マハーバーラタ · 章 12.182
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.182.1
त एते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा ।
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.१ ॥
これらは、昔ブラフマーが創造した五つの元素であり、これによってこの世界は覆われ、大元素と呼ばれるものである。
12.182.2
यदाऽसृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः ।
पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.२ ॥
あの大いなる知恵者が幾千の生き物を創造したとき、どうして五つだけに元素性が生じるのか。
12.182.3
अमितानां महाशब्दो भूतानां याति संभवम् ।
ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ १२.१८२.३ ॥
無量の生き物の「大」という名は、その生起に由来する。ゆえに彼らを「大元素」と呼ぶのが相応しい。
12.182.4
चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माऽग्निः सलिलं द्रवः ।
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ १२.१८२.४ ॥
動きは風、空虚は虚空、熱は火、水は流動性、そして地はここでは集合体である。この身体は五大から成る。
12.182.5
इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् ।
श्रोत्रं घ्राणं रमः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.५ ॥
このように不動のものと動くものは、この五大と結ばれている。聴覚、嗅覚、味覚、触覚、視覚は感官と呼ばれる。
12.182.6
पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु यक्ताः स्थावरजङ्गमाः ।
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.६ ॥
もし不動と動くものが五大に結ばれているなら、不動のものの身体には五つの要素が見えないのはなぜか。
12.182.7
अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः ।
वृक्षा नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.७ ॥
熱も動きもなく密なる樹木の身体には、実際には五つの要素（dhātavaḥ）は見出されない。
12.182.8
न शृणुन्ते न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः ।
न चस्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.१८२.८ ॥
聞かず、見ず、香りと味を知らず、触れも知覚しない。ならばどうして五大元素（pāñcabhautikāḥ）から成るといえようか。
12.182.9
अद्रवत्वादनग्नित्वादभूतित्वादवायुतः ।
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ १२.१८२.९ ॥
流動性がなく、火がなく、成長がなく、風がなく、虚空（ākāśa）が無限であるゆえに、樹木には元素的な本性がない。
12.182.10
घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः ।
तेषां पुष्पफलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.१० ॥
密なる樹木にもまた虚空（ākāśa）があることは疑いない。その花と実の現れは常に生じる。
12.182.11
ऊष्मतो म्लायते वर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च ।
म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ १२.१८२.११ ॥
熱によって、その色も樹皮も実も花も萎え、また砕け散る。ゆえにここには触覚が存在する。
12.182.12
वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलं पुष्पं विशीर्यते ।
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१२ ॥
風・火・雷の打撃によって実と花は散り落ちる。音は聴覚によって捉えられる。ゆえに樹木は聞く。
12.182.13
वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति ।
न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१३ ॥
蔓は木に巻きつき、四方へ伸びる。見えないものに道はない。ゆえに木々は見る。
12.182.14
पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि ।
अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१४ ॥
良い香りと悪い香り、さまざまな香煙によって、病なく花が咲く。ゆえに木々は嗅ぐ。
12.182.15
पादैः सलिलपानाच्च व्याधीनां चापि दर्शनात् ।
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे ॥ १२.१८२.१५ ॥
根で水を飲み、病が見られ、病に反応するゆえに、木には味覚がある。
12.182.16
वक्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् ।
तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥ १२.१८२.१६ ॥
曲がった蓮の茎で水を上へ吸い上げるように、風と結ばれた木は根で水を飲む。
12.182.17
सुखदुःखयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् ।
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ १२.१८२.१७ ॥
苦楽を感じ取り、切られた部分が再び生えるゆえに、私は木に命を見る。木には無感覚はない。
12.182.18
तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ ।
आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते ॥ १२.१८२.१८ ॥
取り込まれたその水は火と風によって消化される。食物の変化から樹液と成長が生じる。
12.182.19
जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः ।
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ १२.१८२.१९ ॥
動くすべての生き物の身体には五つの要素(ダートゥ)があり、それぞれ別々に区別され、それによって身体は動く。
12.182.20
त्वक्च मांसं तथाऽस्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमम् ।
इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमयम् ॥ १२.१८२.२० ॥
皮膚、肉、骨、髄、そして第五に腱——身体におけるこの集合は地から成る。
12.182.21
तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च ।
अग्निर्जरयते यच्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥ १२.१८२.२१ ॥
輝き、火、怒り、眼、熱、そして消化する火——これが身体を持つ者の五つの火から生じた要素である。
12.182.22
श्रोत्रं घ्राणं तथाऽऽस्यं च हृदयं कोष्ठमेव च ।
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.२२ ॥
