మహాభారతం · అధ్యాయం 12.182
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.182.1
त एते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा ।
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.१ ॥
పూర్వం బ్రహ్మ సృష్టించిన ఆ ఐదు ధాతువులు ఇవే; వీటితో ఈ లోకాలు ఆవృతమై ఉన్నాయి, ఇవి మహాభూతాలు అని పిలువబడతాయి.
12.182.2
यदाऽसृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः ।
पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.२ ॥
ఆ మహామతి ప్రాణులను వేలాదిగా సృష్టించినప్పుడు, ఐదింటికే భూతత్వం ఎలా కలుగుతుంది?
12.182.3
अमितानां महाशब्दो भूतानां याति संभवम् ।
ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ १२.१८२.३ ॥
అపరిమిత ప్రాణులకు 'మహా' అనే పేరు వారి ఉద్భవంతో సంబంధించినది; అందుచేత వారికి ఈ 'మహాభూత' నామం తగినదిగా ఉంటుంది.
12.182.4
चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माऽग्निः सलिलं द्रवः ।
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ १२.१८२.४ ॥
చేష్ట వాయువు, ఖాళీ స్థలం ఆకాశం, ఉష్ణం అగ్ని, జలం ద్రవత్వం, భూమి ఇక్కడ సమూహం; ఈ శరీరం పంచభూతాత్మకం.
12.182.5
इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् ।
श्रोत्रं घ्राणं रमः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.५ ॥
ఇలా ఈ ఐదు భూతాలతో స్థావర జంగమాలు కూడి ఉన్నాయి; శ్రవణం, ఘ్రాణం, రసం, స్పర్శం, దృష్టి — ఇవి ఇంద్రియాలు అని పిలువబడతాయి.
12.182.6
पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु यक्ताः स्थावरजङ्गमाः ।
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.६ ॥
స్థావర జంగమాలు ఐదు భూతాలతో కూడినవైతే, స్థావరాల శరీరాల్లో ఐదు ధాతువులు కనిపించవు.
12.182.7
अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः ।
वृक्षा नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.७ ॥
వేడి, చలనం లేని, దట్టమైన వృక్షాల శరీరంలో నిజంగా ఐదు ధాతువులు కనిపించవు.
12.182.8
न शृणुन्ते न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः ।
न चस्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.१८२.८ ॥
అవి వినవు, చూడవు, వాసనా రుచినీ తెలుసుకోవు, స్పర్శనూ గ్రహించవు; అలాంటప్పుడు అవి పంచభూతాత్మకమైనవి ఎలా?
12.182.9
अद्रवत्वादनग्नित्वादभूतित्वादवायुतः ।
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ १२.१८२.९ ॥
ద్రవత్వం లేకపోవడం, అగ్ని లేకపోవడం, వృద్ధి లేకపోవడం, వాయువు లేకపోవడం, ఆకాశం అపరిమితమైనందున వృక్షాలకు భౌతికత్వం లేదు.
12.182.10
घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः ।
तेषां पुष्पफलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.१० ॥
దట్టమైన వృక్షాలలో కూడా ఆకాశం ఉంది; ఇందులో సందేహం లేదు. వాటిలో పువ్వులు, పండ్లు వ్యక్తమవడం నిత్యం జరుగుతుంది.
12.182.11
ऊष्मतो म्लायते वर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च ।
म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ १२.१८२.११ ॥
వేడి వల్ల వాటి రంగు, బెరడు, పండు, పువ్వు కూడా వాడిపోతాయి, విరిగిపోతాయి కూడా; కాబట్టి వీటిలో స్పర్శ ఉంది.
12.182.12
वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलं पुष्पं विशीर्यते ।
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१२ ॥
గాలి, అగ్ని, పిడుగుల పీడనంతో పండ్లు, పువ్వులు రాలిపోతాయి; శ్రవణం ద్వారా శబ్దం గ్రహించబడుతుంది; కాబట్టి వృక్షాలు వింటాయి.
12.182.13
वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति ।
न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१३ ॥
తీగ చెట్టును చుట్టుకుంటుంది, అన్ని వైపులా పెరుగుతుంది. కనబడనిదానికి మార్గం లేదు; అందువల్ల చెట్లు చూస్తాయి.
12.182.14
पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि ।
अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१४ ॥
మంచి, చెడు వాసనలతోనూ వివిధ ధూపాలతోనూ అవి రోగరహితంగా పూస్తాయి; అందువల్ల చెట్లు వాసన చూస్తాయి.
12.182.15
पादैः सलिलपानाच्च व्याधीनां चापि दर्शनात् ।
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे ॥ १२.१८२.१५ ॥
వేళ్లతో నీరు త్రాగడం వల్లను, వ్యాధులు కనిపించడం వల్లను, వ్యాధికి ప్రతిస్పందించడం వల్లను చెట్టులో రుచి ఇంద్రియం ఉంది.
12.182.16
वक्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् ।
तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥ १२.१८२.१६ ॥
వంకర తామర కాడతో పైకి నీటిని పీల్చినట్లే, గాలితో కూడిన చెట్టు వేళ్లతో నీటిని తాగుతుంది.
