महाभारत · अध्याय 12.143
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.143.1
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
शरणागतं पालयतो यो धर्मस्तं ब्रवीहि मे ॥ १२.१४३.१ ॥
हे पितामह, महाप्राज्ञ, सर्वशास्त्रविशारद! शरणागताचे पालन करणाऱ्याचा जो धर्म आहे, तो मला सांगा.
12.143.2
महान्धर्मो महाराज शरणागतपालने ।
अर्हः प्रष्टुं भवांश्चैनं प्रश्नं भरतसत्तम ॥ १२.१४३.२ ॥
हे महाराज, शरणागताच्या रक्षणात महान धर्म आहे. हे भरतश्रेष्ठा, हा प्रश्न विचारण्यास तुम्ही योग्य आहात.
12.143.3
शिबिप्रभृतयो राजन्राजानः शरणं गतान् ।
परिपाल्य महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ १२.१४३.३ ॥
हे राजा, शिबि आदी राजे शरणागतांचे रक्षण करून महात्मे होऊन परम सिद्धीला पोहोचले.
12.143.4
श्रूयते च कपोतेन शत्रुः शरणमागतः ।
पूजितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः ॥ १२.१४३.४ ॥
असे ऐकले आहे की एका कबुतराजवळ शत्रू शरण आला; त्याचा यथोचित सत्कार झाला आणि त्याला स्वतःच्या मांसाने भोजनासाठी आमंत्रित केले गेले.
12.143.5
कथं कपोतेन पुरा शत्रुः शरणमागतः ।
स्वमांसं भोजितः कां च गतिं लेभे स भारत ॥ १२.१४३.५ ॥
हे भारता, पूर्वी कबुतराजवळ शत्रू शरण कसा आला? त्याला स्वतःच्या मांसाने भोजन कसे दिले गेले, आणि त्याला कोणती गती मिळाली?
12.143.6
शृणु राजन्कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् ।
नृपतेर्मुचुकुन्दस्य कथितां भार्गवेण वै ॥ १२.१४३.६ ॥
हे राजा, सर्व पापांचा नाश करणारी दिव्य कथा ऐका; ही राजा मुचुकुंदाविषयी भार्गवाने सांगितलेली आहे.
12.143.7
इममर्थं पुरा पार्थ मुचुकुन्दो नराधिपः ।
भार्गवं परिपप्रच्छ प्रणतः पुरुषर्षभ ॥ १२.१४३.७ ॥
हे पार्था, पुरुषश्रेष्ठा! पूर्वी नराधिप मुचुकुंद नम्र होऊन भार्गवाला हा विषय विचारता झाला.
12.143.8
तस्मै शुश्रूषमाणाय भार्गवोऽकथयत्कथाम् ।
इमां यथा कपोतेन सिद्धिः प्राप्ता नराधिप ॥ १२.१४३.८ ॥
ऐकण्यास उत्सुक असलेल्या त्याला भार्गवाने ही कथा सांगितली — कपोताद्वारे सिद्धी कशी प्राप्त झाली, हे नराधिपा.
12.143.9
धर्मिश्चयसंयुक्तां कामार्थसहितां कथाम् ।
शृणुष्वावहितो राजन्गदतो मे महाभुजः ॥ १२.१४३.९ ॥
हे राजा, धर्मयुक्त आणि काम-अर्थसहित ही कथा मी सांगत असताना लक्षपूर्वक ऐक, हे महाबाहो.
12.143.10
कश्चित्क्षुद्रसमाचारः पृथिव्यां कालसंमितः ।
चचार पृथिवीपाल घोरः शकुनिलुब्धकः ॥ १२.१४३.१० ॥
पृथ्वीवर नीच वर्तनाचा, कालासारखा, घोर असा पक्षी-शिकारी एक जण संचार करीत होता, हे पृथ्वीपाला.
12.143.11
काकोल इव कृष्णाङ्गो रूक्षः पापसमाहितः ।
यवमध्यः कृशग्रीवो ह्रस्वपादो महाहनुः ॥ १२.१४३.११ ॥
कावळ्यासारखे काळे अवयव असलेला, रूक्ष, पापात गढलेला, बारीक कंबरेचा, कृश मानेचा, आखूड पायांचा आणि मोठ्या जबड्याचा.
12.143.12
नैव तस्य सुहृत्कश्चिन्न संबन्धी न बान्धवाः ।
बान्धवैः संपरित्यक्तस्तेन रौद्रेण कर्मणा ॥ १२.१४३.१२ ॥
त्याचा कोणी मित्र नव्हता, नातेवाईकही नव्हता, बांधवही नव्हते; त्या रौद्र कर्मामुळे बांधवांनीही त्याला पूर्णपणे सोडून दिले होते.
