महाभारत · अध्याय 12.132
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.132.1
हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घने ।
सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने ॥ १२.१३२.१ ॥
परम धर्माचा ऱ्हास झाला असता, सर्व लोकांचे उल्लंघन होत असता, पृथ्वीवर सर्व काही दस्युंसारखे झाले असता आणि उपजीविकाही तशीच झाली असता,
12.132.2
केन स्विद्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते ।
असंत्यजन्पुत्रपौत्राननुक्रोशात्पितामह ॥ १२.१३२.२ ॥
हे पितामहा, हीन काळ आला असता ब्राह्मणाने कसे जगावे? करुणेने पुत्रपौत्रांचा त्याग न करता तो कसा जगावा?
12.132.3
विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं तथा गते ।
सर्वं साध्वर्थमेवेदमसाध्वर्थं न किंचन ॥ १२.१३२.३ ॥
विज्ञानाचे बल आश्रय करून, तशी स्थिती आली असता जगावे. हे सर्व चांगल्या प्रयोजनासाठी आहे; वाईट प्रयोजनासाठी काहीही नाही.
12.132.4
असाधुभ्योऽर्थमादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति ।
आत्मानं संक्रमं कृत्वा कृच्छ्रधर्मकृदेव सः ॥ १२.१३२.४ ॥
जो असाधूंकडून धन घेऊन साधूंना देतो, स्वतःला सेतू करून घेतो, तो कठोर धर्माचे आचरण करणारा होय.
12.132.5
अरोषेणात्मनो राजन्राज्ये स्थितिमकोपयन् ।
अदत्तमप्याददीत् भ्रातुर्वित्तं ममेति वा ॥ १२.१३२.५ ॥
हे राजा, क्रोध न करता, राज्याची स्थिती न बिघडवता, न दिलेलेही 'भावाचे धन माझेच' असे मानून घ्यावे.
12.132.6
विज्ञानबलपूतो यो वर्तते निन्दितेष्वपि ।
वृत्तिविज्ञानवान्धीरः कस्तं वक्तुमिहार्हति ॥ १२.१३२.६ ॥
विज्ञानाच्या बलाने पवित्र होऊन, निंदितांमध्येही वागणारा, उपजीविकेचे मार्ग जाणणारा धीर पुरुष — त्याच्याबद्दल येथे कोण बोलण्यास योग्य आहे?
12.132.7
येषां बहुकृता बुद्धिस्तेषामन्या न रोचते ।
यजसा ते प्रवर्तन्ते बलवन्तो युधिष्ठिर ॥ १२.१३२.७ ॥
हे युधिष्ठिरा, ज्यांची बुद्धी बहुधा संस्कारित आहे, त्यांना दुसरे मत रुचत नाही; ते बलवान यज्ञविधीनेच वागतात.
12.132.8
यदैव प्रकृतं शास्त्रं जनस्तदनुवर्तते ।
यदैवमध्यासेवन्ते मेध्रावी वाऽप्यथोत्तरम् ॥ १२.१३२.८ ॥
शास्त्र जसे प्रस्थापित असते, तेव्हा लोक त्याचे अनुसरण करतात; आणि बुद्धिमानही असा अभ्यास करतात तेव्हा पुढचा मार्गही तोच होतो.
12.132.9
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृतानभिसत्कृतान् ।
न ब्राह्मणान्घातयीत दोषान्प्राप्नोति घातयन् ॥ १२.१३२.९ ॥
ऋत्विज, पुरोहित, आचार्य — सन्मानित असोत किंवा अतिसन्मानित — त्या ब्राह्मणांचा वध करवू नये; वध करवणारा दोष प्राप्त करतो.
12.132.10
एतत्प्रमाणं लोकस्य चक्षुरेतत्सातनम् ।
तत्प्रमाणोऽवगाहेत तेन तत्साध्वसाधु वा ॥ १२.१३२.१० ॥
हेच लोकाचे प्रमाण, हेच त्याचे डोळे, हेच शाश्वत. त्यालाच प्रमाण मानून माणसाने त्यात प्रवेश करावा; त्यामुळेच ते चांगले किंवा वाईट.
12.132.11
हवो ग्रामवास्तव्या दोषान्ब्रूयुः परस्परम् ।
न तेषां वचनाद्राजा सत्कुर्याद्धातयीत वा ॥ १२.१३२.११ ॥
गावातील रहिवासी एकमेकांचे दोष सांगू शकतात; पण त्यांच्या बोलण्यावरून राजाने कुणाचा सत्कार करू नये किंवा वध करवू नये.