12.182.17
सुखदुःखयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् ।
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ १२.१८२.१७ ॥
సుఖదుఃఖాలను గ్రహించడం వల్ల, కోసినది మళ్లీ చిగురించడం వల్ల చెట్లలో జీవాన్ని నేను చూస్తున్నాను; వాటిలో చైతన్యం లేదు అనేది లేదు.
12.182.18
तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ ।
आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते ॥ १२.१८२.१८ ॥
ఆ గాలి ద్వారా తీసుకున్న ఆ నీటిని అగ్ని, వాయువు జీర్ణం చేస్తాయి; ఆహారం పరిణమించడం వల్ల స్నేహం (రసం) మరియు వృద్ధి కలుగుతాయి.
12.182.19
जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः ।
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ १२.१८२.१९ ॥
కదిలే ప్రాణులన్నింటి శరీరంలో ఐదు ధాతువులు ఉన్నాయి; అవి ఒక్కొక్కటిగా వేరుగా గుర్తించబడతాయి, వాటి ద్వారా శరీరం చేష్టిస్తుంది.
12.182.20
त्वक्च मांसं तथाऽस्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमम् ।
इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमयम् ॥ १२.१८२.२० ॥
చర్మం, మాంసం, ఎముకలు, మజ్జ, ఐదవదిగా స్నాయువులు — ఇవే శరీరంలోని పృథివీమయమైన సంఘాతం.
12.182.21
तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च ।
अग्निर्जरयते यच्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥ १२.१८२.२१ ॥
తేజస్సు, అగ్ని, కోపం, కన్ను, ఉష్ణం — జీర్ణం చేసే అగ్నియూ; ఇవి దేహధారుల ఐదు అగ్ని-సంబంధ అంశాలు.
12.182.22
श्रोत्रं घ्राणं तथाऽऽस्यं च हृदयं कोष्ठमेव च ।
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.२२ ॥
శ్రవణం, ఘ్రాణం, ముఖం, హృదయం, ఉదర-కోశం — ప్రాణుల శరీరంలోని ఈ ఐదు ధాతువులు ఆకాశం నుండి వచ్చినవి.
12.182.23
श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च ।
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ॥ १२.१८२.२३ ॥
కఫం, పిత్తం, స్వేదం, వసా, రక్తం — ఈ విధంగా ప్రాణుల దేహంలో జలం ఐదు విధాలుగా ఎల్లప్పుడూ ఉంటుంది.
12.182.24
प्राणात्प्राणयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा ।
गच्छत्यपाने वाक्चैव समानने समः स्थितः ॥ १२.१८२.२४ ॥
ప్రాణంతో ప్రాణి ప్రాణిస్తుంది; వ్యానంతో అది అవయవాలను చాచి ముడుచుకుంటుంది; అపానంలో వాక్కు వెళ్తుంది; సమానంలో అది సమభావంతో స్థిరంగా ఉంటుంది.
12.182.25
उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते ।
इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम् ॥ १२.१८२.२५ ॥
ఉదానం ద్వారా అతడు ఊర్ధ్వంగా ఊపిరి పీలుస్తాడు, ప్రతిభేదం ద్వారా మాట్లాడతాడు. ఇలా ఈ ఐదు వాయువులు ఇక్కడ దేహధారిని చేష్టింపజేస్తాయి.
12.182.26
भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् ।
ज्योतेः पश्यति रूपाणि स्पर्शं वेत्ति च वायुतः।
शब्दं शृणोति च तदैवाकाशात्तु शरीरवान् ॥ १२.१८२.२६ ॥
దేహధారి భూమి ద్వారా గంధగుణాన్ని తెలుసుకుంటాడు, జలం ద్వారా రసాన్ని. అగ్ని ద్వారా రూపాలను చూస్తాడు, వాయువు ద్వారా స్పర్శను తెలుసుకుంటాడు. ఆకాశం ద్వారానే శబ్దాన్ని వింటాడు, దేహధారిగా.
12.182.27
गन्धः स्पर्शो रसो रूपं शब्दश्चात्र गुणाः स्मृताः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ १२.१८२.२७ ॥
గంధం, స్పర్శం, రసం, రూపం, శబ్దం — ఇవే ఇక్కడ గుణాలుగా చెప్పబడ్డాయి. ఆ గంధగుణాలను విస్తారంగా చెబుతాను.
12.182.28
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च।
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः ॥ १२.१८२.२८ ॥
ఇష్టమైన, అనిష్టమైన గంధం, మధురం, కటువు కూడా, నిర్హారి, సంహతం, స్నిగ్ధం, రూక్షం, విశదం కూడా — ఇలా పార్థివ గంధ విస్తారం తొమ్మిది రకాలుగా తెలుసుకోదగినది.
12.182.29
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः ॥ १२.१८२.२९ ॥
జ్యోతిని కళ్ళతో చూస్తాడు, స్పర్శను వాయువు ద్వారా తెలుసుకుంటాడు. శబ్దం, స్పర్శం, రూపం, రసం కూడా గుణాలుగా చెప్పబడ్డాయి.
