ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.191
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.191.1
आचारस्य विधिं तात प्रोच्यमानं त्वयाऽनघ ।
श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ १२.१९१.१ ॥
ਹੇ ਤਾਤ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਆਚਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਧਰਮਜ੍ਞ, ਮੇਰੇ ਮਤ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੋ।
12.191.2
दुराचारा दुर्विचेष्टा दुष्प्रज्ञाः प्रियसाहसाः ।
असन्तस्त्वभिविख्याताः सन्तश्चाचारलक्षणाः ॥ १२.१९१.२ ॥
ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਵਰਤਾਰੇ ਵਾਲੇ, ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਾਹਸਪ੍ਰੇਮੀ ਲੋਕ ਅਸੰਤ ਹਨ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਦੇ ਹਨ।
12.191.3
पुरीषं यदि वा मूत्रं ये न कुवन्ति मानवाः ।
राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये शिवालये।
अग्न्यगारे तथा तीरे ये न कुर्वन्ति ते शुभाः ॥ १२.१९१.३ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਲ ਜਾਂ ਮੂਤਰ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ, ਗਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਨਾਜ ਵਿਚਕਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਅਗਨੀਘਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹਨ।
12.191.4
शौचमावश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम् ।
धर्ममाहुर्मनुष्याणामुपस्पृश्य नदीं तरेत् ॥ १२.१९१.४ ॥
ਜ਼ਰੂਰੀ ਸ਼ੌਚ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰੇ।
12.191.5
सूर्यं सदोपतिष्ठेन न स्वपेद्भास्करोदये ।
सायंप्रातर्जपेत्सन्ध्यां तिष्ठन्पूर्वां तथेतराम् ॥ १२.१९१.५ ॥
ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਦਾ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ; ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਵੇਲੇ ਨਾ ਸੌਵੇ। ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ; ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ।
12.191.6
पञ्चार्द्रो भोजनं भुञ्ज्यात्प्राद्भुखो मौनमास्थितः ।
न निन्द्यादन्नभक्ष्यांश्च स्वादुस्वादु च भक्षयेत् ॥ १२.१९१.६ ॥
ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਗਿੱਲਾ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਚੁੱਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ; ਖਾਣ ਯੋਗ ਅੰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸੁਆਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਆਦੀ ਹੋਵੇ ਉਹੀ ਖਾਵੇ।
12.191.7
नार्द्रपाणिः समुत्तिष्ठेन्नार्द्रपादः स्वपेन्निशि ।
देवर्षिर्नारदः प्राह एतदाचारलक्षणम् ॥ १२.१९१.७ ॥
ਗਿੱਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਉੱਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਿੱਲੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੌਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹੀ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ, ਦੇਵਰਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ।
12.191.8
शोचिष्केशमनड्वाहं देवगोष्ठं चतुष्पथम् ।
ब्राह्मणं धार्मिकं चैव नित्यं कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ १२.१९१.८ ॥
ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਰਗੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ (ਅਗਨੀ), ਬਲਦ, ਦੇਵ-ਗੋਠ, ਚੌਰਾਹਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.191.9
अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च ।
सामात्यं भोजनं भृत्यैः पुरुषस्य प्रशस्यते ॥ १२.१९१.९ ॥
ਮਹਿਮਾਨਾਂ, ਸਾਰੇ ਸੇਵਕਾਂ, ਸਨਬੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਹੈ।
12.191.10
सायंप्रातर्मनुष्याणामशनं वेदनिर्मितम् ।
नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासी तथा भवेत् ॥ १२.१९१.१० ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਹੈ; ਵਿਚਕਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਵਿਹਿਤ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.191.11
होमकाले तथ्ना जुह्वन्नृतुकाले तथा व्रजन् ।
अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ब्रह्मचारी तथा भवेत् ॥ १२.१९१.११ ॥
ਹੋਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਹੂਤੀ ਦਿੰਦਾ, ਰੁੱਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂਦਾ, ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.191.12
अमृतं ब्राह्मणोच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम् ।
तज्जनाः पर्युपासन्ते सत्यं सन्तः समासते ॥ १२.१९१.१२ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੰਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ।
12.191.13
लोष्टमदीं तृणच्छेदी नखखादी तु यो नरः ।
नित्योच्छिष्टः संकसुको नेहायुर्विन्दते महत् ॥ १२.१९१.१३ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਘਾਹ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਨਹੁੰ ਚਬਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਜੂਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਲਸੀ ਤੇ ਬੇਤਰਤੀਬ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
12.191.14
यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तो मांसभक्षणात् ।
भक्षयेन्न वृथामांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत् ॥ १२.१९१.१४ ॥
ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਮਾਸ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਵਿਅਰਥ ਮਾਸ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਪਿੱਠ ਦਾ ਮਾਸ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.191.15
स्वदेशे परदेशे वा अतिर्थि नोपवासयेत् ।
काम्यकर्मफलं लब्ध्वा गुरूणामुपपादयेत् ॥ १२.१९१.१५ ॥
ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ, ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਾਮ੍ਯ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.191.16
गुरूणामासनं देयं कर्तव्यं चाभिवादनम् ।
गुरूनभ्यर्च्य युज्येत आयुषा यशसा श्रिया ॥ १२.१९१.१६ ॥
ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਆਸਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.191.17
नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम् ।
