มหาภารตะ · อัธยายะ 12.182
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.182.1
त एते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा ।
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.१ ॥
ธาตุทั้งห้าเหล่านี้คือสิ่งที่พระพรหมทรงสร้างขึ้นแต่ปางก่อน ด้วยธาตุเหล่านั้นโลกทั้งหลายนี้จึงถูกห่อหุ้มอยู่ และธาตุเหล่านั้นเรียกกันว่ามหาภูต
12.182.2
यदाऽसृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः ।
पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.२ ॥
เมื่อพระผู้มีปัญญาอันยิ่งใหญ่ทรงสร้างภูตนับพันๆ เหตุใดความเป็นภูตจึงเกิดขึ้นได้เฉพาะแก่ธาตุทั้งห้าเท่านั้น
12.182.3
अमितानां महाशब्दो भूतानां याति संभवम् ।
ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ १२.१८२.३ ॥
ชื่ออันยิ่งใหญ่ของภูตทั้งหลายที่หาประมาณมิได้เกิดขึ้นจากกำเนิดของมัน ดังนั้นชื่อว่ามหาภูตจึงเหมาะสมแก่ธาตุเหล่านั้น
12.182.4
चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माऽग्निः सलिलं द्रवः ।
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ १२.१८२.४ ॥
การเคลื่อนไหวคือลม ที่ว่างคืออากาศ ความร้อนคืออัคนี ความเหลวคือน้ำ และดินคือสิ่งที่ประกอบกันขึ้นในที่นี้ ร่างกายนี้ประกอบขึ้นจากธาตุทั้งห้า
12.182.5
इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् ।
श्रोत्रं घ्राणं रमः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.५ ॥
สัตว์ที่ไม่เคลื่อนที่และที่เคลื่อนที่จึงประกอบขึ้นด้วยธาตุทั้งห้าเหล่านี้ การได้ยิน การดมกลิ่น การรับรส การสัมผัส และการเห็น เรียกกันว่าอินทรีย์
12.182.6
पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु यक्ताः स्थावरजङ्गमाः ।
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.६ ॥
หากสัตว์ที่ไม่เคลื่อนที่และที่เคลื่อนที่ประกอบขึ้นด้วยธาตุทั้งห้าจริง เหตุใดในร่างของต้นไม้จึงไม่เห็นธาตุทั้งห้า
12.182.7
अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः ।
वृक्षा नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.७ ॥
ในร่างของต้นไม้ซึ่งไม่มีความร้อนและไม่มีการเคลื่อนไหว และแน่นทึบ ตามความเป็นจริงแล้วก็ไม่พบธาตุทั้งห้า
12.182.8
न शृणुन्ते न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः ।
न चस्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.१८२.८ ॥
พวกมันไม่ได้ยิน ไม่เห็น ไม่รู้กลิ่นและรส และไม่รับรู้การสัมผัส แล้วพวกมันจะประกอบด้วยธาตุทั้งห้าได้อย่างไร
12.182.9
अद्रवत्वादनग्नित्वादभूतित्वादवायुतः ।
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ १२.१८२.९ ॥
เพราะขาดความเหลว ขาดไฟ ขาดการเจริญเติบโต ขาดลม และเพราะที่ว่างหาประมาณมิได้ ต้นไม้จึงไม่มีธรรมชาติแห่งธาตุ
12.182.10
घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः ।
तेषां पुष्पफलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.१० ॥
แม้ในต้นไม้ที่แน่นทึบก็มีที่ว่าง (อากาศ) ไม่ต้องสงสัย และการปรากฏของดอกและผลของมันก็เกิดขึ้นเป็นนิจ
12.182.11
ऊष्मतो म्लायते वर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च ।
म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ १२.१८२.११ ॥
