મહાભારત · અધ્યાય 12.191
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.191.1
आचारस्य विधिं तात प्रोच्यमानं त्वयाऽनघ ।
श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ १२.१९१.१ ॥
હે તાત, હે નિષ્પાપ, તમારા દ્વારા કહેવાતો આચારનો વિધિ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું. હે ધર્મજ્ઞ, મારા મતે તમે સર્વજ્ઞ છો.
12.191.2
दुराचारा दुर्विचेष्टा दुष्प्रज्ञाः प्रियसाहसाः ।
असन्तस्त्वभिविख्याताः सन्तश्चाचारलक्षणाः ॥ १२.१९१.२ ॥
દુરાચારી, દુષ્ટ વર્તનવાળા, દુર્બુદ્ધિ અને સાહસપ્રિય લોકો અસંત છે; તેઓ જ પ્રસિદ્ધ થાય છે. સંતોનાં લક્ષણો તેમના આચારમાં દેખાય છે.
12.191.3
पुरीषं यदि वा मूत्रं ये न कुवन्ति मानवाः ।
राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये शिवालये।
अग्न्यगारे तथा तीरे ये न कुर्वन्ति ते शुभाः ॥ १२.१९१.३ ॥
મળ કે મૂત્ર જે માણસો રાજમાર્ગ પર, ગાયોની વચ્ચે, અનાજની વચ્ચે, શિવાલયમાં, અગ્નિગૃહમાં તથા નદીકાંઠે કરતા નથી, તેઓ શુભ છે.
12.191.4
शौचमावश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम् ।
धर्ममाहुर्मनुष्याणामुपस्पृश्य नदीं तरेत् ॥ १२.१९१.४ ॥
આવશ્યક શૌચ કરીને અને દેવોનું તર્પણ કરીને તેને મનુષ્યોનો ધર્મ કહે છે; આચમન કરીને નદી ઓળંગવી.
12.191.5
सूर्यं सदोपतिष्ठेन न स्वपेद्भास्करोदये ।
सायंप्रातर्जपेत्सन्ध्यां तिष्ठन्पूर्वां तथेतराम् ॥ १२.१९१.५ ॥
સૂર્યની સદા ઉપાસના કરવી; સૂર્યોદય સમયે ન સૂવું. સાંજ અને સવારે સંધ્યાનો જપ કરવો; સવારની સંધ્યા ઊભા રહીને, અને તેવી જ બીજી પણ.
12.191.6
पञ्चार्द्रो भोजनं भुञ्ज्यात्प्राद्भुखो मौनमास्थितः ।
न निन्द्यादन्नभक्ष्यांश्च स्वादुस्वादु च भक्षयेत् ॥ १२.१९१.६ ॥
પાંચ અંગોને ભીનાં કરીને, પૂર્વ તરફ મુખ રાખીને, મૌન ધારણ કરીને ભોજન કરવું; ખાદ્ય અન્નની નિંદા ન કરવી, અને સ્વાદિષ્ટમાં પણ જે સૌથી સ્વાદિષ્ટ હોય તે ખાવું.
12.191.7
नार्द्रपाणिः समुत्तिष्ठेन्नार्द्रपादः स्वपेन्निशि ।
देवर्षिर्नारदः प्राह एतदाचारलक्षणम् ॥ १२.१९१.७ ॥
ભીના હાથે ઊઠવું નહીં, રાત્રે ભીના પગે સૂવું નહીં. આ જ સદાચારનું લક્ષણ છે, એમ દેવર્ષિ નારદે કહ્યું.
12.191.8
शोचिष्केशमनड्वाहं देवगोष्ठं चतुष्पथम् ।
ब्राह्मणं धार्मिकं चैव नित्यं कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ १२.१९१.८ ॥
અગ્નિ-જ્વાળા જેવા કેશવાળા (અગ્નિ), બળદ, દેવગોષ્ઠ, ચોકડી, બ્રાહ્મણ અને ધાર્મિક પુરુષ—એમની સદા પ્રદક્ષિણા કરવી.
12.191.9
अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च ।
सामात्यं भोजनं भृत्यैः पुरुषस्य प्रशस्यते ॥ १२.१९१.९ ॥
અતિથિઓ, સર્વ સેવકો, સ્વજનો અને અમાત્યો સાથે, ભૃત્યો સાથે ભોજન કરવું પુરુષ માટે પ્રશંસનીય છે.
12.191.10
सायंप्रातर्मनुष्याणामशनं वेदनिर्मितम् ।
नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासी तथा भवेत् ॥ १२.१९१.१० ॥
મનુષ્યોનું ભોજન સાંજે અને સવારે વેદવિહિત છે; વચ્ચે ભોજન કરવું વિહિત દેખાતું નથી; એમ જ ઉપવાસી રહેવું જોઈએ.
12.191.11
होमकाले तथ्ना जुह्वन्नृतुकाले तथा व्रजन् ।
अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ब्रह्मचारी तथा भवेत् ॥ १२.१९१.११ ॥
હોમકાળે આહુતિ આપતાં, ઋતુકાળે જતાં, અન્ય સ્ત્રી વિના રહેતો પ્રાજ્ઞ પુરુષ એવી જ રીતે બ્રહ્મચારી હોવો જોઈએ.
