ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 12.182
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.182.1
त एते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा ।
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.१ ॥
ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಆ ಐದು ಧಾತುಗಳು ಇವೇ; ಇವುಗಳಿಂದ ಈ ಲೋಕಗಳು ಆವೃತವಾಗಿವೆ, ಇವು ಮಹಾಭೂತಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
12.182.2
यदाऽसृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः ।
पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.२ ॥
ಆ ಮಹಾಮತಿಯು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಾಗ, ಐದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಭೂತತ್ವ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ?
12.182.3
अमितानां महाशब्दो भूतानां याति संभवम् ।
ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ १२.१८२.३ ॥
ಅಸಂಖ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳ 'ಮಹಾ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಅವುಗಳ ಉದ್ಭವದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಿಗೆ ಈ 'ಮಹಾಭೂತ' ಹೆಸರು ಸರಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
12.182.4
चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माऽग्निः सलिलं द्रवः ।
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ १२.१८२.४ ॥
ಚಲನೆ ವಾಯು, ಖಾಲಿ ಸ್ಥಳ ಆಕಾಶ, ಉಷ್ಣ ಅಗ್ನಿ, ನೀರು ದ್ರವ, ಭೂಮಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಮೂಹ; ಈ ದೇಹ ಪಂಚಭೂತಾತ್ಮಕ.
12.182.5
इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् ।
श्रोत्रं घ्राणं रमः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.५ ॥
ಹೀಗೆ ಈ ಐದು ಭೂತಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳು ಕೂಡಿವೆ; ಶ್ರವಣ, ಘ್ರಾಣ, ರಸ, ಸ್ಪರ್ಶ, ದೃಷ್ಟಿ — ಇವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
12.182.6
पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु यक्ताः स्थावरजङ्गमाः ।
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.६ ॥
ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳು ಐದು ಭೂತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೆ, ಸ್ಥಾವರಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಐದು ಧಾತುಗಳು ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
12.182.7
अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः ।
वृक्षा नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.७ ॥
ಬಿಸಿಯಿಲ್ಲದ, ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದ, ದಟ್ಟವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿ ಐದು ಧಾತುಗಳು ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
12.182.8
न शृणुन्ते न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः ।
न चस्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.१८२.८ ॥
ಅವು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ವಾಸನೆ ಮತ್ತು ರುಚಿಯನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗಾದರೆ ಅವು ಪಂಚಭೂತಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಆದವು?
12.182.9
अद्रवत्वादनग्नित्वादभूतित्वादवायुतः ।
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ १२.१८२.९ ॥
ದ್ರವತ್ವವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಅಗ್ನಿಯಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ವೃದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ವಾಯುವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದ ಅಪ್ರಮೇಯತ್ವದಿಂದಾಗಿ ವೃಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಭೌತಿಕತ್ವವಿಲ್ಲ.
12.182.10
घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः ।
तेषां पुष्पफलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.१० ॥
ದಟ್ಟವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಕಾಶವಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳ ಪ್ರಕಟನೆ ಸದಾ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
12.182.11
ऊष्मतो म्लायते वर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च ।
म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ १२.१८२.११ ॥
ಉಷ್ಣದಿಂದ ಅವುಗಳ ಬಣ್ಣ, ತೊಗಟೆ, ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಹೂವು ಬಾಡುತ್ತವೆ, ಮುರಿದೂ ಬೀಳುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶವಿದೆ.
12.182.12
वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलं पुष्पं विशीर्यते ।
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१२ ॥
ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲಿನ ಪೀಡನೆಯಿಂದ ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಹೂವು ಉದುರುತ್ತವೆ; ಶ್ರವಣದಿಂದ ಶಬ್ದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವೃಕ್ಷಗಳು ಕೇಳುತ್ತವೆ.
12.182.13
वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति ।
न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१३ ॥
ಬಳ್ಳಿ ಮರವನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕಾಣದಿರುವುದಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮರಗಳು ನೋಡುತ್ತವೆ.
12.182.14
पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि ।
अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१४ ॥
ಒಳ್ಳೆಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ವಾಸನೆಗಳಿಂದಲೂ ವಿವಿಧ ಧೂಪಗಳಿಂದಲೂ ಅವು ರೋಗರಹಿತವಾಗಿ ಹೂಬಿಡುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮರಗಳು ಮೂಸುತ್ತವೆ.
12.182.15
पादैः सलिलपानाच्च व्याधीनां चापि दर्शनात् ।
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे ॥ १२.१८२.१५ ॥
ಬೇರುಗಳಿಂದ ನೀರು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದಲೂ ರೋಗಗಳನ್ನು ಕಾಣುವುದರಿಂದಲೂ ರೋಗಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವುದರಿಂದಲೂ ಮರದಲ್ಲಿ ರುಚಿಯ ಇಂದ್ರಿಯ ಇದೆ.