เพราะความร้อน สีของมัน เปลือก ผล และดอกก็เหี่ยวเฉา และยังแตกสลายได้ เพราะเหตุนั้นการสัมผัสจึงมีอยู่ในพวกมัน
12.182.12
वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलं पुष्पं विशीर्यते ।
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१२ ॥
ผลและดอกถูกทำลายจนร่วงหล่นด้วยการบดขยี้ของลม ไฟ และสายฟ้า เสียงถูกรับรู้ด้วยการได้ยิน เพราะเหตุนั้นต้นไม้จึงได้ยิน
12.182.13
वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति ।
न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१३ ॥
เถาวัลย์พันรอบต้นไม้และแผ่ไปทุกทิศทาง เพราะสิ่งที่มองไม่เห็นย่อมไม่มีทาง เพราะเหตุนั้นต้นไม้จึงเห็น
12.182.14
पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि ।
अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१४ ॥
ด้วยกลิ่นหอมและกลิ่นเหม็น และด้วยธูปชนิดต่างๆ ต้นไม้จึงปราศจากโรคและออกดอก เพราะเหตุนั้นต้นไม้จึงดมกลิ่นได้
12.182.15
पादैः सलिलपानाच्च व्याधीनां चापि दर्शनात् ।
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे ॥ १२.१८२.१५ ॥
เพราะดื่มน้ำทางราก เพราะเห็นโรคปรากฏในต้นไม้ และเพราะตอบสนองต่อโรค ต้นไม้จึงมีประสาทรับรส
12.182.16
वक्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् ।
तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥ १२.१८२.१६ ॥
เหมือนดังที่ดูดน้ำขึ้นไปทางก้านบัวที่โค้งงอ ต้นไม้ซึ่งประกอบกับลมก็ดื่มน้ำทางรากฉันนั้น
12.182.17
सुखदुःखयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् ।
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ १२.१८२.१७ ॥
เพราะมันรับรู้สุขและทุกข์ และเพราะส่วนที่ถูกตัดย่อมงอกขึ้นใหม่ ข้าพเจ้าเห็นว่าต้นไม้มีชีวิต ในพวกมันไม่มีความไร้สำนึกเลย
12.182.18
तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ ।
आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते ॥ १२.१८२.१८ ॥
น้ำที่ต้นไม้ดูดเข้าไปนั้นถูกไฟและลมย่อย และจากการแปรรูปของอาหาร ยางไม้และการเจริญเติบโตจึงเกิดขึ้น
12.182.19
जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः ।
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ १२.१८२.१९ ॥
ในร่างของสัตว์ที่เคลื่อนที่ทั้งหมดมีธาตุทั้งห้า แต่ละอย่างแยกจากกันชัดเจน ด้วยธาตุเหล่านั้นร่างกายจึงเคลื่อนไหวได้
12.182.20
त्वक्च मांसं तथाऽस्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमम् ।
इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमयम् ॥ १२.१८२.२० ॥
หนัง เนื้อ กระดูก ไขกระดูก และเส้นเอ็นเป็นอันดับที่ห้า กลุ่มนี้ในร่างกายประกอบด้วยดิน
12.182.21
तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च ।
अग्निर्जरयते यच्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥ १२.१८२.२१ ॥
ความสว่าง ไฟ ความโกรธ ดวงตาและความร้อน และเช่นเดียวกัน ไฟที่ย่อยอาหาร คือห้าธาตุแห่งไฟของสิ่งมีชีวิต
12.182.22
श्रोत्रं घ्राणं तथाऽऽस्यं च हृदयं कोष्ठमेव च ।
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.२२ ॥
การได้ยิน การดมกลิ่น ปาก หัวใจ และช่องท้อง ธาตุทั้งห้านี้ในร่างของสิ่งมีชีวิตมาจากอากาศ
