महाभारत · अध्याय 12.293
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.293.1
अतत्त्वज्ञस्य शास्त्राणां संततं संशयात्मनः ।
अकृतव्यवसायस्य श्रेयो ब्रूहि पितामह ॥ १२.२९३.१ ॥
जो शास्त्रांचे तत्त्व जाणत नाही, ज्याचे मन सतत संशयात आहे आणि ज्याने दृढ निश्चय केलेला नाही, त्याचे श्रेय कशात आहे? हे पितामह, सांगा.
12.293.2
गुरुपूजा च सततं वृद्धानां पर्युपासनम् ।
श्रवणं चैव विद्यानां कूटस्थं श्रेय उच्यते ॥ १२.२९३.२ ॥
गुरूंची पूजा, वृद्धांची सतत सेवा आणि विद्यांचे श्रवण — हेच स्थिर श्रेय असे म्हटले जाते.
12.293.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गालवस्य च संवादं देवर्षेर्नारदस्य च ॥ १२.२९३.३ ॥
याविषयी लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — गालव आणि देवर्षी नारद यांचा संवाद.
12.293.4
वीतमोहक्लमं विप्रं ज्ञानतृप्तं जितेन्द्रियः ।
श्रेयस्कामो यतान्मानं नारदं गालवोऽब्रवीत् ॥ १२.२९३.४ ॥
मोह आणि थकव्यापासून मुक्त, ज्ञानाने तृप्त, इंद्रियजयी, श्रेयाची इच्छा करणाऱ्या आत्मसंयमी त्या विप्र नारदांना गालव म्हणाला.
12.293.5
यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैश्च पुरुषो नृषु ।
भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षयामहे ॥ १२.२९३.५ ॥
ज्या गुणांनी माणूस जगात, माणसांमध्ये मान्यता पावतो — ते अविनाशी गुण आम्ही ओळखतो.
12.293.6
भवानेवंविधोऽस्माकं संशयं छेत्तुमर्हति ।
अमूढश्चिरमूढानां लोकतत्त्वमजानताम् ॥ १२.२९३.६ ॥
आपण असे आहात; म्हणून आमचा संशय छेदण्यास आपण समर्थ आहात. आपण मोहरहित आहात, आणि आम्ही दीर्घकाळ मोहात असून लोकतत्त्व जाणत नाही.
12.293.7
ज्ञाने ह्येवं प्रवृत्तिः स्यात्कार्याणामविशेषतः ।
यत्कार्यं न व्यवस्यामस्तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.२९३.७ ॥
ज्ञानातच अशा प्रकारे कर्मांची प्रवृत्ती होते, भेदाशिवाय. जे कर्तव्य आम्ही निश्चित करू शकत नाही, ते आपण सांगण्यास योग्य आहात.
12.293.8
भगवन्नाश्रमाः सर्वे पृथगाचारदर्शिनः ।
इदं श्रेय इदं श्रेय इति सर्वे प्रबोधिताः ॥ १२.२९३.८ ॥
हे भगवन्, सर्व आश्रम वेगवेगळे आचार दाखवतात. 'हेच श्रेय, हेच श्रेय' असे सर्वांना उपदेश दिलेला आहे.
12.293.9
तांस्तु विप्रस्थितानदृष्ट्वा शास्त्रैः शास्त्राभिनन्दिनः ।
स्वशास्त्रैः पिरतुष्टाश्च श्रेयो नोपलभामहे ॥ १२.२९३.९ ॥
शास्त्रांत आनंद घेणारे, वेगळे उभे राहिलेले ते विद्वान पाहून, आपापल्या शास्त्रांनी संतुष्ट झालेले, आम्हाला श्रेय सापडत नाही.
12.293.10
शास्त्रं यदि भवेदेकं श्रेयो व्यक्तं भवेत्तदा ।
शास्त्रैश्च बहुभिर्भूयः श्रेयो गुह्यं प्रवेशितम् ॥ १२.२९३.१० ॥
एकच शास्त्र असते तर श्रेय स्पष्ट झाले असते. पण अनेक शास्त्रांद्वारे श्रेय पुन्हा गुप्तपणे प्रवेश केलेले आहे.
