ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.182
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.182.1
त एते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा ।
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.१ ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜੋ ਪੰਜ ਧਾਤੂ ਰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮਹਾਭੂਤ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਹਨ।
12.182.2
यदाऽसृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः ।
पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.२ ॥
ਜਦੋਂ ਉਸ ਮਹਾਮਤੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਰਚੇ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਭੂਤਪਣਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
12.182.3
अमितानां महाशब्दो भूतानां याति संभवम् ।
ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ १२.१८२.३ ॥
ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦਾ 'ਮਹਾ' ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ 'ਮਹਾਭੂਤ' ਨਾਮ ਠੀਕ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
12.182.4
चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माऽग्निः सलिलं द्रवः ।
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ १२.१८२.४ ॥
ਚੇਸ਼ਟਾ ਹਵਾ ਹੈ, ਖਾਲੀਪਨ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤਪਸ਼ ਅੱਗ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਤਰਲਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.182.5
इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् ।
श्रोत्रं घ्राणं रमः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः ॥ १२.१८२.५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਸੁਣਨਾ, ਸੁੰਘਣਾ, ਸਵਾਦ, ਛੂਹ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ — ਇਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
12.182.6
पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु यक्ताः स्थावरजङ्गमाः ।
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.६ ॥
ਜੇ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਥਾਵਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਧਾਤੂ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
12.182.7
अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः ।
वृक्षा नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.७ ॥
ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਹਰਕਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੰਘਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੰਜ ਧਾਤੂਆਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ।
12.182.8
न शृणुन्ते न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः ।
न चस्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः ॥ १२.१८२.८ ॥
ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਗੰਧ ਤੇ ਰਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਛੋਹ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਉਹ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ ਹਨ?
12.182.9
अद्रवत्वादनग्नित्वादभूतित्वादवायुतः ।
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ १२.१८२.९ ॥
ਤਰਲਤਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਵਾਧਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਹਵਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਅਪ੍ਰਮੇਯਤਾ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕਤਾ ਨਹੀਂ।
12.182.10
घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः ।
तेषां पुष्पफलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ १२.१८२.१० ॥
ਸੰਘਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਸਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.182.11
ऊष्मतो म्लायते वर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च ।
म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ १२.१८२.११ ॥
ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ, ਛਿੱਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਟੁੱਟ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਛੋਹ ਹੈ।
12.182.12
वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलं पुष्पं विशीर्यते ।
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१२ ॥
ਹਵਾ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਫਲ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰੁੱਖ ਸੁਣਦੇ ਹਨ।
12.182.13
वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति ।
न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१३ ॥
ਵੇਲ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਰੁੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
12.182.14
पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि ।
अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ॥ १२.१८२.१४ ॥
ਚੰਗੀਆਂ ਤੇ ਮਾੜੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਧੂਪਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫੁੱਲਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਰੁੱਖ ਸੁੰਘਦੇ ਹਨ।
12.182.15
पादैः सलिलपानाच्च व्याधीनां चापि दर्शनात् ।
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे ॥ १२.१८२.१५ ॥
ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਕਰਕੇ, ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਸਨਾ (ਸੁਆਦ-ਇੰਦਰੀ) ਹੈ।
12.182.16
वक्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् ।
तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥ १२.१८२.१६ ॥
ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਕਮਲ-ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰੁੱਖ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ।
12.182.17
सुखदुःखयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् ।
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ १२.१८२.१७ ॥
ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਮੁੜ ਉੱਗਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਚੇਤਨਤਾ ਨਹੀਂ।
12.182.18
तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ ।
आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते ॥ १२.१८२.१८ ॥
ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਹਜ਼ਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਰਸ ਅਤੇ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.182.19
जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः ।
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ १२.१८२.१९ ॥
ਚਲਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਧਾਤੂ ਹਨ; ਉਹ ਹਰੇਕ ਵੱਖਰੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.182.20
त्वक्च मांसं तथाऽस्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमम् ।
इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमयम् ॥ १२.१८२.२० ॥
ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਹੱਡੀਆਂ, ਮੱਜਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਨਸਾਂ — ਇਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪৃਥਵੀਮਈ ਸੰਘਾਤ ਹੈ।
12.182.21
तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च ।
अग्निर्जरयते यच्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥ १२.१८२.२१ ॥
ਤੇਜ, ਅਗਨੀ, ਕ੍ਰੋਧ, ਅੱਖ, ਗਰਮੀ — ਅਤੇ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਗਨੀ ਵੀ; ਇਹ ਸਰੀਰਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਗਨਿ-ਜਨਿਤ ਤੱਤ ਹਨ।
12.182.22
श्रोत्रं घ्राणं तथाऽऽस्यं च हृदयं कोष्ठमेव च ।
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२.१८२.२२ ॥
