महाभारत · अध्याय 12.182
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.182.1
त एते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा ।
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.१ ॥
पूर्वी ब्रह्म्याने निर्माण केलेले ते हे पाच धातू आहेत; ज्यांनी ही लोक व्यापलेली आहेत आणि जे महाभूत म्हणून ओळखले जातात.
12.182.2
यदाऽसृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः ।
पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.२ ॥
त्या महामतीने प्राण्यांची हजारो रूपे निर्माण केली, तेव्हा केवळ पाचांनाच भूतत्व कसे प्राप्त होते?
12.182.3
अमितानां महाशब्दो भूतानां याति संभवम् ।
ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ १२.१८२.३ ॥
असंख्य प्राण्यांची 'महान' ही संज्ञा त्यांच्या उत्पत्तीशी जोडली जाते; म्हणून त्यांना हे 'महाभूत' नाव योग्य ठरते.
12.182.4
चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माऽग्निः सलिलं द्रवः ।
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ १२.१८२.४ ॥
चेष्टा म्हणजे वायू, रिकामेपणा म्हणजे आकाश, उष्णता म्हणजे अग्नी, पाणी म्हणजे द्रवत्व, आणि पृथ्वी हा येथे समूह; हे शरीर पंचमहाभूतांनी बनलेले आहे.
12.182.5
इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् ।
श्रोत्रं घ्राणं रमः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.५ ॥
अशा प्रकारे या पाच भूतांनी स्थावर-जंगम युक्त आहेत; श्रवण, घ्राण, रस, स्पर्श आणि दृष्टी — यांना इंद्रिये म्हणतात.
12.182.6
पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु यक्ताः स्थावरजङ्गमाः ।
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.६ ॥
जर स्थावर-जंगम पाच भूतांनी युक्त असतील, तर स्थावरांच्या शरीरात पाच धातू दिसत नाहीत.
12.182.7
अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः ।
वृक्षा नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.७ ॥
उष्णतारहित, हालचालरहित आणि घन वृक्षांच्या शरीरात खरोखर पाच धातू आढळत नाहीत.
12.182.8
न शृणुन्ते न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः ।
न चस्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.१८२.८ ॥
ते ऐकत नाहीत, पाहत नाहीत, गंध आणि रस जाणत नाहीत, स्पर्शही ओळखत नाहीत; मग ते पाच भूतांपासून कसे?
12.182.9
अद्रवत्वादनग्नित्वादभूतित्वादवायुतः ।
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ १२.१८२.९ ॥
द्रवत्व नसल्यामुळे, अग्नी नसल्यामुळे, वाढ नसल्यामुळे, वायू नसल्यामुळे आणि आकाशाच्या अप्रमेयतेमुळे वृक्षांमध्ये भौतिकता नाही.
12.182.10
घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः ।
तेषां पुष्पफलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.१० ॥
घन वृक्षांमध्येही आकाश आहे, यात संशय नाही. त्यांच्यात फुले आणि फळे प्रकट होणे नेहमी घडते.
12.182.11
ऊष्मतो म्लायते वर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च ।
म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ १२.१८२.११ ॥
उष्णतेने त्यांचा रंग, साल, फळ आणि फुलही कोमेजते आणि तुटूनही पडते; म्हणून येथे स्पर्श आहे.
12.182.12
वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलं पुष्पं विशीर्यते ।
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१२ ॥
वारा, अग्नी आणि वीज यांच्या आघाताने फळे आणि फुले गळून पडतात; श्रवणाने शब्द गृहीत होतो; म्हणून वृक्ष ऐकतात.
12.182.13
वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति ।
न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१३ ॥
वेल वृक्षाला वेढते आणि सर्व बाजूंनी वाढते. जे दिसत नाही त्याला मार्ग नसतो; म्हणून वृक्ष पाहतात.
12.182.14
पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि ।
अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१४ ॥
चांगल्या-वाईट गंधांनी आणि विविध धूपांनी ते रोगरहित होऊन फुलतात; म्हणून वृक्ष वास घेतात.
12.182.15
पादैः सलिलपानाच्च व्याधीनां चापि दर्शनात् ।
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे ॥ १२.१८२.१५ ॥
मुळांनी पाणी पिण्यामुळे, रोग दिसण्यामुळे आणि रोगाला प्रतिसाद देण्यामुळे वृक्षात रसना (चवीची इंद्रिय) आहे.