12.293.11
एतस्मात्कारणाच्छ्रेयो गहनं प्रतिभाति मे ।
ब्रवीतु भगवांस्तन्मे उपसन्नोस्म्यधीहि भो ॥ १२.२९३.११ ॥
या कारणामुळे श्रेय मला गूढ वाटते. भगवंतांनी ते मला सांगावे; मी आपल्याजवळ आलो आहे, हे महाशय, मला उपदेश करा.
12.293.12
आश्रमास्तात चत्वारो यथा संकल्पिताः पृथक् ।
तान्सर्वाननुपश्य त्वं समाश्रित्यैव गालव ॥ १२.२९३.१२ ॥
वत्सा, चार आश्रम जसे वेगवेगळे निश्चित केले आहेत, ते सर्व तू पाहा, गालवा, त्यांचाच आश्रय घेऊन.
12.293.13
तेषांतेषां तथाहि त्वमाश्रमाणां ततस्ततः ।
नानारूपं गुणोद्देशं पश्य विप्रस्थितं पृथक् ॥ १२.२९३.१३ ॥
त्या त्या आश्रमांची नाना रूपे, त्यांचे गुणोद्देश, विप्रांनी वेगवेगळ्या प्रकारे स्थापित केलेली रूपे तू पाहा.
12.293.14
न यान्ति चैव ते सम्यगभिप्रेतमसंशयम् ।
अन्येऽपश्यंस्तथा सम्यगाश्रमाणां परां गतिम् ॥ १२.२९३.१४ ॥
ते आपल्या इच्छित ध्येयाला पूर्णपणे पोहोचत नाहीत, यात संशय नाही. इतरांनी आश्रमांची परम गती योग्य रीतीने पाहिली.
12.293.15
यत्तु निःश्रेयसं सम्यक्तच्चैवासंशयात्मकम् ।
अनुग्रहं च मित्राणाममित्राणां च निग्रहम् ॥ १२.२९३.१५ ॥
जे परम कल्याण आहे, तेही निःसंशय स्वरूपाचे आहे: मित्रांवर अनुग्रह आणि शत्रूंचे निग्रह.
12.293.16
संग्रहं च त्रिवर्गस्य श्रेय आहुर्मनीषिणः ।
निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता ॥ १२.२९३.१६ ॥
त्रिवर्गाचा संग्रहही श्रेय आहे असे मनीषी म्हणतात; पापकर्मापासून निवृत्ती आणि सतत पुण्यशीलता हेही श्रेय आहे.
12.293.17
सद्भिश्च समुदाचारः श्रेय एतदसंशयम् ।
मार्दवं सर्वभूतेषु व्यवहारेषु चार्जवम् ॥ १२.२९३.१७ ॥
सज्जनांशी सदाचारही श्रेय आहे, यात संशय नाही; सर्व भूतांप्रती मृदुता आणि व्यवहारात सरळपणा.
12.293.18
वाक्चैव मधुरा प्रोक्ता श्रेय एतदसंशयम् ।
देवताभ्यः पितृभ्यश्च संविभागोऽतिथिष्वपि ॥ १२.२९३.१८ ॥
मधुर वाणीही श्रेय सांगितली आहे, यात संशय नाही; देव, पितर आणि अतिथी यांना संविभागही.
12.293.19
असंत्यागश्च भूत्यानां श्रेय एतदसंशयम् ।
सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यज्ञानं तु दुष्करम् ॥ १२.२९३.१९ ॥
सहाय्यकांचा त्याग न करणे हेच श्रेय आहे, यात संशय नाही. सत्य बोलणे श्रेय आहे; परंतु सत्याचे ज्ञान दुष्कर आहे.