12.182.23
श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च ।
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ॥ १२.१८२.२३ ॥
เสมหะ น้ำดี เหงื่อ ไขมัน และเลือด ดังนี้ น้ำจึงมีอยู่ในร่างของสิ่งมีชีวิตเสมอในห้ารูปแบบ
12.182.24
प्राणात्प्राणयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा ।
गच्छत्यपाने वाक्चैव समानने समः स्थितः ॥ १२.१८२.२४ ॥
ด้วยปราณะ สิ่งมีชีวิตจึงหายใจ ด้วยวยานะจึงยืดและหดอวัยวะ ในอปานะวาจาก็เคลื่อนออกไป และในสมานะก็ตั้งอยู่อย่างสม่ำเสมอและสมดุล
12.182.25
उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते ।
इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम् ॥ १२.१८२.२५ ॥
ด้วยอุทานะ เขาหายใจขึ้นไปข้างบน และด้วยประติเภทะ เขาพูด ดังนี้ ลมทั้งห้านี้ย่อมทำให้ผู้มีร่างกายเคลื่อนไหวในที่นี้
12.182.26
भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् ।
ज्योतेः पश्यति रूपाणि स्पर्शं वेत्ति च वायुतः।
शब्दं शृणोति च तदैवाकाशात्तु शरीरवान् ॥ १२.१८२.२६ ॥
ผู้มีร่างกายรู้คุณสมบัติของกลิ่นจากดิน และรู้รสจากน้ำ จากไฟเขาเห็นรูปทั้งหลาย และจากลมเขารู้สัมผัส ส่วนเสียงนั้นเขาได้ยินจากอากาศเพียงอย่างเดียวในฐานะผู้มีร่างกาย
12.182.27
गन्धः स्पर्शो रसो रूपं शब्दश्चात्र गुणाः स्मृताः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ १२.१८२.२७ ॥
กลิ่น สัมผัส รส รูป และเสียง ได้ถูกประกาศไว้ที่นี้ว่าเป็นคุณสมบัติ ข้าพเจ้าจะกล่าวถึงคุณสมบัติของกลิ่นนั้นอย่างละเอียด
12.182.28
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च।
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः ॥ १२.१८२.२८ ॥
กลิ่นที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ กลิ่นหวานและกลิ่นฉุนเช่นกัน กลิ่นที่กระจายออก กลิ่นที่รวมกันแน่น กลิ่นมัน กลิ่นแห้ง และกลิ่นใสด้วย ดังนี้ ขอบเขตของกลิ่นแห่งดินพึงรู้ว่ามีเก้าอย่าง
12.182.29
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः ॥ १२.१८२.२९ ॥
ด้วยดวงตาเขาเห็นแสงสว่าง ด้วยลมเขารู้สัมผัส เสียง สัมผัส รูป และรสก็ถูกประกาศไว้ว่าเป็นคุณสมบัติเช่นกัน
12.182.30
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।
रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः ॥ १२.१८२.३० ॥
บัดนี้ข้าพเจ้าจะกล่าวถึงความรู้เรื่องรส จงฟังจากข้าพเจ้า รสถูกกล่าวว่ามีหลายประเภท ตามที่บรรดาปราชญ์ผู้มีชื่อเสียงได้ประกาศไว้
12.182.31
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ।
एवं षङ्किधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥ १२.१८२.३१ ॥
รสหวาน รสเค็ม รสขม รสฝาด รสเปรี้ยว และรสเผ็ด ดังนี้ รสที่แผ่ขยายออกเป็นหกประเภท ถือกันว่าประกอบด้วยน้ำ
12.182.32
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ।
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम्।
ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ १२.१८२.३२ ॥
เสียง สัมผัส และรูป ว่ากันว่าแสงสว่างมีคุณสมบัติสามอย่างนี้ แสงสว่างทำให้เห็นรูปทั้งหลาย และรูปถูกจดจำไว้ว่ามีหลายแบบ ได้แก่ สั้น ยาว หนา สี่เหลี่ยม และกลม
12.182.33
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तः पीतो नीलारुणस्तथा ।