12.132.12
न वाच्यः परिवादो वै न श्रोतव्यः कथंचन ।
कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ॥ १२.१३२.१२ ॥
निंदा बोलू नये; कोणत्याही प्रकारे ती ऐकूही नये; तेथे कान बंद करावे, किंवा तेथून दुसरीकडे निघून जावे.
12.132.13
न सतां शीलमेतद्वै परिवादो न पैशुनम् ।
गुणानामेव वक्तारः सन्तो नित्यं युधिष्ठिर ॥ १२.१३२.१३ ॥
हे सज्जनांचे आचरण नाही; निंदा किंवा चहाडी नाही. सज्जन नेहमी केवळ गुणांचेच वर्णन करतात, हे युधिष्ठिरा.
12.132.14
यथा समधुरौ दम्यौ सुदान्तौ साधुवाहिनौ ।
धुरमुद्यम्य वहतस्तथा वर्तेत वै नृपः ॥ १२.१३२.१४ ॥
समान ओझे वाहणारे, चांगले पळवलेले, उत्तम वाहक दोन बैल जसे जू उचलून वाहतात, तसेच राजाने वागावे.
12.132.15
यथायथाऽस्य बहवः सहायाः स्युस्तथा चरेत् ।
आचारमेव मन्यन्ते गरीयो धर्मलक्षणम् ॥ १२.१३२.१५ ॥
त्याला जितके सहाय्यक असतील, तसे वागावे; कारण आचारालाच ते धर्माचे मोठे लक्षण मानतात.
12.132.16
अपरे नैवमिच्छन्ति ये शङ्खलिखिंतप्रियाः ।
अर्थे क्षीणेऽथवा लुब्धास्ते ब्रूयुर्वाक्यमीदृशम् ॥ १२.१३२.१६ ॥
शंख-लिखितांचे नियम प्रिय मानणारे इतर लोक असे इच्छित नाहीत; धन क्षीण झाल्यावर किंवा लोभी झाल्यावर ते असे बोलतील.
12.132.17
आर्षमष्यत्र पश्यन्ति विकर्मस्थस्य पातनम् ।
न चार्षात्सदृशं किंचित्प्रमाणं दृश्यते क्वचित् ॥ १२.१३२.१७ ॥
येथे ऋषिवचनात विकर्म करणाऱ्याचे पतन ते पाहतात; ऋषिवचनासारखे प्रमाण कुठेही दिसत नाही.
12.132.18
देवा ह्यपि विकर्मस्थं घातयन्ति नराधमम् ।
व्याजेन विन्दन्वित्तं हि धर्मतः परिहीयते ॥ १२.१३२.१८ ॥
देवसुद्धा विकर्म करणाऱ्या अधम माणसाला मारतात; फसवणुकीने धन मिळवणारा धर्मापासून ढळतो.
12.132.19
सर्वतः सत्कृतः सद्भिर्भूतिप्रवरकारणैः ।
हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं व्यवस्यति ॥ १२.१३२.१९ ॥
सर्वत्र सज्जनांकडून सन्मानित झालेला, समृद्धीच्या श्रेष्ठ कारणांनी हृदयाने मान्यता पावलेला जो असतो, तोच धर्माचा निश्चय करतो.
12.132.20
यश्चतुर्गुणसंपन्नं धर्मं वेद स धर्मवित् ।
अहेरिव हि धर्मस्य पदं दुःखं गवेषितुम् ॥ १२.१३२.२० ॥
जो चार गुणांनी युक्त धर्म जाणतो, तोच धर्मज्ञ; कारण सापाच्या पावलांप्रमाणे धर्माचे पद शोधणे कठीण आहे.
12.132.21
यथा मृगस्य विद्धस्य मृगव्याधः पदं नयेत् ।
लक्षेद्रुधिरपातेन तथा धर्मपदं नयेत् ॥ १२.१३२.२१ ॥
जखमी हरणाचे रक्त पडलेले पाहून शिकारी जसा त्याच्या पावलांच्या मागावर पोहोचतो, तसे धर्माच्या पदापर्यंत पोहोचावे.
12.132.22
यथा सम्यग्वितेन पथा गन्तव्यमप्युत ।
राजर्षीणां वृत्तमेतदेवं गच्छ युधिष्ठिर ॥ १२.१३२.२२ ॥
जसे सरळ आणि विस्तीर्ण मार्गाने जायला हवे, तसेच राजर्षींचे आचरण हेच आहे; हे युधिष्ठिरा, असाच चालत जा.