મહાભારત · અધ્યાય 12.182
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.182.1
त एते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा ।
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.१ ॥
પૂર્વે બ્રહ્માએ સર્જેલાં એ પાંચ ધાતુઓ આ છે; જેમનાથી આ લોકો આવૃત છે અને જેમને મહાભૂત કહેવાય છે.
12.182.2
यदाऽसृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः ।
पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.२ ॥
તે મહામતિએ જ્યારે હજારો પ્રાણીઓ સર્જ્યાં, ત્યારે માત્ર પાંચને જ ભૂતત્વ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે?
12.182.3
अमितानां महाशब्दो भूतानां याति संभवम् ।
ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ १२.१८२.३ ॥
અસંખ્ય પ્રાણીઓનું 'મહા' નામ તેમના ઉદ્ભવ સાથે જોડાય છે; તેથી તેમને આ 'મહાભૂત' નામ યોગ્ય ઠરે છે.
12.182.4
चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माऽग्निः सलिलं द्रवः ।
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ १२.१८२.४ ॥
ચેષ્ટા વાયુ છે, ખાલી જગ્યા આકાશ છે, ઉષ્મા અગ્નિ છે, જળ દ્રવ છે, અને પૃથ્વી અહીં સંઘાત છે; આ શરીર પાંચભૂતોથી બનેલું છે.
12.182.5
इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् ।
श्रोत्रं घ्राणं रमः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.५ ॥
આ રીતે આ પાંચ ભૂતોથી સ્થાવર-જંગમ યુક્ત છે; શ્રવણ, ઘ્રાણ, રસ, સ્પર્શ અને દૃષ્ટિ — એમને ઇન્દ્રિયો કહેવાય છે.
12.182.6
पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु यक्ताः स्थावरजङ्गमाः ।
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.६ ॥
જો સ્થાવર-જંગમ પાંચ ભૂતોથી યુક્ત હોય, તો સ્થાવરોના શરીરમાં પાંચ ધાતુઓ દેખાતી નથી.
12.182.7
अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः ।
वृक्षा नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.७ ॥
ઉષ્મા અને ગતિ વિનાના, ઘન વૃક્ષોના શરીરમાં ખરેખર પાંચ ધાતુઓ જોવા મળતી નથી.
12.182.8
न शृणुन्ते न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः ।
न चस्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.१८२.८ ॥
તેઓ સાંભળતા નથી, જોતા નથી, ગંધ અને રસ જાણતા નથી, સ્પર્શ પણ ઓળખતા નથી; તો તેઓ પાંચ ભૂતોથી કેવી રીતે બન્યા?
12.182.9
अद्रवत्वादनग्नित्वादभूतित्वादवायुतः ।
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ १२.१८२.९ ॥
પ્રવાહીતા ન હોવાથી, અગ્નિ ન હોવાથી, વૃદ્ધિ ન હોવાથી, વાયુ ન હોવાથી અને આકાશની અપ્રમેયતાને કારણે વૃક્ષોમાં ભૌતિકતા નથી.
12.182.10
घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः ।
तेषां पुष्पफलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.१० ॥
ઘન વૃક્ષોમાં પણ આકાશ છે, એમાં સંશય નથી. તેમનામાં ફૂલ અને ફળનું પ્રગટવું સદા થાય છે.
12.182.11
ऊष्मतो म्लायते वर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च ।
म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ १२.१८२.११ ॥
ઉષ્માથી તેમનો રંગ, છાલ, ફળ અને ફૂલ પણ કરમાય છે અને તૂટી પણ પડે છે; તેથી અહીં સ્પર્શ છે.
12.182.12
वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलं पुष्पं विशीर्यते ।
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१२ ॥
વાયુ, અગ્નિ અને વીજળીના આઘાતથી ફળ અને ફૂલ ખરી પડે છે; શ્રવણથી શબ્દ ગ્રહણ થાય છે; તેથી વૃક્ષો સાંભળે છે.
12.182.13
वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति ।
न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१३ ॥
વેલ વૃક્ષને વીંટળાય છે અને ચારે બાજુ વધે છે. જે અદૃશ્ય છે તેનો માર્ગ નથી; તેથી વૃક્ષો જુએ છે.
12.182.14
पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि ।
अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१४ ॥
સારી અને ખરાબ સુગંધો તથા વિવિધ ધૂપોથી તેઓ રોગરહિત રહીને ફૂલે છે; તેથી વૃક્ષો સૂંઘે છે.
12.182.15
पादैः सलिलपानाच्च व्याधीनां चापि दर्शनात् ।
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे ॥ १२.१८२.१५ ॥
મૂળથી પાણી પીવાથી, રોગો દેખાવાથી અને રોગને પ્રતિક્રિયા આપવાથી વૃક્ષમાં રસના (સ્વાદેન્દ્રિય) છે.