मैथुनं सततं धर्म्यं गुह्ये चैव समाचरेत् ॥ १२.१९१.१७ ॥
ਉੱਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਨੰਗੀ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ; ਮੈਥੁਨ ਸਦਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.191.18
तीर्थानां हृदयं तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचिः ।
सर्वमार्यकृतं धर्म्यं वालसंस्पर्शनानि च ॥ १२.१९१.१८ ॥
ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ; ਆਰਿਆਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਸਭ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਵੀ।
12.191.19
दर्शनेदर्शने नित्यं सुखप्रश्नमुदाहरेत् ।
सायं प्रातश्च विप्राणां प्रदिष्टमभिवादनम् ॥ १२.१९१.१९ ॥
ਵੇਖਣ ਤੇ ਨਾ ਵੇਖਣ ਸਮੇਂ ਸਦਾ ਕੁਸ਼ਲ ਪੁੱਛਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
12.191.20
देवगोष्ठे गवां मध्ये ब्राह्मणानां क्रियापथे ।
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ॥ १२.१९१.२० ॥
ਦੇਵ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਉਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.191.21
सायं प्रातश्च विप्राणां पूजनं च यथाविधि ।
पण्यानां शोभते पण्यं कृषीणामृद्ध्यतां कृषिः।
बहुकारं च सस्यानां वाह्ये वाहो गवां तथा ॥ १२.१९१.२१ ॥
ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਲ ਸੋਭਦਾ ਹੈ; ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ; ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਗਾਵਾਂ ਦਾ ਹਲ ਖਿੱਚਣਾ ਵੀ ਏਦਾਂ ਹੀ।
12.191.22
संपन्नं भोजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा ।
सुशृतं पायसे ब्रूयाद्यवाग्वां कृसरे तथा ॥ १२.१९१.२२ ॥
ਭੋਜਨ ਸਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੈ—ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਯਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਿਆ ਕਹਿਣਾ, ਅਤੇ ਯਵਾਗੂ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਏਦਾਂ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.191.23
श्मश्रुकर्मणि संप्राप्ते क्षुते स्नानेऽथ भोजने ।
व्याधितानां च सर्वेषामायुष्ममभिनन्दनम् ॥ १२.१९१.२३ ॥
ਦਾੜ੍ਹੀ ਕਟਾਉਣ ਵੇਲੇ, ਛਿੱਕ ਆਉਣ ਤੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ 'ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਹੋਵੋ' ਕਹਿ ਕੇ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.191.24
प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येदात्मनः शकृत् ।
सुतैः स्त्रिया च शयनं सह भोज्यं च वर्जयेत् ॥ १२.१९१.२४ ॥
ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਆਪਣਾ ਮਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਸੌਣਾ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.191.25
त्वंकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जयेत् ।
अवराणां समानानामुभयं नैव दुष्यति ॥ १२.१९१.२५ ॥
ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ 'ਤਵੰ' ਕਹਿਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣਾ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਛੋਟਿਆਂ ਤੇ ਬਰਾਬਰਾਂ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।
12.191.26
हृदयं पापवृत्तानां पापमाख्याति वैकृतम् ।
ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने ॥ १२.१९१.२६ ॥
ਪਾਪੀਆਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਮਹਾਜਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਛੁਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.191.27
ज्ञानपूर्वकृतं पापं छादयन्त्यबहुश्रुताः ।
नैनं मनुष्याः पश्यन्ति पश्यन्त्येव दिवौकसः ॥ १२.१९१.२७ ॥
ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਅਲਪਗਿਆਨੀ ਢਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ, ਪਰ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਦੇਵਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
12.191.28
पापेनापिहितं पापं पापमेवानुवर्तते ।
धर्मेणापिहितो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते।
धार्मिकेण कृतो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते ॥ १२.१९१.२८ ॥
ਪਾਪ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਪਾਪ ਪਾਪ ਨੂੰ ਹੀ ਅਨੁਸਰਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਧਰਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਅਨੁਸਰਦਾ ਹੈ; ਧਾਰਮਿਕ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਧਰਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਅਨੁਸਰਦਾ ਹੈ।
12.191.29
पापं कृतं न स्मरतीह मूढो ।
विवर्तमानस्य तदेति कर्तुः।
राहुर्यथा चन्द्रमुपैति चापि ।
तथाऽबुधं पापमुपैति कर्म ॥ १२.१९१.२९ ॥
ਮੂਰਖ ਆਦਮੀ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਇੱਥੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਪਰ ਉਹ ਪਰਤ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਕਰਤਾ ਕੋਲ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਚੰਦਰਮਾ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨੀ ਕੋਲ ਉਸਦਾ ਪਾਪ-ਕਰਮ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
12.191.30
आशया संचितं द्रव्यं दुःखेनैवोपभुज्यते ।
तद्बुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते ॥ १२.१९१.३० ॥
ਆਸ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਧਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਉਸਦੀ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
12.191.31
मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवमाचरेत् ॥ १२.१९१.३१ ॥
ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਨ ਨਾਲ ਭਲਾਈ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.191.32
एक एव चरेद्धर्मं नास्ति धर्मे सहायता ।
केवलं विधिमासाद्य सहायः किं करिष्यति ॥ १२.१९१.३२ ॥
ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੇਵਲ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸਹਾਇਕ ਕੀ ਕਰੇਗਾ?
12.191.33
धर्मो योनिर्मनुष्याणां देवानाममृतं दिवि ।
प्रेत्यभावे सुखं धर्माच्न्छश्वत्तैरुपभुज्यते ॥ १२.१९१.३३ ॥
ਧਰਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸੁਖ ਧਰਮ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਸਦਾ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।