झोपलेल्यांसाठी आणि बेसावध लोकांसाठी ती अत्यंत भयंकर होती.
10.8.149
असंशयं हि कालस्य पर्यायो दुरतिक्रमः ।
तादृशा निहता यत्र कृत्वाऽस्माकं जनक्षयम् ॥ १०.८.१४९ ॥
निःसंशय, कालाचे चक्र दुर्लंघ्य आहे; आमच्या लोकांचा संहार करून जिथे अशा वीरांचाही वध झाला.
10.8.150
प्रागेव सुमहत्कर्म द्रौणिरेतन्महारथः ।
नाकरोदीदृशं कस्मान्मत्पुत्रविजये धृतः ॥ १०.८.१५० ॥
आधीच या महारथी द्रोणपुत्राने इतके मोठे कर्म का केले नाही? माझ्या पुत्रांच्या विजयासाठी तो दृढनिश्चयी होता ना?
10.8.151
अथ कस्माद्वते क्षत्रे कर्मेदं कृतवानसौ ।
द्रोणपुत्रो महात्मा स तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १०.८.१५१ ॥
मग क्षत्रियांच्या युद्धात निवडलेल्या त्या महात्मा द्रोणपुत्राने हे कर्म का केले? ते मला सांगण्यास तू योग्य आहेस.
10.8.152
तेषां नूनं भयान्नासौ कृतवान्कुरुनन्दन ।
असान्निध्याद्धि पार्थानां केशवस्य च धीमतः।
सात्यकेश्चापि कर्मेदं द्रोमपुत्रेण साधितम् ॥ १०.८.१५२ ॥
हे कुरुनंदना, त्यांच्या भीतीमुळे तो हे कर्म करत नव्हता; पार्थ, बुद्धिमान केशव आणि सात्यकी यांच्या अनुपस्थितीमुळेच द्रोणपुत्राने हे कर्म साधले.
10.8.153
को हि तेषां समक्षं तान्हन्यादपि मरुत्पतिः ।
एतदीदृशकं वृत्तं राजन्सुप्तजने विभो ॥ १०.८.१५३ ॥
हे राजा, त्यांच्या समोर त्यांना कोण मारू शकेल? मरुतांचा स्वामी इंद्रसुद्धा नाही. हे विभो, झोपलेल्या लोकांमध्ये असे कृत्य घडले.
10.8.154
ततो जनक्षयं कृत्वा पाण्डवानां महात्ययम् ।
प्रत्यूषकाले शिबिरात्प्रतिगन्तुमियेष सः ॥ १०.८.१५४ ॥
नंतर पांडवांचा मोठा संहार आणि जनक्षय करून, पहाटेच्या वेळी छावणीतून परत जाण्याची त्याने इच्छा केली.
10.8.155
नृशोणितावसिक्तस्य द्रौणेरासीदसित्सरुः ।
पाणिना सह संश्लिष्ट एकीभूत इव प्रभो ॥ १०.८.१५५ ॥
हे प्रभो, मनुष्यांच्या रक्ताने भिजलेली द्रोणपुत्राची तलवारीची मूठ हाताशी चिकटून जणू एकरूप झाली होती.
10.8.156
स निःशेषानरीन्कृत्वा विरराम निशाक्षये ।
युगान्ते सर्वभूतानि भस्म कृत्वेव पावकः ॥ १०.८.१५६ ॥
त्याने शत्रूंचा पूर्ण नाश करून रात्रीच्या अखेरीस विराम घेतला; युगान्ती अग्नी सर्व प्राणिमात्रांना भस्म करून शांत होतो तसा.
10.8.157
यथाप्रतिज्ञं तत्कर्म कृत्वा द्रौणायनिः प्रभो ।
दुर्गमां पदवीं गच्छन्पितुरासीद्गतज्वरः ॥ १०.८.१५७ ॥
हे प्रभो, प्रतिज्ञेनुसार ते कर्म करून द्रोणपुत्र दुर्गम मार्गावरून जात असताना पित्याच्या शोकातून मुक्त झाला.
10.8.158
यथैव संसुप्तजने शिबिरे प्राविशन्निशि ।
तथैव हत्वा निःशब्दो निश्चक्राम नरर्षभः ॥ १०.८.१५८ ॥
रात्री झोपलेल्या लोकांनी भरलेल्या छावणीत जसा तो शिरला होता, तसेच मारून नरश्रेष्ठ शांतपणे बाहेर पडला.
10.8.159
निष्क्रम्य शिबिरात्तस्मात्ताभ्यां सङ्गम्य वीर्यवान् ।
आचख्यौ कर्म तत्सर्वं हृष्टः संहर्षयन्विभो ॥ १०.८.१५९ ॥
त्या छावणीतून बाहेर पडून तो पराक्रमी त्या दोघांना भेटला आणि हर्षित होऊन त्यांना उत्साहित करीत त्याने आपले सर्व कर्म सांगितले. हे विभो.
10.8.160
तावथाचख्यतुस्तस्मै प्रियं प्रियकरौ तदा ।
पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव विनिकृत्तान्सहस्रशः ॥ १०.८.१६० ॥
तेव्हा ती दोघे, ज्यांनी त्याचे प्रिय केले होते, त्याला प्रिय वार्ता सांगितली की पांचाल आणि सृञ्जय हजारोंच्या संख्येने कापले गेले आहेत.
10.8.161
प्रीत्या चोच्चैरुद्रक्रोशंस्तथैवास्फोटयंस्तलान् ।
दिष्ट्यादिष्ट्येति चान्योन्यं समेत्योचुर्महारथाः ॥ १०.८.१६१ ॥
आनंदाने ते मोठ्याने ओरडले, तसेच तळहात वाजवले; एकमेकांना भेटून महारथी म्हणाले, 'दिष्ट्या! दिष्ट्या!'
10.8.162
पर्यष्वजत्ततो द्रौणिस्ताभ्यां सम्प्रतिनन्दितः ।
इदं हर्षात्तु सुमहदाददे वाक्यमुत्तमम् ॥ १०.८.१६२ ॥
तेव्हा द्रोणपुत्राने त्या दोघांनी आनंदित होऊन त्यांना आलिंगन दिले आणि हर्षाने हे अत्यंत उत्तम वचन म्हटले.
10.8.163
पाञ्चाला निहताः सर्वे द्रौपदेयाश्च सर्वशः ।
सोमका मत्स्यशेषाश्च सर्वे विनिहता मया ॥ १०.८.१६३ ॥
पांचाल, द्रौपदीचे सर्व पुत्र, सोमक आणि मत्स्यांमधील उरलेले — हे सर्व माझ्याकडून पूर्णपणे मारले गेले.
10.8.164
इदानीं कृतकृत्याः स्म याम तत्रैव मा चिरम् ।
यदि जीवति नो राजा तस्मै शंसामहे प्रियम् ॥ १०.८.१६४ ॥
आता आमचे कार्य पूर्ण झाले आहे; तिकडेच जाऊ, उशीर करू नका. जर आमचा राजा जिवंत असेल तर त्याला हे प्रिय वृत्त सांगू.