ਸੁਣਨਾ, ਸੁੰਘਣਾ, ਮੂੰਹ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਪੇਟ ਦਾ ਕੋਸ਼ — ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇਹ ਪੰਜ ਧਾਤੂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਨ।
12.182.23
श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च ।
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ॥ १२.१८२.२३ ॥
ਬਲਗਮ, ਪਿੱਤ, ਪਸੀਨਾ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਲਹੂ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਲ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.182.24
प्राणात्प्राणयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा ।
गच्छत्यपाने वाक्चैव समानने समः स्थितः ॥ १२.१८२.२४ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਜੀਵ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ; ਅਪਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.182.25
उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते ।
इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम् ॥ १२.१८२.२५ ॥
ਉਦਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਪਰ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਤਿਭੇਦ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੰਜ ਵਾਯੂ ਇੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.182.26
भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् ।
ज्योतेः पश्यति रूपाणि स्पर्शं वेत्ति च वायुतः।
शब्दं शृणोति च तदैवाकाशात्तु शरीरवान् ॥ १२.१८२.२६ ॥
ਦੇਹਧਾਰੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਗੰਧ-ਗੁਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਲ ਤੋਂ ਰਸ। ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਹ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਸਪਰਸ਼ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ।
12.182.27
गन्धः स्पर्शो रसो रूपं शब्दश्चात्र गुणाः स्मृताः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ १२.१८२.२७ ॥
ਗੰਧ, ਸਪਰਸ਼, ਰਸ, ਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ਬਦ — ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਗੁਣ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਗੰਧ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।
12.182.28
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च।
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः ॥ १२.१८२.२८ ॥
ਇਸ਼ਟ ਤੇ ਅਨਿਸ਼ਟ ਗੰਧ, ਮਧੁਰ ਤੇ ਕਟੂ, ਨਿਰਹਾਰੀ, ਸੰਹਤ, ਸਨਿਗਧ, ਰੂਖਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਦ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਥਿਵ ਗੰਧ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨੌਂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.182.29
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः ॥ १२.१८२.२९ ॥
ਜੋਤ ਨੂੰ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਤੇ ਰਸ ਵੀ ਗੁਣ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ।
12.182.30
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।
रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः ॥ १२.१८२.३० ॥
ਹੁਣ ਰਸ-ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਿਆਨੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਰਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
12.182.31
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ।
एवं षङ्किधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥ १२.१८२.३१ ॥
ਮਿੱਠਾ, ਖਾਰਾ, ਕੌੜਾ, ਕਸੈਲਾ, ਖੱਟਾ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਰਸ ਜਲ-ਮਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.182.32
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ।
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम्।
ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ १२.१८२.३२ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇਜ ਜੋਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋਤੀ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ; ਰੂਪ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਛੋਟਾ, ਲੰਮਾ, ਮੋਟਾ, ਚੌਰਸ ਅਤੇ ਗੋਲ।
12.182.33
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तः पीतो नीलारुणस्तथा ।
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदुदारुणः।
एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ॥ १२.१८२.३३ ॥
ਚਿੱਟਾ, ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਪੀਲਾ, ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਅਰੁਣ; ਕਠੋਰ, ਚਿਕਨਾ, ਮੁਲਾਇਮ, ਤਿਲਕਣਾ, ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਜੋਤੀ-ਰੂਪ ਦਾ ਗੁਣ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.182.34
शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरित्युत ।
वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ १२.१८२.३४ ॥
ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਦਾ ਗੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ; ਸਪਰਸ਼ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.182.35
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ।
तथा खरो मृदू रूक्षो लघुर्गुरुतरोऽपि च।
एवं द्वादशधा स्पर्शो व्याव्यो गुण उच्यते ॥ १२.१८२.३५ ॥
ਗਰਮ, ਠੰਡਾ, ਸੁਖਦਾਈ, ਦੁੱਖਦਾਈ, ਚਿਕਨਾ, ਖੁਰਦਰਾ, ਕਠੋਰ, ਕੋਮਲ, ਰੁੱਖਾ, ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਭਾਰਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਵਿਆਪਕ ਗੁਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.182.36
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ।
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ॥ १२.१८२.३६ ॥
ਉੱਥੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਇੱਕੋ ਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਇਹ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ।
12.182.37
षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमो धैवतस्तथा ।
पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् ॥ १२.१८२.३७ ॥
ਸ਼ਡਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ, ਮੱਧਮ, ਧੈਵਤ ਅਤੇ ਪੰਚਮ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਵਾਲਾ ਸੁਰ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.182.38
एष सप्तविधः प्रोक्तः शब्द आकाशसंभवः ।
त्र्यैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु ॥ १२.१८२.३८ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ, ਢੋਲ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
12.182.39
मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च ।
यः कश्चिच्छ्रूयते शब्दः प्राणिनो प्राणिनोऽपि वा।
एतेषामेव सर्वेषां विषये संप्रकीर्तितः ॥ १२.१८२.३९ ॥
ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਭੇਰੀ, ਸ਼ੰਖ ਦਾ, ਗਰਜ ਦਾ, ਰੱਥ ਦਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.182.40
एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः ।
आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह ॥ १२.१८२.४० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਆਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਉਹ ਵਾਯੂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.182.41
अव्याहतैश्चेतयने न वेत्ति विषमस्थितैः ।
आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः ॥ १२.१८२.४१ ॥
ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਵਿਸ਼ਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਧਾਤੂਆਂ ਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
12.182.42
आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ।
मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिता ॥ १२.१८२.४२ ॥
ਜਲ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਹਵਾ — ਇਹੀ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।