महाभारत · अध्याय 11.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.5.1
यदिदं धर्मगहनं बुद्ध्या समनुबुध्यते ।
एतद्विस्तरतः सर्वं बुद्धिमार्गं प्रशंस मे ॥ ११.५.१ ॥
धर्माचा हा गहन विषय बुद्धीने पूर्णपणे समजता येतो, तो सर्व बुद्धिमार्ग माझ्यासाठी विस्ताराने सांग.
11.5.2
अत्र ते सर्वयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयम्भुवे ।
यथा संसारगहनं वदन्ति परमर्षयः ॥ ११.५.२ ॥
येथे मी स्वयंभूला नमस्कार करून तुला सर्व सांगेन, जसे परम ऋषी संसाररूपी गहन अरण्याचे वर्णन करतात.
11.5.3
कश्चिन्महति कान्तारे वर्तमानो द्विजः किल ।
महद्दुर्गमनुप्राप्तो वनं क्रव्यादसङ्कुलम् ॥ ११.५.३ ॥
एका मोठ्या अरण्यात राहणारा एक द्विज, मांसभक्षक प्राण्यांनी भरलेल्या वनात मोठ्या संकटात सापडला.
11.5.4
सिंहव्याघ्रगजर्क्षौघैरतिघोरमहास्वनैः ।
पिशितादैरतिभयैर्महोग्राकृतिभिस्तथा ॥ ११.५.४ ॥
सिंह, वाघ, हत्ती आणि अस्वलांच्या झुंडींनी, अत्यंत भयानक महान गर्जनांनी, मांसभक्षक, अतिभयंकर आणि महाउग्र आकृतींच्या प्राण्यांनी.
11.5.5
समन्तात्सम्परिक्षिप्तं यस्माद्द्रष्टुर्महद्भयम् ।
तदस्य दृष्ट्वा हृदयमुद्वेगमगमत्परम् ॥ ११.५.५ ॥
चारही बाजूंनी वेढलेले असल्याने पाहणाऱ्याला मोठे भय वाटले; ते पाहून त्याचे हृदय अत्यंत उद्विग्न झाले.
11.5.6
अभ्युच्छ्रयन्ति रमाणि विक्रियाश्च परन्तप ।
स तद्वनं व्यनुसरन्सम्प्रधावन्नितस्ततः ॥ ११.५.६ ॥
हे परंतपा, तेथे रमणीय वस्तू आणि विकार उत्पन्न होतात. तो त्या अरण्यात इकडे तिकडे भटकत आणि धावत फिरला.
11.5.7
वीक्षमाणो दिशः सर्वाः शरणं क्व भवेदिति ।
स तेषां नाशमन्विच्छन्प्रद्रुतो भयपीडितः।
न च निर्याति वै दूरं न वा तैर्विप्रयुज्यते ॥ ११.५.७ ॥
सर्व दिशांकडे पाहत, कुठे आश्रय मिळेल असा विचार करत तो भयाने पीडित होऊन त्यांचा नाश इच्छित पळाला; तो दूर निघूनही जात नव्हता, किंवा त्यांच्यापासून वेगळाही होत नव्हता.
11.5.8
अथापश्यद्वनं गूढं समन्ताद्वागुरावृतम् ।
बाहुभ्यां सम्परिष्वक्तः स्त्रिया परमघोरया ॥ ११.५.८ ॥
मग त्याला एक गुप्त अरण्य दिसले; ते चहूबाजूंनी जाळ्याने वेढलेले होते. तो एका अत्यंत भयंकर स्त्रीच्या बाहूंत आलिंगित होता.
11.5.9
पञ्चशीर्षधरैर्नागैः शैलैरिव समुन्नतैः ।
नभःस्पृशैर्महावृक्षैः परिक्षिप्तं महावनम् ॥ ११.५.९ ॥
पाच फणा धारण करणाऱ्या नागांनी, उंच पर्वतांसारख्या आकाशाला स्पर्श करणाऱ्या महावृक्षांनी ते महावन वेढलेले होते.
11.5.10
वनमध्ये च तत्राभूदुदपानः समावृतः ।
वल्लीभिस्तृणनद्धाभिर्गूढाभिरभिसंवृतः ॥ ११.५.१० ॥
त्या वनाच्या मध्यभागी एक विहीर होती; ती गवताने बांधलेल्या, लपलेल्या वेलींनी झाकलेली व वेढलेली होती.
11.5.11
पपात स द्विजस्तत्र निगूढे सलिलाशये ।
विलग्नश्चाभवत्तस्मिँल्लतासन्तानसङ्कुले ॥ ११.५.११ ॥
तो द्विज तेथे लपलेल्या जलाशयात पडला; वेलींच्या दाट जाळ्यात तो अडकून राहिला.