聴覚、嗅覚、口、心臓、腹腔——生き物の身体にあるこの五つの要素は虚空から生じた。
12.182.23
श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च ।
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ॥ १२.१८२.२३ ॥
痰、胆汁、汗、脂肪、血——このように水は生き物の身体に五つの形で常にある。
12.182.24
प्राणात्प्राणयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा ।
गच्छत्यपाने वाक्चैव समानने समः स्थितः ॥ १२.१८२.२४ ॥
プラーナによって生き物は息をし、ヴィヤーナによって手足を伸ばし縮める。アパーナでは言葉が出て行き、サマーナでは平らかに均衡して立つ。
12.182.25
उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते ।
इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम् ॥ १२.१८२.२५ ॥
ウダーナによって彼は上へ息を吐き、プラティベーダによって語る。このように五つの風がここで有身の者を動かす。
12.182.26
भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् ।
ज्योतेः पश्यति रूपाणि स्पर्शं वेत्ति च वायुतः।
शब्दं शृणोति च तदैवाकाशात्तु शरीरवान् ॥ १२.१८२.२६ ॥
有身の者は地によって香の性質を知り、水によって味を知る。火によって諸形を見、風によって触を知る。そして空からのみ音を聞く、有身の者として。
12.182.27
गन्धः स्पर्शो रसो रूपं शब्दश्चात्र गुणाः स्मृताः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ १२.१८२.२७ ॥
香・触・味・色・声、これらがここで性質と説かれている。その香の性質について、詳しく述べよう。
12.182.28
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च।
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः ॥ १२.१८२.२८ ॥
好ましい香と好ましくない香、甘と辛もまた、散ずるもの、凝るもの、滑らかなもの、乾いたもの、清らかなもの。このように地の香の広がりは九種と知るべきである。
12.182.29
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः ॥ १२.१८२.२९ ॥
光は目によって見て、触は風によって知る。声・触・色・味もまた性質と説かれる。
12.182.30
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।
रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः ॥ १२.१८२.३० ॥
今、味の知識について語ろう。私から聞きなさい。名高い賢者たちは、味は多様であると説いた。
12.182.31
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ।
एवं षङ्किधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥ १२.१८२.३१ ॥
甘・塩・苦・渋・酸・辛——このように六種に広がった味は、水よりなると伝えられる。
12.182.32
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ।
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम्।
ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ १२.१८२.३२ ॥
音・触・色の三つの性質をもつものを光（ジョーティ）という。光は諸々の形を見る。形は多様に説かれ、短い・長い・太い・方形・円形がある。
12.182.33
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तः पीतो नीलारुणस्तथा ।
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदुदारुणः।
एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ॥ १२.१८२.३३ ॥
白・黒・赤・黄・青・曙光の赤みの色；硬い・滑らかな・艶のある・ぬるぬるした・柔らかい・荒々しい——このように十二種に広がる光の形の性質が伝えられる。
12.182.34
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरित्युत ।
वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ १२.१८२.३४ ॥
音と触は知るべきである。風は二つの性質をもつ。風の性質は触であり、触は多様に伝えられる。
12.182.35
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ।
तथा खरो मृदू रूक्षो लघुर्गुरुतरोऽपि च।
एवं द्वादशधा स्पर्शो व्याव्यो गुण उच्यते ॥ १२.१८२.३५ ॥
熱・冷・楽・苦・滑・渋・硬・軟・燥・軽・重、このように十二種の触が遍在する性質と説かれる。
12.182.36
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ।
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ॥ १२.१८२.३६ ॥
そこでは虚空の唯一の性質は音であると伝えられる。私はその音の多様な広がりを説こう。
12.182.37
षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमो धैवतस्तथा ।
पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ॥ १२.१८२.३७ ॥
シャドジャ、リシャバ、ガーンダーラ、マディヤマ、ダイヴァタ、パンチャマ、またニシャーダを具えるものも知るべきである。
12.182.38
एष सप्तविधः प्रोक्तः शब्द आकाशसंभवः ।
त्र्यैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु ॥ १२.१८२.३८ ॥
虚空から生じたこの音は七種と説かれる。三つの音域によって、それは至る所にあり、太鼓などの中にもある。
12.182.39
मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च ।
यः कश्चिच्छ्रूयते शब्दः प्राणिनो प्राणिनोऽपि वा।
एतेषामेव सर्वेषां विषये संप्रकीर्तितः ॥ १२.१८२.३९ ॥
太鼓（ムリダンガ）、ベーリー、ほら貝、雷鳴、戦車、そして生き物の音——聞こえるどんな音も、すべてこの領域において十分に説かれている。
12.182.40
एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः ।
आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह ॥ १२.१८२.४० ॥
このように、さまざまな形をもつ音は虚空から生じる。虚空から生まれた音を、人々は風のこれらの性質とともに語る。
12.182.41
अव्याहतैश्चेतयने न वेत्ति विषमस्थितैः ।
आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः ॥ १२.१८२.४१ ॥
それは妨げなく意識の中に留まっているが、乱れた状態にあるものによって知らない。そして、それらの身体の構成要素は、常に同じ構成要素によって養われる。
12.182.42
आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ।
मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिता ॥ १२.१८२.४२ ॥
水、火、風こそが有身の存在において常に目覚めている。これらはこの身体の根源であり、ここに留まって生命の息に遍満している。