12.191.12
अमृतं ब्राह्मणोच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम् ।
तज्जनाः पर्युपासन्ते सत्यं सन्तः समासते ॥ १२.१९१.१२ ॥
બ્રાહ્મણનું ઉચ્છિષ્ટ અમૃત છે; માતાએ તેને હૃદયમાં રાખ્યું છે. લોકો તેની સેવા કરે છે; ખરેખર સજ્જનો તેમાં વસે છે.
12.191.13
लोष्टमदीं तृणच्छेदी नखखादी तु यो नरः ।
नित्योच्छिष्टः संकसुको नेहायुर्विन्दते महत् ॥ १२.१९१.१३ ॥
જે મનુષ્ય માટીના ઢેફા ફોડે છે, ઘાસ કાપે છે, નખ ચાવે છે, સદા એઠો રહે છે અને આળસુ તથા અવ્યવસ્થિત છે, તેને આ લોકમાં દીર્ઘ આયુષ્ય મળતું નથી.
12.191.14
यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तो मांसभक्षणात् ।
भक्षयेन्न वृथामांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत् ॥ १२.१९१.१४ ॥
યજુર્વેદના મંત્રથી સંસ્કારિત માંસ, માંસ ખાવાથી નિવૃત્ત થયેલો ખાઈ શકે; વ્યર્થ માંસ ન ખાવું; પીઠનું માંસ પણ વર્જ્ય કરવું.
12.191.15
स्वदेशे परदेशे वा अतिर्थि नोपवासयेत् ।
काम्यकर्मफलं लब्ध्वा गुरूणामुपपादयेत् ॥ १२.१९१.१५ ॥
સ્વદેશમાં હોય કે પરદેશમાં, અતિથિને ઉપવાસ ન કરાવવો; કામ્યકર્મનું ફળ મળે તો તે ગુરુઓને અર્પણ કરવું.
12.191.16
गुरूणामासनं देयं कर्तव्यं चाभिवादनम् ।
गुरूनभ्यर्च्य युज्येत आयुषा यशसा श्रिया ॥ १२.१९१.१६ ॥
ગુરુઓને આસન આપવું અને અભિવાદન કરવું; ગુરુઓનો સત્કાર કરવાથી મનુષ્ય દીર્ઘાયુ, યશ અને શ્રીથી યુક્ત થાય છે.
12.191.17
नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम् ।
मैथुनं सततं धर्म्यं गुह्ये चैव समाचरेत् ॥ १२.१९१.१७ ॥
ઉગતા સૂર્યને ન જોવો, નગ્ન પરસ્ત્રીને પણ ન જોવી; મૈથુન સદા ધર્મને અનુરૂપ અને ગુપ્ત રીતે જ કરવું.
12.191.18
तीर्थानां हृदयं तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचिः ।
सर्वमार्यकृतं धर्म्यं वालसंस्पर्शनानि च ॥ १२.१९१.१८ ॥
તીર્થોનું હૃદય જ તીર્થ છે, શુચિઓનું હૃદય જ શુચિતા છે; આર્યોએ કરેલું સર્વ ધર્મ્ય છે, અને વાળનો સ્પર્શ પણ તેવો જ.
12.191.19
दर्शनेदर्शने नित्यं सुखप्रश्नमुदाहरेत् ।
सायं प्रातश्च विप्राणां प्रदिष्टमभिवादनम् ॥ १२.१९१.१९ ॥
મળે કે ન મળે, હંમેશાં ખબરઅંતર પૂછવા; બ્રાહ્મણોને સાંજે અને સવારે અભિવાદન કરવું વિહિત છે.
12.191.20
देवगोष्ठे गवां मध्ये ब्राह्मणानां क्रियापथे ।
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ॥ १२.१९१.२० ॥
દેવસ્થાનમાં, ગાયોની વચ્ચે, બ્રાહ્મણોના કર્મમાર્ગમાં, સ્વાધ્યાયમાં અને ભોજનમાં જમણો હાથ ઊંચો કરવો.
12.191.21
सायं प्रातश्च विप्राणां पूजनं च यथाविधि ।
पण्यानां शोभते पण्यं कृषीणामृद्ध्यतां कृषिः।
बहुकारं च सस्यानां वाह्ये वाहो गवां तथा ॥ १२.१९१.२१ ॥
સાંજે અને સવારે વિધિપૂર્વક બ્રાહ્મણોનું પૂજન કરવું. વેપારીઓને તેમનો માલ શોભે છે; સમૃદ્ધ થવા ઇચ્છનારા ખેડૂતોને ખેતી; પાકની ઘણી ઉપજ અને બહાર ગાયો વડે હળ ખેંચવું પણ એવું જ.
12.191.22
संपन्नं भोजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा ।
सुशृतं पायसे ब्रूयाद्यवाग्वां कृसरे तथा ॥ १२.१९१.२२ ॥
ભોજન હંમેશાં સારી રીતે તૈયાર છે, પીણામાં તૃપ્તિ છે એમ કહેવું; તેમજ પાયસ સારી રીતે રાંધેલું છે એમ કહેવું, અને યવાગૂ તથા કૃસરમાં પણ એ જ રીતે કહેવું.
