ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.182
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.182.1
त एते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा ।
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.१ ॥
ପୂର୍ବକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ଯେଉଁ ପାଞ୍ଚ ଧାତୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଯଦ୍ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକସମୂହ ଆବୃତ, ଯେଉଁମାନେ ମହାଭୂତ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ସେମାନେ ଏହି।
12.182.2
यदाऽसृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः ।
पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.२ ॥
ସେହି ମହାମତି ଯେତେବେଳେ ହଜାର ହଜାର ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେତେବେଳେ କେବଳ ପାଞ୍ଚକର ଭୂତତ୍ୱ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ?
12.182.3
अमितानां महाशब्दो भूतानां याति संभवम् ।
ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ १२.१८२.३ ॥
ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ 'ମହା' ନାମ ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ସହିତ ଜଡ଼ିତ; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି 'ମହାଭୂତ' ନାମ ଉପଯୁକ୍ତ।
12.182.4
चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माऽग्निः सलिलं द्रवः ।
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ १२.१८२.४ ॥
ଚେଷ୍ଟା ବାୟୁ, ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ, ଉଷ୍ମା ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଦ୍ରବ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଏଠାରେ ସଂଘାତ; ଏହି ଶରୀର ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକ।
12.182.5
इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् ।
श्रोत्रं घ्राणं रमः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.५ ॥
ଏହିପରି ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭୂତରେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଯୁକ୍ତ; ଶ୍ରବଣ, ଘ୍ରାଣ, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଦୃଷ୍ଟି — ଏଗୁଡ଼ିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ।
12.182.6
पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु यक्ताः स्थावरजङ्गमाः ।
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.६ ॥
ଯଦି ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ପାଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଯୁକ୍ତ, ତେବେ ସ୍ଥାବରମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ପାଞ୍ଚ ଧାତୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
12.182.7
अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः ।
वृक्षा नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.७ ॥
ଉଷ୍ମତା ଓ ଗତିହୀନ, ଘନ ଗଛମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରକୃତରେ ପାଞ୍ଚ ଧାତୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
12.182.8
न शृणुन्ते न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः ।
न चस्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.१८२.८ ॥
ସେମାନେ ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଗନ୍ଧ ଓ ରସ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସ୍ପର୍ଶ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନନ୍ତି ନାହିଁ; ତେବେ ସେମାନେ ପଞ୍ଚଭୂତରୁ କିପରି ହେଲେ?
12.182.9
अद्रवत्वादनग्नित्वादभूतित्वादवायुतः ।
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ १२.१८२.९ ॥
ଦ୍ରବତ୍ୱ ନ ଥିବାରୁ, ଅଗ୍ନି ନ ଥିବାରୁ, ବୃଦ୍ଧି ନ ଥିବାରୁ, ବାୟୁ ନ ଥିବାରୁ ଏବଂ ଆକାଶର ଅପ୍ରମେୟତ୍ୱ ହେତୁ ଗଛମାନଙ୍କରେ ଭୌତିକତା ନାହିଁ।
12.182.10
घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः ।
तेषां पुष्पफलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.१० ॥