12.182.16
वक्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् ।
तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥ १२.१८२.१६ ॥
વાંકા કમળદંડથી જેમ પાણી ઉપર ખેંચાય, તેમ પવનથી યુક્ત વૃક્ષ મૂળથી પાણી પીએ છે.
12.182.17
सुखदुःखयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् ।
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ १२.१८२.१७ ॥
સુખ-દુઃખનો અનુભવ કરવાથી અને કાપેલું ફરી ફૂટવાથી હું વૃક્ષોમાં જીવ જોઉં છું; તેમનામાં અચેતનતા નથી.
12.182.18
तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ ।
आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते ॥ १२.१८२.१८ ॥
તેના વડે લેવાયેલું તે પાણી અગ્નિ અને વાયુ પચાવે છે; આહારના પરિણામથી સ્નેહ (રસ) અને વૃદ્ધિ થાય છે.
12.182.19
जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः ।
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ १२.१८२.१९ ॥
ચાલતાં સર્વ પ્રાણીઓના શરીરમાં પાંચ ધાતુઓ હોય છે; તે દરેક અલગ ઓળખાય છે, જેનાથી શરીર ચેષ્ટા કરે છે.
12.182.20
त्वक्च मांसं तथाऽस्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमम् ।
इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमयम् ॥ १२.१८२.२० ॥
ત્વચા, માંસ, અસ્થિ, મજ્જા અને પાંચમી સ્નાયુ — આ જ શરીરમાં પૃથ્વીમય સંઘાત છે.
12.182.21
तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च ।
अग्निर्जरयते यच्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥ १२.१८२.२१ ॥
તેજ, અગ્નિ, ક્રોધ, નેત્ર, ઊષ્મા — અને પચાવનારો અગ્નિ પણ; આ દેહધારીઓના પાંચ અગ્નિજન્ય તત્ત્વ છે.
12.182.22
श्रोत्रं घ्राणं तथाऽऽस्यं च हृदयं कोष्ठमेव च ।
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.२२ ॥
શ્રવણ, ઘ્રાણ, મુખ, હૃદય અને ઉદરકોષ્ઠ — પ્રાણીઓના શરીરના આ પાંચ ધાતુ આકાશમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે.
12.182.23
श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च ।
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ॥ १२.१८२.२३ ॥
કફ, પિત્ત, પરસેવો, ચરબી અને લોહી — આ રીતે પ્રાણીઓના દેહમાં જળ પાંચ પ્રકારે સદા રહે છે.
12.182.24
प्राणात्प्राणयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा ।
गच्छत्यपाने वाक्चैव समानने समः स्थितः ॥ १२.१८२.२४ ॥
પ્રાણથી પ્રાણી જીવે છે; વ્યાનથી તે અંગોને ફેલાવે-સંકોચે છે; અપાનમાં વાણી જાય છે; સમાનમાં તે સમભાવે સ્થિર રહે છે.
12.182.25
उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते ।
इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम् ॥ १२.१८२.२५ ॥
ઉદાનથી તે ઉપર શ્વાસ લે છે, પ્રતિભેદથી બોલે છે. એ રીતે આ પાંચ વાયુઓ અહીં દેહધારીને ચેષ્ટા કરાવે છે.
12.182.26
भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् ।
ज्योतेः पश्यति रूपाणि स्पर्शं वेत्ति च वायुतः।
शब्दं शृणोति च तदैवाकाशात्तु शरीरवान् ॥ १२.१८२.२६ ॥
દેહધારી પૃથ્વીથી ગંધગુણ જાણે છે, જળથી રસ. અગ્નિથી રૂપો જુએ છે, વાયુથી સ્પર્શ જાણે છે. આકાશથી જ શબ્દ સાંભળે છે, દેહધારી તરીકે.
12.182.27
गन्धः स्पर्शो रसो रूपं शब्दश्चात्र गुणाः स्मृताः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ १२.१८२.२७ ॥
ગંધ, સ્પર્શ, રસ, રૂપ અને શબ્દ — એ જ અહીં ગુણો કહેવાયા છે. એ ગંધના ગુણો હું વિસ્તારથી કહીશ.
12.182.28
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च।
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः ॥ १२.१८२.२८ ॥
ઇષ્ટ અને અનિષ્ટ ગંધ, મધુર અને કટુ, નિર્હારી, સંહત, સ્નિગ્ધ, રૂક્ષ અને વિશદ — એ રીતે પાર્થિવ ગંધનો વિસ્તાર નવ પ્રકારનો જાણવો.
12.182.29
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः ॥ १२.१८२.२९ ॥
જ્યોતિ આંખોથી જુએ છે, સ્પર્શ વાયુથી જાણે છે. શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ અને રસ પણ ગુણો કહેવાયા છે.