12.143.13
नरः पापसमाचारस्त्यक्तव्यो दूरतो बुधैः ।
आत्मानं यो न संधत्ते सोन्यस्य स्यात्कथं हितः ॥ १२.१४३.१३ ॥
पापाचरणी माणसाला बुद्धिमानांनी दुरूनच टाळावे. जो स्वतःला आवरत नाही, तो दुसऱ्याचा हितकर्ता कसा होईल?
12.143.14
ये नृशंसा दुरात्मानः प्राणिप्राणहरा नराः ।
उद्वेजनीया भूतानां व्याला इव भवन्ति ते ॥ १२.१४३.१४ ॥
क्रूर आणि दुष्टबुद्धी असलेली जी माणसे प्राण्यांचे प्राण हरण करतात, ती प्राण्यांना सापांसारखी भयंकर होतात.
12.143.15
स वै क्षारकमादाय वने हत्वा च पक्षिणः ।
चकार विक्रयं तेषां पतङ्गानां जनाधिपः ॥ १२.१४३.१५ ॥
त्या राजाने वनात क्षार घेऊन पक्ष्यांना ठार मारले आणि त्या पतंगांचाही व्यापार केला.
12.143.16
एवं तु वर्तमानस्य तस्य वृत्तिं दुरात्मनः ।
अगमत्सुमहान्कालो न चाधर्ममबुध्यत ॥ १२.१४३.१६ ॥
अशा प्रकारे दुष्टवृत्तीने जगणाऱ्या त्याचा खूप काळ गेला, पण त्याला आपला अधर्म कळलाच नाही.
12.143.17
तस्य भार्यासहायस्य रममाणस्य शाश्वतम् ।
दैवयोगविमूढस्य नान्या वृत्तिररोचत ॥ १२.१४३.१७ ॥
पत्नी सोबत सदैव रमणाऱ्या, दैवयोगाने मोहित झालेल्या त्याला दुसरा जीवनोपाय आवडला नाही.
12.143.18
ततः कदाचित्तस्याथ वनस्थस्य समन्ततः ।
पातयन्निव वृक्षांस्तान्सुमहान्वातसंभ्रमः ॥ १२.१४३.१८ ॥
मग एकदा वनात राहणाऱ्या त्याच्या सभोवती झाडे पाडल्यासारखा अतिशय प्रचंड वाऱ्याचा कल्लोळ उठला.
12.143.19
मेघसंकुलमाकाशं विद्युन्मण्डलमण्डितम् ।
संछन्नस्तु मुहूर्तेन नौसार्थैरिव सागरः ॥ १२.१४३.१९ ॥
मेघांनी भरलेले आकाश विजेच्या मंडलांनी सुशोभित होते; क्षणार्धात समुद्र जणू जहाजांच्या ताफ्यांनी झाकला गेला.
12.143.20
वारिधारासमूहेन संप्रहृष्टः शतक्रतुः ।
क्षणेन पूरयामास सलिलेन वसुंधराम् ॥ १२.१४३.२० ॥
जलधारांच्या समूहाने अतिशय आनंदित झालेल्या शतक्रतू (इंद्राने) क्षणार्धात पृथ्वी पाण्याने भरून टाकली.
12.143.21
ततो धाराकुले लोके संभ्रमन्नष्टचेतनः ।
शीतार्तस्तद्वनं सर्वमाकुलेनान्तरात्मना ॥ १२.१४३.२१ ॥
नंतर जलधारांनी भरलेल्या जगात गोंधळून, चेतना हरवलेला, थंडीने पीडित झालेला तो, व्याकुळ अंतरात्म्याने त्या सर्व वनात भटकू लागला.
12.143.22
नैव निम्नं स्थलं वाऽपि सोऽविन्दत विहंगहा ।
पूरितो हि जलौघेनन तस्य मार्गो वनस्य तु ॥ १२.१४३.२२ ॥
त्या पक्षीघातकाला सखल जमीन मिळाली नाही, उंच जमीनही मिळाली नाही; जलप्रवाहाने भरल्यामुळे वनातील मार्गही त्याचा राहिला नाही.
12.143.23
पक्षिणं वर्षवेगेन हता लीनास्तु पादपात् ।
मृगसिहवराहाश्च ये चान्ये तत्र पक्षिणः ॥ १२.१४३.२३ ॥
पावसाच्या वेगाने पक्षी आपटून मेले; झाडांना चिकटून बसलेलेही; हरिण, सिंह, वराह आणि तेथील इतर पक्षीही.