ଘନ ଗଛମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ଅଛି, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳର ପ୍ରକାଶ ସର୍ବଦା ଘଟେ।
12.182.11
ऊष्मतो म्लायते वर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च ।
म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ १२.१८२.११ ॥
ଉଷ୍ମତାରୁ ସେମାନଙ୍କର ରଙ୍ଗ, ଛାଲ, ଫଳ ଓ ଫୁଲ ମଧ୍ୟ ମ୍ଳାନ ହୁଏ ଏବଂ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼େ; ତେଣୁ ଏଥିରେ ସ୍ପର୍ଶ ଅଛି।
12.182.12
वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलं पुष्पं विशीर्यते ।
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१२ ॥
ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ବଜ୍ରର ପେଷଣରେ ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଝଡ଼ି ପଡ଼େ; ଶ୍ରବଣରେ ଶବ୍ଦ ଗ୍ରହଣ ହୁଏ; ତେଣୁ ଗଛମାନେ ଶୁଣନ୍ତି।
12.182.13
वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति ।
न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१३ ॥
ଲତା ଗଛକୁ ବେଷ୍ଟନ କରେ, ସବୁ ଦିଗରେ ବଢ଼େ। ଯାହା ଅଦୃଶ୍ୟ ତାହାର ପଥ ନାହିଁ; ସେଥିପାଇଁ ଗଛମାନେ ଦେଖନ୍ତି।
12.182.14
पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि ।
अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१४ ॥
ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଗନ୍ଧ ଓ ବିବିଧ ଧୂପରେ ସେମାନେ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୋଇ ଫୁଲନ୍ତି; ସେଥିପାଇଁ ଗଛମାନେ ସୁଗନ୍ଧ ନିଅନ୍ତି।
12.182.15
पादैः सलिलपानाच्च व्याधीनां चापि दर्शनात् ।
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे ॥ १२.१८२.१५ ॥
ମୂଳରେ ଜଳ ପାନ କରିବା, ରୋଗ ଦେଖିବା ଏବଂ ରୋଗ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେବା ହେତୁ ଗଛରେ ରସନା (ସ୍ୱାଦ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ) ଅଛି।
12.182.16
वक्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् ।
तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥ १२.१८२.१६ ॥
ବଙ୍କା ପଦ୍ମନାଳରେ ଯେପରି ଜଳ ଉପରକୁ ଟାଣି ହୁଏ, ସେହିପରି ପବନ ସହ ଯୁକ୍ତ ଗଛ ମୂଳରେ ଜଳ ପିଏ।
12.182.17
सुखदुःखयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् ।
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ १२.१८२.१७ ॥
ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଗ୍ରହଣ ଏବଂ କଟା ଅଂଶର ପୁନଃ ଅଙ୍କୁରଣ ହେତୁ ମୁଁ ଗଛରେ ଜୀବନ ଦେଖେ; ସେମାନଙ୍କରେ ଅଚେତନତା ନାହିଁ।
12.182.18
तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ ।
आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते ॥ १२.१८२.१८ ॥
ତାହା ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ସେହି ଜଳକୁ ଅଗ୍ନି ଓ ପବନ ହଜମ କରେ; ଆହାରର ପରିଣାମରୁ ସ୍ନେହ (ରସ) ଓ ବୃଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ।
12.182.19
जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः ।
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ १२.१८२.१९ ॥
ଚଳନ୍ତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀରରେ ପାଞ୍ଚଟି ଧାତୁ ଅଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ, ଯଦ୍ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଚେଷ୍ଟା କରେ।
12.182.20
त्वक्च मांसं तथाऽस्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमम् ।
इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमयम् ॥ १२.१८२.२० ॥
ଚର୍ମ, ମାଂସ, ଅସ୍ଥି, ମଜ୍ଜା ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ସ୍ନାୟୁ — ଏହିସବୁ ଶରୀରର ପୃଥିବୀମୟ ସଂଘାତ।
12.182.21
तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च ।
अग्निर्जरयते यच्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥ १२.१८२.२१ ॥
ତେଜ, ଅଗ୍ନି, କ୍ରୋଧ, ଚକ୍ଷୁ, ଊଷ୍ମା — ଏବଂ ଜୀର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ; ଏଗୁଡ଼ିକ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ନିଜ ଉପାଦାନ।