12.182.16
वक्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् ।
तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥ १२.१८२.१६ ॥
ಬಾಗಿದ ತಾವರೆ ದಂಟಿನಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೀರನ್ನು ಎಳೆದಂತೆ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮರ ಬೇರುಗಳಿಂದ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತದೆ.
12.182.17
सुखदुःखयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् ।
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ १२.१८२.१७ ॥
ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದರಿಂದಲೂ ಕತ್ತರಿಸಿದುದು ಮತ್ತೆ ಚಿಗುರುವುದರಿಂದಲೂ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಚೇತನತೆ ಇಲ್ಲ.
12.182.18
तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ ।
आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते ॥ १२.१८२.१८ ॥
ಗಾಳಿಯಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ನೀರನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ವಾಯು ಜೀರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ; ಆಹಾರದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ರಸ ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
12.182.19
जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः ।
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ १२.१८२.१९ ॥
ಚಲಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಐದು ಧಾತುಗಳಿವೆ; ಅವು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ದೇಹ ಚೇಷ್ಟೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
12.182.20
त्वक्च मांसं तथाऽस्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमम् ।
इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमयम् ॥ १२.१८२.२० ॥
ಚರ್ಮ, ಮಾಂಸ, ಮೂಳೆಗಳು, ಮಜ್ಜೆ, ಐದನೆಯದಾಗಿ ಸ್ನಾಯುಗಳು — ಇವೇ ದೇಹದಲ್ಲಿನ ಪೃಥಿವೀಮಯ ಸಂಘಾತ.
12.182.21
तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च ।
अग्निर्जरयते यच्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥ १२.१८२.२१ ॥
ತೇಜಸ್ಸು, ಅಗ್ನಿ, ಕ್ರೋಧ, ಕಣ್ಣು, ಉಷ್ಣ — ಜೀರ್ಣಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯೂ; ಇವು ದೇಹಧಾರಿಗಳ ಐದು ಅಗ್ನಿಸಂಬಂಧಿ ಅಂಶಗಳು.
12.182.22
श्रोत्रं घ्राणं तथाऽऽस्यं च हृदयं कोष्ठमेव च ।
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.२२ ॥
ಶ್ರವಣ, ಘ್ರಾಣ, ಮುಖ, ಹೃದಯ, ಉದರಕೋಶ — ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದೇಹದ ಈ ಐದು ಧಾತುಗಳು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬಂದವು.
12.182.23
श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च ।
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ॥ १२.१८२.२३ ॥
ಕಫ, ಪಿತ್ತ, ಬೆವರು, ಕೊಬ್ಬು, ರಕ್ತ — ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಜಲ ಐದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಇರುತ್ತದೆ.
12.182.24
प्राणात्प्राणयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा ।
गच्छत्यपाने वाक्चैव समानने समः स्थितः ॥ १२.१८२.२४ ॥
ಪ್ರಾಣದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿ ಉಸಿರಾಡುತ್ತದೆ; ವ್ಯಾನದಿಂದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಚಾಚುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಡಚುತ್ತದೆ; ಅಪಾನದಲ್ಲಿ ವಾಣಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಸಮಾನದಲ್ಲಿ ಅದು ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ.
12.182.25
उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते ।
इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम् ॥ १२.१८२.२५ ॥
ಉದಾನದಿಂದ ಅವನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರತಿಭೇದದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಐದು ವಾಯುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ದೇಹಿಯನ್ನು ಚೇಷ್ಟೆಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.
12.182.26
भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् ।
ज्योतेः पश्यति रूपाणि स्पर्शं वेत्ति च वायुतः।
शब्दं शृणोति च तदैवाकाशात्तु शरीरवान् ॥ १२.१८२.२६ ॥
ದೇಹಿಯು ಭೂಮಿಯಿಂದ ಗಂಧಗುಣವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ನೀರಿನಿಂದ ರಸವನ್ನು. ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ವಾಯುವಿನಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆಕಾಶದಿಂದಲೇ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ದೇಹಿಯಾಗಿ.
12.182.27
गन्धः स्पर्शो रसो रूपं शब्दश्चात्र गुणाः स्मृताः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ १२.१८२.२७ ॥
ಗಂಧ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರಸ, ರೂಪ, ಶಬ್ದ — ಇವೇ ಇಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಆ ಗಂಧದ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
12.182.28
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च।
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः ॥ १२.१८२.२८ ॥
ಇಷ್ಟ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟ ಗಂಧ, ಮಧುರ ಮತ್ತು ಕಟು, ನಿರ್ಹಾರಿ, ಸಂಹತ, ಸ್ನಿಗ್ಧ, ರೂಕ್ಷ ಮತ್ತು ವಿಶದ — ಹೀಗೆ ಪಾರ್ಥಿವ ಗಂಧದ ವಿಸ್ತಾರ ಒಂಬತ್ತು ವಿಧ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
12.182.29
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः ॥ १२.१८२.२९ ॥
ಬೆಳಕನ್ನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ವಾಯುವಿನಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ ಮತ್ತು ರಸವೂ ಗುಣಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
12.182.30
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।
रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः ॥ १२.१८२.३० ॥
ಈಗ ರಸ-ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ರಸವು ಬಹುವಿಧ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.