12.293.20
यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं ब्रवीम्यहम् ।
अहंकारस्य च त्यागः प्रमादस्य च निग्रहः ॥ १२.२९३.२० ॥
जे प्राण्यांसाठी अत्यंत हितकारक आहे, तेच सत्य मी सांगतो: अहंकाराचा त्याग आणि प्रमादाचा निग्रह.
12.293.21
संतोषश्चैकचर्या च कूटस्थं श्रेय उच्यते ।
धर्मेण वेदाध्ययनं वेदाङ्गानां तथैव च ॥ १२.२९३.२१ ॥
संतोष, एकांत साधना आणि कूटस्थ (अचल आत्मा) हे श्रेय म्हटले जाते. धर्माने वेदाध्ययन आणि वेदांगांचे अध्ययनही तसेच.
12.293.22
ज्ञानार्थानां च जिज्ञासा श्रेय एतदसंशयम् ।
शब्दरूपरसस्पर्शान्सह गन्धेन केवलान् ॥ १२.२९३.२२ ॥
ज्ञानविषयांची जिज्ञासा श्रेय आहे, यात संशय नाही. शब्द, रूप, रस, स्पर्श, गंध — त्यांना केवळ...
12.293.23
नात्यर्थमुपसेवेत श्रेयसोर्थी कथंचन ॥ १२.२९३.२३ ॥
श्रेयाची इच्छा करणाऱ्याने कोणत्याही प्रकारे (विषयांचे) अतिसेवन करू नये.
12.293.24
नक्तंचर्यां दिवास्वप्नमालस्यं पैशुनं मदम् ।
अतियोगमयोगं च श्रेयसोर्थी परित्यजेत् ॥ १२.२९३.२४ ॥
रात्री भटकणे, दिवसा झोपणे, आळस, चहाडी, मद, अतियोग आणि अयोग — श्रेयाची इच्छा करणाऱ्याने हे सोडावे.
12.293.25
आत्मोत्कर्षं न मार्गेत परेषां परिनिन्दया ।
स्वगुणैरेव मार्गेति विप्रकर्षं पृथग्जनात् ॥ १२.२९३.२५ ॥
इतरांची निंदा करून स्वतःचा उत्कर्ष शोधू नये; सामान्य लोकांहून वेगळे होऊन स्वतःच्या गुणांनीच श्रेष्ठत्व शोधावे.
12.293.26
निर्गुणास्त्वेव भूयिष्ठमात्मसंभाविता नराः ।
दोषैरन्यान्गुणवतः क्षिपन्त्यात्मगुणक्षयात् ॥ १२.२९३.२६ ॥
गुणहीन असूनही बहुतेक माणसे स्वतःला श्रेष्ठ मानतात; स्वतःच्या गुणांच्या क्षयामुळे ते गुणवंतांवर दोष लादतात.
12.293.27
अनूच्यमानास्तु पुनस्ते मन्यन्ते महाजनात् ।
गुणवत्तरमात्मानं स्वेन मानेन दर्पिताः ॥ १२.२९३.२७ ॥
परंतु महापुरुषांकडून पुन्हा पुन्हा प्रशंसा झाल्यावर, स्वतःच्या मानाने गर्विष्ठ होऊन ते स्वतःला अधिक गुणवान मानू लागतात.
12.293.28
अब्रुवन्कस्यचिन्निन्दामात्मपूजामवर्णयन् ।
विपश्चिद्गुणसंपन्नः प्राप्नोत्येव महद्यशः ॥ १२.२९३.२८ ॥
कोणाचीही निंदा न करता आणि स्वतःची स्तुती न करता गुणसंपन्न विद्वान खरोखर महान यश मिळवतो.
12.293.29
अब्रुवन्वाऽतिसुरभिर्गन्धः सुमनसां शुचिः ।
तथैवाव्याहरन्भाति विमलो भानुरम्बरे ॥ १२.२९३.२९ ॥
न बोलताही फुलांचा अति सुगंधी पवित्र सुवास पसरतो; तसेच काहीही न सांगता निर्मल सूर्य आकाशात तळपतो.