12.182.22
श्रोत्रं घ्राणं तथाऽऽस्यं च हृदयं कोष्ठमेव च ।
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.२२ ॥
ଶ୍ରବଣ, ଘ୍ରାଣ, ମୁଖ, ହୃଦୟ ଓ ଉଦରକୋଷ — ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀରର ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଧାତୁ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
12.182.23
श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च ।
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ॥ १२.१८२.२३ ॥
କଫ, ପିତ୍ତ, ଘାମ, ବସା ଓ ରକ୍ତ — ଏହିଭଳି ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦେହରେ ଜଳ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ସଦା ଥାଏ।
12.182.24
प्राणात्प्राणयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा ।
गच्छत्यपाने वाक्चैव समानने समः स्थितः ॥ १२.१८२.२४ ॥
ପ୍ରାଣରେ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରାଣିତ ହୁଏ; ବ୍ୟାନରେ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରସାରିତ ଓ ସଂକୋଚିତ କରେ; ଅପାନରେ ବାଣୀ ଯାଏ; ସମାନରେ ସେ ସମଭାବରେ ସ୍ଥିତ ରହେ।
12.182.25
उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते ।
इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम् ॥ १२.१८२.२५ ॥
ଉଦାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ନିଶ୍ୱାସ ନିଏ, ପ୍ରତିଭେଦ ଦ୍ୱାରା କଥା କହେ। ଏହିପରି ଏହି ପାଞ୍ଚ ବାୟୁ ଏଠାରେ ଦେହୀକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାନ୍ତି।
12.182.26
भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् ।
ज्योतेः पश्यति रूपाणि स्पर्शं वेत्ति च वायुतः।
शब्दं शृणोति च तदैवाकाशात्तु शरीरवान् ॥ १२.१८२.२६ ॥
ଦେହଧାରୀ ପୃଥିବୀରୁ ଗନ୍ଧଗୁଣ ଜାଣେ, ଜଳରୁ ରସ। ଅଗ୍ନିରୁ ସେ ରୂପ ଦେଖେ, ବାୟୁରୁ ସ୍ପର୍ଶ ଜାଣେ। ଆକାଶରୁ ହିଁ ସେ ଶବ୍ଦ ଶୁଣେ, ଦେହଧାରୀ ହୋଇ।
12.182.27
गन्धः स्पर्शो रसो रूपं शब्दश्चात्र गुणाः स्मृताः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ १२.१८२.२७ ॥
ଗନ୍ଧ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ରୂପ ଓ ଶବ୍ଦ — ଏହିସବୁ ଏଠାରେ ଗୁଣ ବୋଲି କଥିତ। ସେହି ଗନ୍ଧର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।
12.182.28
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च।
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः ॥ १२.१८२.२८ ॥
ଇଷ୍ଟ ଓ ଅନିଷ୍ଟ ଗନ୍ଧ, ମଧୁର ଓ କଟୁ, ନିର୍ହାରୀ, ସଂହତ, ସ୍ନିଗ୍ଧ, ରୂକ୍ଷ ଓ ବିଶଦ — ଏହିପରି ପାର୍ଥିବ ଗନ୍ଧର ବିସ୍ତାର ନଅ ପ୍ରକାରର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.182.29
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः ॥ १२.१८२.२९ ॥
ଜ୍ୟୋତି ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖେ, ସ୍ପର୍ଶ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଜାଣେ। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ରସ ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ବୋଲି କଥିତ।
12.182.30
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।
रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः ॥ १२.१८२.३० ॥
ବର୍ତ୍ତମାନ ରସଜ୍ଞାନ କହିବି, ମୋଠାରୁ ଶୁଣ। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନୀ ପଣ୍ଡିତମାନେ ରସକୁ ବହୁବିଧ କହିଛନ୍ତି।
12.182.31
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ।
एवं षङ्किधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥ १२.१८२.३१ ॥
ମଧୁର, ଲବଣ, ତିକ୍ତ, କଷାୟ, ଅମ୍ଳ ଓ କଟୁ—ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାରରେ ବିସ୍ତୃତ ରସ ଜଳମୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
12.182.32
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ।
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम्।
ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ १२.१८२.३२ ॥
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ—ଏହି ତିନି ଗୁଣଯୁକ୍ତ ତେଜକୁ ଜ୍ୟୋତି କୁହାଯାଏ। ଜ୍ୟୋତି ରୂପସମୂହକୁ ଦେଖେ; ରୂପ ବହୁବିଧ ସ୍ମୃତ: ଛୋଟ, ଲମ୍ବା, ମୋଟା, ଚତୁଷ୍କୋଣ, ଗୋଲ।