12.182.30
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।
रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः ॥ १२.१८२.३० ॥
હવે રસજ્ઞાન કહીશ, મારી પાસેથી સાંભળો. પ્રસિદ્ધ જ્ઞાની વિદ્વાનોએ રસને અનેક પ્રકારનો કહ્યો છે.
12.182.31
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ।
एवं षङ्किधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥ १२.१८२.३१ ॥
મધુર, લવણ, તિક્ત, કષાય, અમ્લ અને કટુ—એમ છ પ્રકારે વિસ્તરેલો રસ જળમય માનવામાં આવ્યો છે.
12.182.32
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ।
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम्।
ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ १२.१८२.३२ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ અને રૂપ—આ ત્રણ ગુણવાળું તેજ જ્યોતિ કહેવાય છે. જ્યોતિ રૂપો જુએ છે; રૂપ અનેક પ્રકારનું કહેવાયું છે: ટૂંકું, લાંબું, જાડું, ચોરસ અને ગોળ.
12.182.33
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तः पीतो नीलारुणस्तथा ।
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदुदारुणः।
एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ॥ १२.१८२.३३ ॥
શ્વેત, કૃષ્ણ, રક્ત, પીત, નીલ અને અરુણ; કઠિન, ચીકણું, લીસું, પિચ્છિલ, મૃદુ અને દારુણ—એમ બાર પ્રકારે વિસ્તરેલો જ્યોતિરૂપ-ગુણ સ્મરાયો છે.
12.182.34
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरित्युत ।
वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ १२.१८२.३४ ॥
શબ્દ અને સ્પર્શ—આ બંને જાણવા જોઈએ; વાયુ બે ગુણવાળો છે. વાયુનો ગુણ સ્પર્શ છે; સ્પર્શ અનેક પ્રકારનો સ્મરાયો છે.
12.182.35
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ।
तथा खरो मृदू रूक्षो लघुर्गुरुतरोऽपि च।
एवं द्वादशधा स्पर्शो व्याव्यो गुण उच्यते ॥ १२.१८२.३५ ॥
ગરમ, ઠંડું, સુખદ, દુઃખદ, ચીકણું, ખરબચડું, કઠોર, કોમળ, રૂક્ષ, હલકું અને ભારે—એ રીતે બાર પ્રકારનો સ્પર્શ વ્યાપક ગુણ કહેવાય છે.
12.182.36
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ।
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ॥ १२.१८२.३६ ॥
ત્યાં આકાશનો એક જ ગુણ શબ્દ છે એવું તે સ્મરાય છે. તે શબ્દનો વિવિધ પ્રકારનો વિસ્તાર હું કહીશ.
12.182.37
षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमो धैवतस्तथा ।
पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ॥ १२.१८२.३७ ॥
ષડ્જ, ઋષભ, ગાંધાર, મધ્યમ, ધૈવત તથા પંચમ, અને નિષાદવાળો સ્વર પણ જાણવો.
12.182.38
एष सप्तविधः प्रोक्तः शब्द आकाशसंभवः ।
त्र्यैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु ॥ १२.१८२.३८ ॥
આકાશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો આ શબ્દ સાત પ્રકારનો કહેવાયો છે; ત્રણ સ્વરો વડે તે સર્વત્ર, ઢોલ વગેરેમાં પણ, સ્થિત છે.
12.182.39
मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च ।
यः कश्चिच्छ्रूयते शब्दः प्राणिनो प्राणिनोऽपि वा।
एतेषामेव सर्वेषां विषये संप्रकीर्तितः ॥ १२.१८२.३९ ॥
મૃદંગ, ભેરી, શંખના, ગર્જનનો, રથનો, અને પ્રાણીઓનો જે કોઈ શબ્દ સંભળાય છે—પ્રાણીઓનો પણ—એ બધાના વિષયમાં આ સારી રીતે કહેવાયું છે.
12.182.40
एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः ।
आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह ॥ १२.१८२.४० ॥
એ રીતે અનેક આકારનો શબ્દ આકાશથી ઉત્પન્ન થાય છે. આકાશજન્ય શબ્દને તેઓ વાયુના આ ગુણો સાથે કહે છે.
12.182.41
अव्याहतैश्चेतयने न वेत्ति विषमस्थितैः ।
आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः ॥ १२.१८२.४१ ॥
અવરોધ વિના ચેતનામાં સ્થિત હોવા છતાં તે જાણતું નથી, વિષમ સ્થિતિમાં રહેલા તત્ત્વોથી; અને તે ધાતુઓ નિત્ય તે ધાતુઓથી જ પોષાય છે.
12.182.42
आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ।
मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिता ॥ १२.१८२.४२ ॥
જળ, અગ્નિ અને વાયુ એ જ દેહધારીઓમાં નિત્ય જાગૃત રહે છે; એ જ આ શરીરનું મૂળ છે, અહીં પ્રાણોને વ્યાપીને સ્થિત છે.