મહાભારત · અધ્યાય 12.132
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.132.1
हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घने ।
सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने ॥ १२.१३२.१ ॥
પરમ ધર્મ ક્ષીણ થાય, સર્વ લોકોનું ઉલ્લંઘન થાય, પૃથ્વી પર સર્વ કંઈ દસ્યુઓ જેવું થઈ જાય અને જીવનનિર્વાહ પણ તેવો થાય ત્યારે,
12.132.2
केन स्विद्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते ।
असंत्यजन्पुत्रपौत्राननुक्रोशात्पितामह ॥ १२.१३२.२ ॥
હે પિતામહ, અધમ કાળ આવે ત્યારે બ્રાહ્મણે કેવી રીતે જીવવું? કરુણાથી પુત્ર-પૌત્રોને ત્યજ્યા વિના તે કેવી રીતે જીવે?
12.132.3
विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं तथा गते ।
सर्वं साध्वर्थमेवेदमसाध्वर्थं न किंचन ॥ १२.१३२.३ ॥
વિજ્ઞાનનું બળ આશ્રયીને, એવી સ્થિતિ આવે ત્યારે પણ જીવવું જોઈએ. આ બધું સારા હેતુ માટે છે; ખરાબ હેતુ માટે કંઈ નથી.
12.132.4
असाधुभ्योऽर्थमादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति ।
आत्मानं संक्रमं कृत्वा कृच्छ्रधर्मकृदेव सः ॥ १२.१३२.४ ॥
જે અસાધુઓ પાસેથી ધન લઈ સાધુઓને આપે છે, પોતાને સેતુ બનાવે છે, તે કઠિન ધર્મ આચરનાર જ છે.
12.132.5
अरोषेणात्मनो राजन्राज्ये स्थितिमकोपयन् ।
अदत्तमप्याददीत् भ्रातुर्वित्तं ममेति वा ॥ १२.१३२.५ ॥
હે રાજન્, ક્રોધ વિના, રાજ્યની સ્થિતિ ન ડગાવતાં, ન આપેલું પણ 'ભાઈનું ધન મારું જ છે' એમ માની લઈ શકાય.
12.132.6
विज्ञानबलपूतो यो वर्तते निन्दितेष्वपि ।
वृत्तिविज्ञानवान्धीरः कस्तं वक्तुमिहार्हति ॥ १२.१३२.६ ॥
વિજ્ઞાનના બળથી પવિત્ર બનીને, નિંદિતો વચ્ચે પણ વર્તનાર, જીવનનિર્વાહના માર્ગો જાણનાર ધીર પુરુષ — તેના વિશે અહીં કોણ કહેવા યોગ્ય છે?
12.132.7
येषां बहुकृता बुद्धिस्तेषामन्या न रोचते ।
यजसा ते प्रवर्तन्ते बलवन्तो युधिष्ठिर ॥ १२.१३२.७ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, જેમની બુદ્ધિ અનેક રીતે કેળવાયેલી છે, તેમને બીજો મત ગમતો નથી; તે બળવાન લોકો યજ્ઞવિધિથી જ આગળ વધે છે.
12.132.8
यदैव प्रकृतं शास्त्रं जनस्तदनुवर्तते ।
यदैवमध्यासेवन्ते मेध्रावी वाऽप्यथोत्तरम् ॥ १२.१३२.८ ॥
શાસ્ત્ર જેવું સ્થાપિત હોય, ત્યારે લોકો તેનું અનુસરણ કરે છે; અને બુદ્ધિમાન પણ એ રીતે અભ્યાસ કરે તો પછીનો માર્ગ પણ તે જ બને છે.
12.132.9
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृतानभिसत्कृतान् ।
न ब्राह्मणान्घातयीत दोषान्प्राप्नोति घातयन् ॥ १२.१३२.९ ॥
ઋત્વિજ, પુરોહિત, આચાર્ય — સત્કારાયેલા હોય કે અતિસત્કારાયેલા — તે બ્રાહ્મણોનો વધ કરાવવો નહીં; વધ કરાવનાર દોષ પામે છે.
12.132.10
एतत्प्रमाणं लोकस्य चक्षुरेतत्सातनम् ।
तत्प्रमाणोऽवगाहेत तेन तत्साध्वसाधु वा ॥ १२.१३२.१० ॥
આ જ લોકનું પ્રમાણ છે, આ જ તેની આંખ છે, આ જ શાશ્વત છે. તેને જ પ્રમાણ માનીને માણસે તેમાં પ્રવેશવું; તેના દ્વારા તે સારું કે ખરાબ.
12.132.11
हवो ग्रामवास्तव्या दोषान्ब्रूयुः परस्परम् ।
न तेषां वचनाद्राजा सत्कुर्याद्धातयीत वा ॥ १२.१३२.११ ॥
ગામમાં રહેનારા લોકો એકબીજાના દોષ કહી શકે; પરંતુ તેમના વચનથી રાજાએ કોઈનો સત્કાર ન કરવો કે વધ ન કરાવવો.