12.182.33
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तः पीतो नीलारुणस्तथा ।
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदुदारुणः।
एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ॥ १२.१८२.३३ ॥
ଶୁକ୍ଳ, କୃଷ୍ଣ, ରକ୍ତ, ପୀତ, ନୀଳ ଓ ଅରୁଣ; କଠିନ, ଚିକ୍କଣ, ଶ୍ଳକ୍ଷ୍ଣ, ପିଚ୍ଛିଳ, ମୃଦୁ ଓ ଦାରୁଣ—ଏହିପରି ବାର ପ୍ରକାରରେ ବିସ୍ତୃତ ଜ୍ୟୋତିରୂପ-ଗୁଣ ସ୍ମୃତ।
12.182.34
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरित्युत ।
वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ १२.१८२.३४ ॥
ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ବାୟୁ ଦୁଇ ଗୁଣଯୁକ୍ତ। ବାୟୁର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ; ସ୍ପର୍ଶ ବହୁବିଧ ସ୍ମୃତ।
12.182.35
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ।
तथा खरो मृदू रूक्षो लघुर्गुरुतरोऽपि च।
एवं द्वादशधा स्पर्शो व्याव्यो गुण उच्यते ॥ १२.१८२.३५ ॥
ଉଷ୍ଣ, ଶୀତଳ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ସ୍ନିଗ୍ଧ, ବିଶଦ, ଖର, ମୃଦୁ, ରୁକ୍ଷ, ଲଘୁ ଏବଂ ଗୁରୁ—ଏହିପରି ବାର ପ୍ରକାର ସ୍ପର୍ଶ ବ୍ୟାପକ ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
12.182.36
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ।
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ॥ १२.१८२.३६ ॥
ସେଠାରେ ଆକାଶର ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ଶବ୍ଦ ବୋଲି ସ୍ମୃତ ହୁଏ। ସେହି ଶବ୍ଦର ବିବିଧ ବିସ୍ତାର ମୁଁ କହିବି।
12.182.37
षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमो धैवतस्तथा ।
पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ॥ १२.१८२.३७ ॥
ଷଡ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ, ଧୈବତ ଓ ପଞ୍ଚମ—ଏବଂ ନିଷାଦଯୁକ୍ତ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.182.38
एष सप्तविधः प्रोक्तः शब्द आकाशसंभवः ।
त्र्यैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु ॥ १२.१८२.३८ ॥
ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଶବ୍ଦ ସାତ ପ୍ରକାରର କୁହାଯାଇଛି; ତିନି ସ୍ୱରଦ୍ୱାରା ତାହା ସର୍ବତ୍ର, ପଟହ ଆଦିରେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ଥିତ।
12.182.39
मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च ।
यः कश्चिच्छ्रूयते शब्दः प्राणिनो प्राणिनोऽपि वा।
एतेषामेव सर्वेषां विषये संप्रकीर्तितः ॥ १२.१८२.३९ ॥
ମୃଦଙ୍ଗ, ଭେରୀ, ଶଙ୍ଖ, ମେଘଗର୍ଜନ, ରଥ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଯେକୌଣସି ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ—ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ—ସେ ସବୁର ବିଷୟରେ ଏହା ଭଲ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।
12.182.40
एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः ।
आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह ॥ १२.१८२.४० ॥
ଏହିପରି ବହୁ ଆକାରର ଶବ୍ଦ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଆକାଶଜ ଶବ୍ଦକୁ ସେମାନେ ବାୟୁର ଏହି ଗୁଣ ସହିତ କୁହନ୍ତି।
12.182.41
अव्याहतैश्चेतयने न वेत्ति विषमस्थितैः ।
आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः ॥ १२.१८२.४१ ॥
ଅବାଧିତ ଭାବେ ଚେତନାରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଜାଣେ ନାହିଁ, ବିଷମ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା; ଏବଂ ସେହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଦା ସେହି ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଏ।
12.182.42
आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ।
मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिता ॥ १२.१८२.४२ ॥
ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ହିଁ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଦା ଜାଗ୍ରତ ରହନ୍ତି; ଏମାନେ ଏହି ଶରୀରର ମୂଳ, ଏଠାରେ ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରି ସ୍ଥିତ।