12.293.30
एव मादीनि चान्यानि परित्यक्तानि मेधया ।
ज्वलन्ति यशसा लोके यानि न व्याहरन्ति च ॥ १२.२९३.३० ॥
याचप्रमाणे बुद्धीने त्यागलेली आणि जी काही बोलत नाहीत अशी इतरही जगात यशाने तळपतात.
12.293.31
न लोके दीप्यते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया ।
अपि चापिहितः श्वभ्रे कृतविद्यः प्रकाशते ॥ १२.२९३.३१ ॥
केवळ आत्मस्तुतीने मूर्ख जगात प्रकाशत नाही; खड्ड्यात लपलेला असला तरी विद्वान प्रकाशतो.
12.293.32
असदुच्चैरपि प्रोक्तः शब्दः समुपशाम्यति ।
दीप्यते त्वेव लोकेषु शनैरपि सुभाषितम् ॥ १२.२९३.३२ ॥
असार शब्द मोठ्याने बोलला तरी शांत होतो; पण सुभाषित हळूच बोलले तरी लोकांत चमकते.
12.293.33
मूढानामवलिप्तानामसारं भाषितं बहु ।
दर्शयत्यन्तरात्मानमग्निरूपमिवांशुमान् ॥ १२.२९३.३३ ॥
मूर्ख आणि गर्विष्ठ लोकांची पुष्कळ असार वचने अग्निरूप सूर्याप्रमाणे त्यांचा अंतरात्मा प्रकट करतात.
12.293.34
एतस्मात्कारणात्प्रज्ञां मृगयन्ते पृथग्विधाम् ।
प्रज्ञालाभो हि भूतानामुत्तमः प्रतिभाति मे ॥ १२.२९३.३४ ॥
याच कारणामुळे लोक निरनिराळ्या प्रकारची प्रज्ञा शोधतात; प्राण्यांसाठी प्रज्ञालाभ हाच सर्वोत्तम असे मला वाटते.
12.293.35
नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयान्नाप्यन्यायेन पृच्छतः ।
जानन्नपि च मेधावी जडवत्समुपाविशेत् ॥ १२.२९३.३५ ॥
विचारल्याशिवाय कोणाला बोलू नये; अन्यायाने विचारणाऱ्यालाही बोलू नये; जाणत असूनही बुद्धिमानाने जडासारखे बसावे.
12.293.36
ततो वासं परीक्षेत धर्मनित्येषु साधुषु ।
मनुष्येषु वदान्येषु स्वधर्मनिरतेषु च ॥ १२.२९३.३६ ॥
मग, धर्मात सदैव स्थिर असलेल्या साधूंमध्ये, उदार माणसांमध्ये आणि स्वधर्मात रत असलेल्यांमध्ये निवासाची परीक्षा करावी.
12.293.37
चतुर्णां यत्र वर्णानां धर्मव्यतिकरो भवेत् ।
न तत्र वासं कुर्वीत श्रेयोर्थी वै कथंचन ॥ १२.२९३.३७ ॥
जिथे चारही वर्णांमध्ये धर्माचा गोंधळ होतो, तिथे श्रेयाची इच्छा करणाऱ्याने कधीही वास करू नये.
12.293.38
निरारम्भोऽप्ययमिह यथालब्धोपजीवनः ।
पुण्यं पुण्येषु विमलं पापं पापेषु चाप्नुयात् ॥ १२.२९३.३८ ॥
येथे कर्माचा आरंभ न करणारा असला तरी, जे मिळेल त्यावर जगणारा पुण्यवानांमध्ये निर्मळ पुण्य आणि पापिष्ठांमध्ये पाप प्राप्त करतो.
12.293.39
अपामग्नेस्तथेन्दोश्च स्पर्शं वेदयते यथा ।
तथा पश्यामहे स्पर्शमुभयोः पुण्यपापयोः ॥ १२.२९३.३९ ॥
पाणी, अग्नी आणि चंद्र यांचा स्पर्श जसा जाणवतो, तसाच पुण्य आणि पाप या दोघांचाही स्पर्श आपण पाहतो.