11.5.12
पनसस्य यथा जातं वृन्तबद्धं महाफलम् ।
स तथा लम्बते तत्र ह्यूर्ध्वपादो ह्यधः शिराः ॥ ११.५.१२ ॥
फणसाच्या झाडावर वाढून देठाला बांधलेले मोठे फळ जसे लटकते, तसा तो तेथे पाय वर व डोके खाली असा लटकत होता.
11.5.13
अथ तत्रापि चान्योऽस्य भूयो जात उपद्रवः ।
कूपमध्ये महानागमपश्यत महाबलम् ॥ ११.५.१३ ॥
तिथेही त्याच्यावर पुन्हा दुसरे एक संकट कोसळले. विहिरीच्या मध्यभागी त्याने एक महाबलवान मोठा नाग पाहिला.
11.5.14
कूपपीनाहवेलायामपश्यत् महागजम् ॥ ११.५.१४ ॥
विहिरीच्या काठाशी त्याने एक महान हत्ती पाहिला.
11.5.15
षड्वक्त्रं कृष्णशबलं द्विषट्कपदचारिणम् ।
क्रमेण परिसर्पन्तं वल्लीवृक्षसमावृतम् ॥ ११.५.१५ ॥
सहा तोंडांचा, काळा आणि ठिपक्यांचा, बारा पायांनी चालणारा, हळूहळू सरपटणारा, वेली व वृक्षांनी वेढलेला.
11.5.16
तस्य शाखाप्रशाखासु वृक्षशाखावलम्बिनः ।
नानारूपा मधुकरा घोररूपा भयावहाः ॥ ११.५.१६ ॥
त्याच्या फांद्या-उपफांद्यांवर, झाडाच्या डहाळ्यांना लोंबकळणाऱ्या, अनेक रूपांच्या, भयंकर आकाराच्या, भय निर्माण करणाऱ्या मधमाशा होत्या.
11.5.17
आसते मधु संवृत्य पूर्वमेव निकेतजाः ।
भूयोभूयः समीहन्ते मधूनि भरतर्षभ ॥ ११.५.१७ ॥
आपल्या पोळ्यांत जन्मलेल्या त्या आधीच मध साठवून बसलेल्या असतात; हे भरतश्रेष्ठा, त्या पुन्हा पुन्हा मधाचाच शोध घेतात.
11.5.18
स्वादनीयानि भूतानां यैर्बालो न वितृप्यते ।
तेषां मधूनां बहुधा धारा प्रस्रवते तदा ॥ ११.५.१८ ॥
प्राण्यांना रुचकर, ज्यांनी लहान मूल कधीच तृप्त होत नाही; त्या मधांची अनेक प्रकारची धार तेव्हा वाहू लागते.
11.5.19
आलम्बमानः स पुमान्धारां पिबति सर्वदा ।
न चास्य तृष्णा विरता पिबमानस्य सङ्कटे ॥ ११.५.१९ ॥
लटकत असलेला तो मनुष्य सदैव त्या धारेचे पाणी पितो; संकटात पिताना देखील त्याची तहान कधी शमत नाही.
11.5.20
अभीप्सति च तां नित्यमतृप्तः स पुनः पुनः ।
न चास्य जीविते राजन्निर्वेदः समजायत ॥ ११.५.२० ॥
असमाधानी तो तिची सदा वारंवार इच्छा करतो. हे राजा, त्याच्या जीवनात विरक्ती उत्पन्न होत नाही.
11.5.21
तत्रैव च मनुष्यस्य जीविताशा प्रतिष्ठिता ।
कृष्णाः श्वेताश्च तं वृक्षं निकृन्तन्ति स्म मूषिकाः ॥ ११.५.२१ ॥
तिथेच माणसाची जीवनाशा स्थिर आहे. काळे आणि पांढरे उंदीर त्या झाडाला कुरतडत होते.
11.5.22
व्यालैश्च तद्वनं दुर्गं स्त्रिया च परमोग्रया ।
कूपाधस्ताच्च नागेन पीनाहे कुञ्जरेण च ॥ ११.५.२२ ॥
ते वन हिंस्र श्वापदांनी भरलेले आणि दुर्गम होते; तेथे अत्यंत उग्र अशी एक स्त्री होती; विहिरीच्या खाली एक नाग आणि एक हत्ती होते.
11.5.23
वृक्षप्रपाताच्च भयं मूषिकेभ्यश्च पञ्चमम् ।
मधुलोभान्मधुकरैः षष्ठमाहुर्महद्भयम् ॥ ११.५.२३ ॥
झाडावरून पडण्याची भीती, उंदरांपासूनची भीती, पाचवी; मधाच्या लोभामुळे मधमाशांपासूनचे सहावे महाभय—असे म्हटले जाते.
11.5.24
एवं स वसते तत्र क्षिप्तः संसारसागरे ।
न चैव जीविताशायां निर्वेदमुपगच्छति ॥ ११.५.२४ ॥
अशा प्रकारे तो संसारसागरात फेकलेला तेथे राहतो; जीवनाशेत त्याला विरक्ती प्राप्त होत नाही.