12.143.24
महता वातवर्षेण त्रासितास्ते वनौकसः ।
भयार्ताश्च क्षुधार्ताश्च बभ्रमुः सहिता वने ॥ १२.१४३.२४ ॥
मोठ्या वादळ-पावसाने त्रस्त झालेले ते वनवासी प्राणी भय आणि भुकेने व्याकुळ होऊन वनात एकत्र भटकू लागले.
12.143.25
स तु शीतहतैर्गात्रैर्जगामैव न तस्थिवान् ।
ददर्श पतितां भूमौ कपोतीं शीतविह्वलाम् ॥ १२.१४३.२५ ॥
थंडीने गोठलेल्या अवयवांनिशी तो चालत राहिला, थांबला नाही. जमिनीवर पडलेली, थंडीने व्याकूळ झालेली एक मादी कबुतर त्याने पाहिली.
12.143.26
दृष्टवाऽऽर्तोपि हि पापात्मा स तां पञ्जरकेऽक्षिपत् ।
स्वयं दुःखाभिभूतोऽपि दुःखमेवाकरोत्परे ॥ १२.१४३.२६ ॥
तिला पाहूनही, स्वतः पीडित असतानाही, त्या पापी माणसाने तिला पिंजऱ्यात टाकले. स्वतः दुःखाने व्यापलेला असतानाही त्याने दुसऱ्यालाच दुःख दिले.
12.143.27
पापात्मा पापकारित्वत्पापमेव चकार सः ।
सोऽपश्यत्तरुषण्डेषु मेघनीलं वनस्पतिम् ॥ १२.१४३.२७ ॥
पापी स्वभावामुळे त्याने पापच केले. मग वृक्षराजीत मेघासारखा निळा एक मोठा वृक्ष त्याने पाहिला.
12.143.28
सेव्यमानं विहंगौघैश्छायावासफलार्थिभिः ।
धात्रा परोपकाराय स साधुरिव निर्मितः ॥ १२.१४३.२८ ॥
सावली, निवारा आणि फळे इच्छिणारे पक्ष्यांचे थवे त्याचा आश्रय घेत होते. दुसऱ्यांच्या उपकारासाठीच जणू धात्याने त्याला सज्जनासारखे घडवले होते.
12.143.29
अथाभवत्क्षणेनैव वियद्विमलतारकम् ।
महत्सर इवोत्फुल्लं कुमुदच्छुरितोदकम्।
कुसुमाकारताराढ्यमाकाशं निर्मलं बहु ॥ १२.१४३.२९ ॥
क्षणार्धात आकाश निर्मल ताऱ्यांनी भरले. कुमुदांनी आच्छादलेल्या पाण्याने भरलेल्या फुललेल्या मोठ्या तळ्यासारखे ते झाले; फुलांच्या आकाराच्या ताऱ्यांनी समृद्ध आकाश अतिशय निर्मळ होते.
12.143.30
घनैर्मुक्तं नभो दृष्ट्वा लुब्धकः शीतविह्वलः ।
दिशो विलोकयामास वेलां च सुदुरात्मवान् ॥ १२.१४३.३० ॥
ढगांपासून मोकळे झालेले आकाश पाहून थंडीने व्याकूळ झालेल्या त्या शिकाऱ्याने दिशा आणि वेळ पाहिली. तो अत्यंत दुरात्मा होता.
12.143.31
दूरे ग्रामनिवेशश्च तस्मात्स्थानादिति प्रभो ।
कृतबुद्धिर्द्रुमे तस्मिन्वस्तुं तां रजनीं ततः ॥ १२.१४३.३१ ॥
हे प्रभो, त्या ठिकाणापासून गावाची वस्ती दूर होती, म्हणून त्याने त्या झाडावरच ती रात्र काढण्याचा निश्चय केला.
12.143.32
साञ्जलिः प्रणतिं कृत्वा वाक्यमाह वनस्पतिम् ।
शरणं यामि यान्यस्मिन्दैवतानीति भारत ॥ १२.१४३.३२ ॥
हात जोडून नमस्कार करून त्याने त्या वृक्षाला हे शब्द म्हटले: "हे भारता, यात जी देवता आहेत त्यांना मी शरण जातो."
12.143.33
स शिलायां शिरः कृत्वा पर्णान्यास्तीर्य भूतले ।
दुःखेन महताऽऽविष्टस्ततः सुष्वाप पक्षिहा ॥ १२.१४३.३३ ॥
त्याने दगडावर डोके ठेवले, जमिनीवर पाने पसरली आणि मोठ्या दुःखाने व्याकूळ झालेला तो पक्षिघाती मग झोपी गेला.