12.182.16
वक्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् ।
तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥ १२.१८२.१६ ॥
वाकलेल्या कमळदांड्यातून जसे पाणी वर ओढले जाते, तसेच वाऱ्याने युक्त वृक्ष मुळांनी पाणी पितो.
12.182.17
सुखदुःखयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् ।
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ १२.१८२.१७ ॥
सुख-दुःख जाणण्यामुळे आणि तोडलेले पुन्हा फुटण्यामुळे वृक्षांत जीव मी पाहतो; त्यांच्यात अचैतन्य नाही.
12.182.18
तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ ।
आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते ॥ १२.१८२.१८ ॥
त्याने घेतलेले ते पाणी अग्नी आणि वायू पचवतात; आहाराच्या परिणामाने स्नेह (रस) आणि वृद्धी होते.
12.182.19
जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः ।
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ १२.१८२.१९ ॥
सर्व चालणाऱ्या प्राण्यांच्या शरीरात पाच धातू असतात; ते प्रत्येकशः वेगळे ओळखले जातात, ज्यांच्याद्वारे शरीर चेष्टा करते.
12.182.20
त्वक्च मांसं तथाऽस्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमम् ।
इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमयम् ॥ १२.१८२.२० ॥
त्वचा, मांस, अस्थी, मज्जा आणि पाचवी स्नायू — हेच शरीरातील पृथ्वीमय संघात.
12.182.21
तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च ।
अग्निर्जरयते यच्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥ १२.१८२.२१ ॥
तेज, अग्नी, क्रोध, डोळा, उष्णता — आणि पचवणारा अग्नीही; हे देहधारींचे पाच अग्निजन्य घटक आहेत.
12.182.22
श्रोत्रं घ्राणं तथाऽऽस्यं च हृदयं कोष्ठमेव च ।
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.२२ ॥
श्रवण, घ्राण, मुख, हृदय आणि उदरकोष्ठ — प्राण्यांच्या शरीरातील हे पाच धातू आकाशापासून निर्माण झाले आहेत.
12.182.23
श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च ।
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ॥ १२.१८२.२३ ॥
कफ, पित्त, घाम, वसा आणि रक्त — अशा प्रकारे प्राण्यांच्या देहात पाच प्रकारचे जल सदैव असते.
12.182.24
प्राणात्प्राणयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा ।
गच्छत्यपाने वाक्चैव समानने समः स्थितः ॥ १२.१८२.२४ ॥
प्राणाने प्राणी प्राण धारण करतो; व्यानाने तो अवयव ताणतो व आवरतो; अपानात वाणी जाते; समानात तो समभावाने स्थित राहतो.
12.182.25
उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते ।
इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम् ॥ १२.१८२.२५ ॥
उदानाने तो वर वर श्वास घेतो आणि प्रतिभेदाने बोलतो. अशा प्रकारे हे पाच वायू येथे देहधारीला चेष्टा करवतात.
12.182.26
भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् ।
ज्योतेः पश्यति रूपाणि स्पर्शं वेत्ति च वायुतः।
शब्दं शृणोति च तदैवाकाशात्तु शरीरवान् ॥ १२.१८२.२६ ॥
देहधारी पृथ्वीमुळे गंधगुण जाणतो, जलामुळे रस. अग्नीमुळे रूपे पाहतो, वायूमुळे स्पर्श जाणतो. आकाशामुळेच शब्द ऐकतो, देहधारी म्हणून.
12.182.27
गन्धः स्पर्शो रसो रूपं शब्दश्चात्र गुणाः स्मृताः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ १२.१८२.२७ ॥
गंध, स्पर्श, रस, रूप आणि शब्द — हेच येथे गुण म्हटले आहेत. त्या गंधाचे गुण मी विस्ताराने सांगेन.
12.182.28
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च।
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः ॥ १२.१८२.२८ ॥
इष्ट आणि अनिष्ट गंध, मधुर आणि कटू, निर्हारी, संहत, स्निग्ध, रूक्ष आणि विशद — अशा प्रकारे पार्थिव गंधाचा विस्तार नऊ प्रकारचा जाणावा.
12.182.29
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः ॥ १२.१८२.२९ ॥
ज्योती डोळ्यांनी पाहतो, स्पर्श वायूमुळे जाणतो. शब्द, स्पर्श, रूप आणि रस हेही गुण म्हटले आहेत.