12.182.30
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।
रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः ॥ १२.१८२.३० ॥
ఇప్పుడు రస-జ్ఞానాన్ని చెబుతాను; నా నుండి వినుము. ప్రసిద్ధ జ్ఞానులైన పండితులు రసం అనేక విధాలని చెప్పారు.
12.182.31
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ।
एवं षङ्किधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥ १२.१८२.३१ ॥
మధుర, లవణ, తిక్త, కషాయ, అమ్ల, కటు అనే ఆరు విధాలుగా విస్తరించిన రసం జలమయమని భావిస్తారు.
12.182.32
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ।
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम्।
ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ १२.१८२.३२ ॥
శబ్దం, స్పర్శం, రూపం అనే మూడు గుణాలు కలిగినది జ్యోతి (తేజస్సు) అని చెబుతారు. జ్యోతి రూపాలను చూస్తుంది; రూపం అనేక విధాలుగా చెప్పబడింది: పొట్టి, పొడవు, లావు, చతురస్రం, గుండ్రం.
12.182.33
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तः पीतो नीलारुणस्तथा ।
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदुदारुणः।
एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ॥ १२.१८२.३३ ॥
తెలుపు, నలుపు, ఎరుపు, పసుపు, నీలం, అరుణం; కఠినం, నునుపు, మృదువు, జారుడు, మెత్తన, భయంకరం—ఇలా పన్నెండు విధాలుగా విస్తరించిన జ్యోతి-రూప గుణం స్మరించబడింది.
12.182.34
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरित्युत ।
वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ १२.१८२.३४ ॥
శబ్దం, స్పర్శం అనే రెండింటినీ తెలుసుకోవాలి; వాయువు రెండు గుణాలు కలది. వాయువు గుణం స్పర్శం; స్పర్శం అనేక విధాలుగా స్మరించబడింది.
12.182.35
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ।
तथा खरो मृदू रूक्षो लघुर्गुरुतरोऽपि च।
एवं द्वादशधा स्पर्शो व्याव्यो गुण उच्यते ॥ १२.१८२.३५ ॥
వేడి, చల్లదనం, సుఖం, దుఃఖం, నునుపు, ఒరుసు, కఠినత్వం, మృదుత్వం, పొడితనం, తేలిక, బరువు—ఇలా పన్నెండు విధాల స్పర్శ, వ్యాపించిన గుణం అని చెప్పబడుతుంది.
12.182.36
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ।
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ॥ १२.१८२.३६ ॥
అక్కడ ఆకాశానికి ఒకే గుణం శబ్దం అని అది స్మరించబడింది. ఆ శబ్దం యొక్క వివిధ రూపాల విస్తారాన్ని నేను చెబుతాను.
12.182.37
षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमो धैवतस्तथा ।
पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ॥ १२.१८२.३७ ॥
షడ్జం, ఋషభం, గాంధారం, మధ్యమం, ధైవతం, పంచమం కూడా తెలుసుకోవాలి; నిషాదంతో కూడినదీ కూడా.
12.182.38
एष सप्तविधः प्रोक्तः शब्द आकाशसंभवः ।
त्र्यैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु ॥ १२.१८२.३८ ॥
ఆకాశం నుండి పుట్టిన ఈ శబ్దం ఏడు విధాలుగా చెప్పబడింది; మూడు స్వరాల ద్వారా అది అన్నిచోట్లా, పటహం మొదలైన వాటిలో కూడా ఉంటుంది.
12.182.39
मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च ।
यः कश्चिच्छ्रूयते शब्दः प्राणिनो प्राणिनोऽपि वा।
एतेषामेव सर्वेषां विषये संप्रकीर्तितः ॥ १२.१८२.३९ ॥
మృదంగం, భేరి, శంఖం యొక్క, ఉరుము యొక్క, రథం యొక్క, జీవుల యొక్క ఏ శబ్దం వినబడుతుందో—ప్రాణుల శబ్దం కూడా—ఇవన్నింటి రంగంలో ఇది స్పష్టంగా చెప్పబడింది.
12.182.40
एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः ।
आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह ॥ १२.१८२.४० ॥
ఇలా అనేక రూపాల శబ్దం ఆకాశం నుండి పుడుతుంది. ఆకాశంలో పుట్టిన శబ్దాన్ని వాయువు యొక్క ఈ గుణాలతో కలిపి వారు చెబుతారు.
12.182.41
अव्याहतैश्चेतयने न वेत्ति विषमस्थितैः ।
आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः ॥ १२.१८२.४१ ॥
అడ్డంకి లేకుండా చైతన్యంలో నిలిచినా అది తెలుసుకోదు, విషమ స్థితిలో ఉన్నవాటి ద్వారా; ఆ ధాతువులు నిత్యం ఆ ధాతువుల ద్వారానే పోషించబడతాయి.
12.182.42
आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ।
मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिता ॥ १२.१८२.४२ ॥
నీరు, అగ్ని, వాయువు — ఇవే దేహధారులలో నిత్యం మేల్కొని ఉంటాయి; ఇవి ఈ శరీరానికి మూలం, ఇక్కడ ప్రాణాలను వ్యాపించి స్థిరంగా ఉన్నాయి.