12.293.40
अपश्यन्तोऽन्यविषयं भुञ्जते विघसाशिनः ।
भुञ्जानाश्चान्यविषयान्विषयान्विद्धि कर्मणाम् ॥ १२.२९३.४० ॥
दुसऱ्याचा विषय न पाहता, विघसाशी (यज्ञशेष खाणारे) उपभोग घेतात; आणि इतर विषय भोगणाऱ्यांना कर्मांचे विषय समजा.
12.293.41
यत्रागमयमानानामसत्कारेण पृच्छताम् ।
प्रब्रूयाद्ब्रह्माणो धर्मं त्यजेत्तं देशमात्मवान् ॥ १२.२९३.४१ ॥
जिथे प्रतीक्षा करणाऱ्या आणि विचारणाऱ्यांना अनादराने ब्राह्मण धर्म सांगतात, तो देश आत्मसंयमी माणसाने सोडावा.
12.293.42
शिष्योषाध्यायिका वृत्तिर्यत्र स्यात्सुसमाहिता ।
यथावच्छास्त्रसंपन्ना कस्तं देशं परित्यजेत् ॥ १२.२९३.४२ ॥
शिष्य आणि उपाध्याय यांची वृत्ती जिथे सुव्यवस्थित असते आणि शास्त्र यथायोग्य संपन्न असते, तो देश कोण सोडेल?
12.293.43
आकाशस्था ध्रुवं यत्र दोषं ब्रूयुर्विपश्चिताम् ।
आत्मपूजाभिकामो वै को वसेत्तत्र पण्डितः ॥ १२.२९३.४३ ॥
जिथे आकाशात असलेले देवसुद्धा विद्वानांचे दोष निश्चितपणे सांगतात, तिथे आत्मसन्मानाची इच्छा असलेला कोणता पंडित राहील?
12.293.44
यत्र संलोडिता लुब्धैः प्रायशो धर्मसेतवः ।
प्रदीप्तमिव चेलान्तं कस्तं देशं न संत्यजेत् ॥ १२.२९३.४४ ॥
लोभ्यांनी धर्मसेतू बहुधा ढवळून टाकले आहेत, अशा देशाचा त्याग जळत्या वस्त्राच्या टोकाप्रमाणे कोण करणार नाही?
12.293.45
यत्र धर्ममनाशङ्काश्चरेयुर्वीतमत्सराः ।
भवेत्तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु ॥ १२.२९३.४५ ॥
जिथे लोक निर्भयपणे, मत्सररहित होऊन धर्माचरण करतात, तिथेच पुण्यशील सज्जनांमध्ये वास करावा.
12.293.46
धर्ममर्थनिमित्तं च चरेयुर्यत्र मानवाः ।
न ताननुवसेज्जातु ते हि पापकृतो जनाः ॥ १२.२९३.४६ ॥
जिथे मनुष्य लाभासाठी धर्माचरण करतात, तिथे त्यांच्यामध्ये कधीही राहू नये; कारण ते पापी आहेत.
12.293.47
कर्मणां यत्र पापेन वर्तन्ते जीवितेप्सवः ।
व्यवधावेत्ततस्तूर्णं ससर्पाच्छरणादिव ॥ १२.२९३.४७ ॥
जिथे जगण्याच्या इच्छेने लोक पापकर्मांनी जगतात, तिथून सर्पयुक्त आश्रयापासून पळावे तसे त्वरित पळून जावे.
12.293.48
येन खट्वां समारूढः कर्मणाऽनुशयी भवेत् ।
आदितस्तन्न कर्तव्यमिच्छता भवमात्मनः ॥ १२.२९३.४८ ॥
ज्या कर्मामुळे माणूस पलंगावर पडून (मृत्युशय्येवर) पश्चात्ताप करणारा होतो, स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्याने ते कर्म सुरुवातीपासूनच करू नये.