12.182.30
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।
रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः ॥ १२.१८२.३० ॥
आता रसज्ञान सांगतो, माझ्याकडून ऐका. प्रसिद्ध ज्ञानी विद्वानांनी रस अनेक प्रकारचा सांगितला आहे.
12.182.31
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ।
एवं षङ्किधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥ १२.१८२.३१ ॥
मधुर, लवण, तिक्त, कषाय, आम्ल आणि कटू—अशा सहा प्रकारांनी विस्तारलेला रस जलमय मानला आहे.
12.182.32
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ।
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम्।
ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ १२.१८२.३२ ॥
शब्द, स्पर्श आणि रूप—हे तीन गुण असलेले तेज ज्योती म्हटले जाते. ज्योती रूपे पाहते; रूप अनेक प्रकारचे मानले आहे: लहान, लांब, जाड, चौकोनी आणि गोल.
12.182.33
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तः पीतो नीलारुणस्तथा ।
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदुदारुणः।
एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ॥ १२.१८२.३३ ॥
शुक्ल, कृष्ण, रक्त, पीत, नील आणि अरुण; कठीण, चिकणा, गुळगुळीत, निसरडा, मृदू आणि दारुण—अशा बारा प्रकारांनी विस्तारलेला ज्योतिरूप-गुण मानला आहे.
12.182.34
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरित्युत ।
वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ १२.१८२.३४ ॥
शब्द आणि स्पर्श—हे दोन जाणावेत; वायू दोन गुणांचा आहे. वायूचा गुण स्पर्श आहे; स्पर्श अनेक प्रकारचा स्मरला आहे.
12.182.35
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ।
तथा खरो मृदू रूक्षो लघुर्गुरुतरोऽपि च।
एवं द्वादशधा स्पर्शो व्याव्यो गुण उच्यते ॥ १२.१८२.३५ ॥
उष्ण, शीत, सुख, दुःख, स्निग्ध, विशद, खर, मृदु, रूक्ष, लघु आणि गुरु—अशा बारा प्रकारचा स्पर्श हा व्यापक गुण असल्याचे सांगितले जाते.
12.182.36
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ।
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ॥ १२.१८२.३६ ॥
तेथे आकाशाचा एकच गुण शब्द असे स्मरले जाते. त्या शब्दाचा विविध प्रकारचा विस्तार मी सांगेन.
12.182.37
षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमो धैवतस्तथा ।
पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ॥ १२.१८२.३७ ॥
षड्ज, ऋषभ, गांधार, मध्यम, धैवत आणि पंचम हे जाणावेत; आणि निषादयुक्तही.
12.182.38
एष सप्तविधः प्रोक्तः शब्द आकाशसंभवः ।
त्र्यैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु ॥ १२.१८२.३८ ॥
आकाशापासून उत्पन्न झालेला हा शब्द सात प्रकारचा सांगितला आहे; तीन स्वरांनी तो सर्वत्र, पटह इत्यादीतही, स्थित आहे.
12.182.39
मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च ।
यः कश्चिच्छ्रूयते शब्दः प्राणिनो प्राणिनोऽपि वा।
एतेषामेव सर्वेषां विषये संप्रकीर्तितः ॥ १२.१८२.३९ ॥
मृदंग, भेरी, शंख यांचा, मेघगर्जनेचा, रथाचा आणि प्राण्यांचा जो कोणता शब्द ऐकू येतो—प्राण्यांचाही—या सर्वांच्या विषयात हे सुस्पष्टपणे सांगितले आहे.
12.182.40
एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः ।
आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह ॥ १२.१८२.४० ॥
अशा प्रकारे अनेक आकारांचा शब्द आकाशापासून उत्पन्न होतो. आकाशजन्य शब्द वायूच्या या गुणांसह असल्याचे ते सांगतात.
12.182.41
अव्याहतैश्चेतयने न वेत्ति विषमस्थितैः ।
आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः ॥ १२.१८२.४१ ॥
अबाधितपणे चेतनेत स्थित असूनही ते जाणत नाही, विषम स्थितीतील घटकांमुळे; आणि ते धातू नित्य त्याच धातूंनी पोषले जातात.
12.182.42
आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ।
मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिता ॥ १२.१८२.४२ ॥
पाणी, अग्नी आणि वायू हेच देहधारींमध्ये नित्य जागृत असतात; हेच या शरीराचे मूळ आहेत, येथे प्राणांना व्यापून स्थित आहेत.