12.132.12
न वाच्यः परिवादो वै न श्रोतव्यः कथंचन ।
कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ॥ १२.१३२.१२ ॥
નિંદા બોલવી ન જોઈએ; કોઈ પણ રીતે તે સાંભળવી પણ ન જોઈએ; ત્યાં કાન બંધ કરવા, અથવા ત્યાંથી બીજી તરફ ચાલ્યા જવું.
12.132.13
न सतां शीलमेतद्वै परिवादो न पैशुनम् ।
गुणानामेव वक्तारः सन्तो नित्यं युधिष्ठिर ॥ १२.१३२.१३ ॥
આ સજ્જનોનું આચરણ નથી; નિંદા કે ચાડી પણ નથી. સજ્જનો હંમેશાં ફક્ત ગુણોનું જ વર્ણન કરે છે, હે યુધિષ્ઠિર.
12.132.14
यथा समधुरौ दम्यौ सुदान्तौ साधुवाहिनौ ।
धुरमुद्यम्य वहतस्तथा वर्तेत वै नृपः ॥ १२.१३२.१४ ॥
સમાન ધૂંસરીમાં જોડાયેલા, સારી રીતે કેળવાયેલા, ઉત્તમ ભાર વહેનારા બે બળદ જેમ ધૂંસરી ઉઠાવીને વહન કરે છે, તેમ રાજાએ વર્તવું જોઈએ.
12.132.15
यथायथाऽस्य बहवः सहायाः स्युस्तथा चरेत् ।
आचारमेव मन्यन्ते गरीयो धर्मलक्षणम् ॥ १२.१३२.१५ ॥
તેના જેટલા સહાયકો હોય તેટલા પ્રમાણે વર્તવું; કારણ કે આચારને જ લોકો ધર્મનું મહાન લક્ષણ માને છે.
12.132.16
अपरे नैवमिच्छन्ति ये शङ्खलिखिंतप्रियाः ।
अर्थे क्षीणेऽथवा लुब्धास्ते ब्रूयुर्वाक्यमीदृशम् ॥ १२.१३२.१६ ॥
શંખ-લિખિતના નિયમોને પ્રિય માનનારા બીજા લોકો આવું ઇચ્છતા નથી; ધન ઘટે ત્યારે અથવા લોભી બને ત્યારે તેઓ આવાં વચન બોલશે.
12.132.17
आर्षमष्यत्र पश्यन्ति विकर्मस्थस्य पातनम् ।
न चार्षात्सदृशं किंचित्प्रमाणं दृश्यते क्वचित् ॥ १२.१३२.१७ ॥
અહીં ઋષિવચનમાં તેઓ વિકર્મ કરનારનું પતન જુએ છે; અને ઋષિવચન જેવું પ્રમાણ ક્યાંય દેખાતું નથી.
12.132.18
देवा ह्यपि विकर्मस्थं घातयन्ति नराधमम् ।
व्याजेन विन्दन्वित्तं हि धर्मतः परिहीयते ॥ १२.१३२.१८ ॥
દેવો પણ વિકર્મ કરનારા અધમ માણસને મારી નાખે છે; છળથી ધન મેળવનાર ધર્મથી પતિત થાય છે.
12.132.19
सर्वतः सत्कृतः सद्भिर्भूतिप्रवरकारणैः ।
हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं व्यवस्यति ॥ १२.१३२.१९ ॥
સર્વત્ર સજ્જનો દ્વારા સન્માનિત, સમૃદ્ધિના શ્રેષ્ઠ કારણો દ્વારા હૃદયથી અનુમોદિત જે હોય છે, તે જ ધર્મનો નિશ્ચય કરે છે.
12.132.20
यश्चतुर्गुणसंपन्नं धर्मं वेद स धर्मवित् ।
अहेरिव हि धर्मस्य पदं दुःखं गवेषितुम् ॥ १२.१३२.२० ॥
જે ચાર ગુણોથી યુક્ત ધર્મને જાણે છે, તે જ ધર્મજ્ઞ છે; કારણ કે સાપના પગલાંની જેમ ધર્મનું પગલું શોધવું દુષ્કર છે.
12.132.21
यथा मृगस्य विद्धस्य मृगव्याधः पदं नयेत् ।
लक्षेद्रुधिरपातेन तथा धर्मपदं नयेत् ॥ १२.१३२.२१ ॥
ઘાયલ હરણના રક્તના ટીપાંથી શિકારી જેમ તેના પગલાં સુધી પહોંચે, તેમ ધર્મના પદ સુધી પહોંચવું જોઈએ.
12.132.22
यथा सम्यग्वितेन पथा गन्तव्यमप्युत ।
राजर्षीणां वृत्तमेतदेवं गच्छ युधिष्ठिर ॥ १२.१३२.२२ ॥
જેમ સીધા અને વિશાળ માર્ગે ચાલવું જોઈએ, તેમ રાજર્ષિઓનું આચરણ આ જ છે; હે યુધિષ્ઠિર, એ રીતે ચાલ.