12.182.31
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ।
एवं षङ्किधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥ १२.१८२.३१ ॥
ಮಧುರ, ಲವಣ, ತಿಕ್ತ, ಕಷಾಯ, ಆಮ್ಲ, ಕಟು ಎಂಬ ಆರು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡ ರಸವು ಜಲಮಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
12.182.32
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ।
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम्।
ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ १२.१८२.३२ ॥
ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ ಎಂಬ ಮೂರು ಗುಣಗಳುಳ್ಳದ್ದು ಜ್ಯೋತಿ (ತೇಜಸ್ಸು) ಎನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಜ್ಯೋತಿ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ; ರೂಪವು ಅನೇಕ ವಿಧವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: ಕುಳ್ಳ, ಉದ್ದ, ದಪ್ಪ, ಚೌಕ, ಗುಂಡು.
12.182.33
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तः पीतो नीलारुणस्तथा ।
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदुदारुणः।
एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ॥ १२.१८२.३३ ॥
ಬಿಳಿ, ಕಪ್ಪು, ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ, ನೀಲಿ, ಅರುಣ; ಕಠಿಣ, ನುಣುಪು, ಮೃದು, ಜಾರುವ, ಮೃದು-ಉಗ್ರ—ಹೀಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ವಿಧದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಜ್ಯೋತಿ-ರೂಪ ಗುಣವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
12.182.34
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरित्युत ।
वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ १२.१८२.३४ ॥
ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶ—ಈ ಎರಡನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ವಾಯು ಎರಡು ಗುಣಗಳುಳ್ಳದ್ದು. ವಾಯುವಿನ ಗುಣ ಸ್ಪರ್ಶ; ಸ್ಪರ್ಶವು ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
12.182.35
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ।
तथा खरो मृदू रूक्षो लघुर्गुरुतरोऽपि च।
एवं द्वादशधा स्पर्शो व्याव्यो गुण उच्यते ॥ १२.१८२.३५ ॥
ಬಿಸಿ, ತಣ್ಣಗೆ, ಸುಖ, ದುಃಖ, ನುಣುಪು, ಒರಟು, ಕಠಿಣ, ಮೃದು, ಒಣ, ಹಗುರ, ಭಾರ—ಹೀಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ವಿಧದ ಸ್ಪರ್ಶ, ವ್ಯಾಪಕ ಗುಣ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
12.182.36
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ।
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ॥ १२.१८२.३६ ॥
ಅಲ್ಲಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಗುಣ ಶಬ್ದ ಎಂದು ಅದು ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆ ಶಬ್ದದ ವಿವಿಧ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
12.182.37
षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमो धैवतस्तथा ।
पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ॥ १२.१८२.३७ ॥
ಷಡ್ಜ, ಋಷಭ, ಗಾಂಧಾರ, ಮಧ್ಯಮ, ಧೈವತ, ಪಂಚಮ ಮತ್ತು ನಿಷಾದದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸ್ವರವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
12.182.38
एष सप्तविधः प्रोक्तः शब्द आकाशसंभवः ।
त्र्यैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु ॥ १२.१८२.३८ ॥
ಆಕಾಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಶಬ್ದ ಏಳು ವಿಧ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮೂರು ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಡೋಲು ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲೂ.
12.182.39
मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च ।
यः कश्चिच्छ्रूयते शब्दः प्राणिनो प्राणिनोऽपि वा।
एतेषामेव सर्वेषां विषये संप्रकीर्तितः ॥ १२.१८२.३९ ॥
ಮೃದಂಗ, ಭೇರಿ, ಶಂಖದ, ಗುಡುಗಿನ, ರಥದ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳ ಯಾವ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೋ—ಜೀವಿಗಳ ಶಬ್ದವೂ—ಇವೆಲ್ಲದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
12.182.40
एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः ।
आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह ॥ १२.१८२.४० ॥
ಹೀಗೆ ಹಲವು ಆಕಾರದ ಶಬ್ದ ಆಕಾಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಶಬ್ದವನ್ನು ವಾಯುವಿನ ಈ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
12.182.41
अव्याहतैश्चेतयने न वेत्ति विषमस्थितैः ।
आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः ॥ १२.१८२.४१ ॥
ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದೆ ಚೇತನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರೂ ಅದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಷಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವವುಗಳಿಂದ; ಆ ಧಾತುಗಳು ನಿತ್ಯವೂ ಆ ಧಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಪೋಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
12.182.42
आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ।
मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिता ॥ १२.१८२.४२ ॥
ನೀರು, ಅಗ್ನಿ, ಗಾಳಿ — ಇವೇ ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಇವು ಈ ಶರೀರದ ಮೂಲ, ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ನೆಲೆಸಿವೆ.