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदुदारुणः।
एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ॥ १२.१८२.३३ ॥
ขาว ดำ แดง เหลือง น้ำเงิน และสีแดงอ่อนอย่างรุ่งอรุณ แข็ง เรียบ มัน ลื่น นุ่ม และหยาบ ดังนี้ คุณสมบัติของรูปแห่งแสงสว่างซึ่งแผ่ขยายเป็นสิบสองประเภท ย่อมถูกจดจำ
12.182.34
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरित्युत ।
वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ १२.१८२.३४ ॥
เสียงและสัมผัสพึงรู้ไว้ และกล่าวกันว่าลมมีสองคุณสมบัติ คุณสมบัติของลมคือสัมผัส และสัมผัสนั้นถูกจดจำว่ามีหลายแบบ
12.182.35
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ।
तथा खरो मृदू रूक्षो लघुर्गुरुतरोऽपि च।
एवं द्वादशधा स्पर्शो व्याव्यो गुण उच्यते ॥ १२.१८२.३५ ॥
ร้อน เย็น สุข ทุกข์ ลื่น หยาบ แข็ง นุ่ม แห้ง เบา และหนัก ดังนี้ สัมผัสซึ่งแผ่ซ่านไปทั่วนั้นกล่าวว่าเป็นคุณสมบัติสิบสองอย่าง
12.182.36
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ।
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ॥ १२.१८२.३६ ॥
ในที่นั้น อากาศกล่าวว่ามีคุณสมบัติเพียงหนึ่งเดียวคือเสียง ข้าพเจ้าจะกล่าวถึงขอบเขตอันหลากหลายของเสียงนั้น
12.182.37
षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमो धैवतस्तथा ।
पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ॥ १२.१८२.३७ ॥
ษัฑชะ ฤษภะ คานธาระ มัธยมะ ไธวตะ และปัญจมะ พึงรู้ไว้ และเช่นเดียวกันโน้ตที่มีนิษาทะด้วย
12.182.38
एष सप्तविधः प्रोक्तः शब्द आकाशसंभवः ।
त्र्यैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु ॥ १२.१८२.३८ ॥
เสียงที่เกิดจากอากาศนี้ถูกประกาศว่ามีเจ็ดอย่าง ด้วยเสียงสามระดับ มันจึงดำรงอยู่ทุกที่ แม้ในกลองและสิ่งคล้ายกัน
12.182.39
मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च ।
यः कश्चिच्छ्रूयते शब्दः प्राणिनो प्राणिनोऽपि वा।
एतेषामेव सर्वेषां विषये संप्रकीर्तितः ॥ १२.१८२.३९ ॥
เสียงใดก็ตามที่ได้ยินจากกลองมฤทังคะ กลองเภรี สังข์ เสียงฟ้าร้อง รถศึก หรือจากสิ่งมีชีวิต เสียงเหล่านี้ทั้งหมดได้ถูกกล่าวไว้อย่างครบถ้วนว่าอยู่ในขอบเขตนี้
12.182.40
एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः ।
आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह ॥ १२.१८२.४० ॥
ดังนี้ เสียงซึ่งมีรูปลักษณ์หลากหลายเกิดจากอากาศ และเสียงที่เกิดจากอากาศนั้น ผู้รู้กล่าวว่าเกิดร่วมกับคุณสมบัติทั้งหลายของลมเหล่านี้
12.182.41
अव्याहतैश्चेतयने न वेत्ति विषमस्थितैः ।
आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः ॥ १२.१८२.४१ ॥
แม้มันดำรงอยู่ในจิตสำนึกอย่างไม่ถูกขัดขวาง ก็ไม่รู้ได้ด้วยสิ่งที่ตั้งอยู่ในสภาวะไม่สม่ำเสมอ และธาตุในร่างกายเหล่านั้นย่อมได้รับการบำรุงเลี้ยงอยู่เสมอด้วยธาตุเหล่านั้นเอง
12.182.42
आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ।
मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिता ॥ १२.१८२.४२ ॥
น้ำ ไฟ และลม เท่านั้นที่ตื่นอยู่อย่างไม่หยุดในสิ่งมีชีวิตที่มีร่างกาย สิ่งเหล่านี้เป็นรากฐานของร่างกายนี้ ดำรงอยู่ที่นี่ และแผ่ซ่านไปทั่วลมหายใจแห่งชีวิต