12.191.23
श्मश्रुकर्मणि संप्राप्ते क्षुते स्नानेऽथ भोजने ।
व्याधितानां च सर्वेषामायुष्ममभिनन्दनम् ॥ १२.१९१.२३ ॥
દાઢી કરાવતી વેળાએ, છીંક આવ્યે, સ્નાન વખતે અને ભોજન વખતે, તેમજ બધા બીમારોને 'આયુષ્યમાન થાઓ' કહીને અભિનંદન આપવું.
12.191.24
प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येदात्मनः शकृत् ।
सुतैः स्त्रिया च शयनं सह भोज्यं च वर्जयेत् ॥ १२.१९१.२४ ॥
સૂર્ય સામે પેશાબ ન કરવો, પોતાનો મળ ન જોવો; પુત્રો અને સ્ત્રી સાથે સૂવાનું અને સાથે ભોજન કરવાનું વર્જવું.
12.191.25
त्वंकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जयेत् ।
अवराणां समानानामुभयं नैव दुष्यति ॥ १२.१९१.२५ ॥
વડીલોને 'ત્વં' કહેવું અને તેમનું નામ લેવું ટાળવું જોઈએ; નાના અને સમાન લોકો પ્રત્યે બંને દોષરૂપ નથી.
12.191.26
हृदयं पापवृत्तानां पापमाख्याति वैकृतम् ।
ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने ॥ १२.१९१.२६ ॥
પાપાચારીઓનું હૃદય તેમનું પાપ અને વિકૃતિ પ્રગટ કરી દે છે; જાણીજોઈને કરેલું પાપ મહાજનો સામે છુપાવનારા નાશ પામે છે.
12.191.27
ज्ञानपूर्वकृतं पापं छादयन्त्यबहुश्रुताः ।
नैनं मनुष्याः पश्यन्ति पश्यन्त्येव दिवौकसः ॥ १२.१९१.२७ ॥
જાણીજોઈને કરેલું પાપ અલ્પજ્ઞાની લોકો ઢાંકે છે; મનુષ્યો તે જોતા નથી, પરંતુ સ્વર્ગવાસી દેવો અવશ્ય જુએ છે.
12.191.28
पापेनापिहितं पापं पापमेवानुवर्तते ।
धर्मेणापिहितो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते।
धार्मिकेण कृतो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते ॥ १२.१९१.२८ ॥
પાપથી ઢંકાયેલું પાપ પાપને જ અનુસરે છે; ધર્મથી ઢંકાયેલો ધર્મ ધર્મને જ અનુસરે છે; ધાર્મિક દ્વારા કરાયેલો ધર્મ ધર્મને જ અનુસરે છે.
12.191.29
पापं कृतं न स्मरतीह मूढो ।
विवर्तमानस्य तदेति कर्तुः।
राहुर्यथा चन्द्रमुपैति चापि ।
तथाऽबुधं पापमुपैति कर्म ॥ १२.१९१.२९ ॥
મૂર્ખ માણસ કરેલું પાપ અહીં યાદ રાખતો નથી; પરંતુ ફરીને આવતું તે પાપ કર્તાને જ પહોંચે છે, જેમ રાહુ ચંદ્રની નજીક જાય છે; એમ અજ્ઞાનીને તેનું પાપકર્મ આવી પહોંચે છે.
12.191.30
आशया संचितं द्रव्यं दुःखेनैवोपभुज्यते ।
तद्बुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते ॥ १२.१९१.३० ॥
આશાથી સંચિત ધન દુઃખ સાથે જ ભોગવાય છે; જ્ઞાનીઓ તેની પ્રશંસા કરતા નથી, અને મૃત્યુ તેની રાહ જોતું નથી.
12.191.31
मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवमाचरेत् ॥ १२.१९१.३१ ॥
જ્ઞાનીઓ કહે છે કે ધર્મ સર્વ પ્રાણીઓના મનમાં રહેલો છે. તેથી સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે મનથી કલ્યાણનું જ આચરણ કરવું.
12.191.32
एक एव चरेद्धर्मं नास्ति धर्मे सहायता ।
केवलं विधिमासाद्य सहायः किं करिष्यति ॥ १२.१९१.३२ ॥
એકલા જ ધર્મનું આચરણ કરવું; ધર્મમાં સહાય હોતી નથી. વિધિને પામ્યા પછી સહાયક શું કરશે?
12.191.33
धर्मो योनिर्मनुष्याणां देवानाममृतं दिवि ।
प्रेत्यभावे सुखं धर्माच्न्छश्वत्तैरुपभुज्यते ॥ १२.१९१.३३ ॥
ધર્મ એ મનુષ્યોનું ઉદ્ગમસ્થાન છે; દેવોને સ્વર્ગમાં અમૃત છે. મૃત્યુ પછીનું સુખ ધર્મથી મળે છે; તેઓ તેને સદા ભોગવે છે.