12.293.49
यत्र राजा च राज्ञश्च पुरुषाः प्रत्यनन्तराः ।
कुटुम्बिनामग्रभुजस्त्यजेत्तद्राष्ट्रमात्मवान् ॥ १२.२९३.४९ ॥
जिथे राजा आणि राजाच्या जवळचे पुरुष गृहस्थांचा अग्रभाग उपभोगतात, आत्मसंयमी माणसाने ते राष्ट्र सोडावे.
12.293.50
श्रोत्रियास्त्वग्रभोक्तारो धर्मनित्याः सनातनाः ।
याजनाध्यापने युक्ता यत्र तद्राष्ट्रमावसेत् ॥ १२.२९३.५० ॥
जिथे श्रोत्रिय ब्राह्मण अग्रभाग उपभोगतात, धर्मात नित्य स्थिर, सनातन असून यजन-अध्यापनात गुंतलेले असतात, तिथे वास करावा.
12.293.51
स्वाहास्वधावषट्कारा यत्र सम्यगनुष्ठिताः ।
अजस्रं चैव वर्तन्ते वसेत्तत्राविचारयन् ॥ १२.२९३.५१ ॥
जिथे स्वाहा, स्वधा, वषट्कार योग्य रीतीने अनुष्ठिले जाऊन सतत चालू राहतात, तिथेच संशय न धरता वास करावा.
12.293.52
अशुचीन्यत्र पश्येत ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान् ।
त्यजेत्तद्राष्ट्रमासन्नमुपसृष्टमिवामिषम् ॥ १२.२९३.५२ ॥
जिथे उपजीविकेच्या अभावाने कृश झालेले ब्राह्मण अशुचि कर्मात गुंतलेले दिसतात, ते राष्ट्र दूषित मांसाप्रमाणे सोडावे.
12.293.53
प्रीयमाणा नरा यत्र प्रयच्छेयुरयाचिताः ।
स्वस्थचित्तो वसेत्तत्र कृतकृत्य इवात्मवान् ॥ १२.२९३.५३ ॥
जिथे आनंदित माणसे न मागता दान देतात, तिथे स्वस्थचित्त आत्मसंयमी माणसाने कृतकृत्य झाल्याप्रमाणे वास करावा.
12.293.54
दण्डो यत्राविनीतेषु सत्कारश्च कृतात्मसु ।
चरेत्तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु ॥ १२.२९३.५४ ॥
जिथे अविनीतांना दंड आणि आत्मसंयमी लोकांचा सत्कार होतो, तिथे संचार करावा; पुण्यशील साधूंमध्येच वास करावा.
12.293.55
उपसृष्टेषु दान्तेषु दुराचारेषु साधुषु ।
अविनीतेषु लुब्धेषु सुमहद्दण्डधारणम् ॥ १२.२९३.५५ ॥
पीडित, संयमी, दुराचारी, साधू, उद्धट आणि लोभी लोकांमध्ये अत्यंत कठोर दंडधारण करावे.
12.293.56
यत्र राजा धर्मनित्यो राज्यं धर्मेण पालयेत् ।
अपास्य कामान्कामेशो वसेत्तत्राविचारयन् ॥ १२.२९३.५६ ॥
जिथे धर्मनिष्ठ राजा धर्माने राज्य पालन करतो, तिथे कामनांचा त्याग करून, कामेश होऊन, विचार न करता राहावे.
12.293.57
यथाशीला हि राजानः सर्वान्विषयवासिनः ।
श्रेयसा योजयत्याशु श्रेयसि प्रत्युपस्थिते ॥ १२.२९३.५७ ॥
राजे जसे शीलाचे असतात, तसेच राज्यातील सर्व रहिवासी असतात; श्रेय प्राप्त झाल्यावर ते त्वरित त्या श्रेयात लावतात.
12.293.58
पृच्छतस्ते मया तात श्रेय एतदुदाहृतम् ।
न हि शक्यं प्रधानेन श्रेयः सङ्ख्यातुमात्मनः ॥ १२.२९३.५८ ॥
हे वत्सा, तू विचारल्यामुळे मी हे श्रेय सांगितले. खरोखर प्रधानाद्वारेही आत्म्याचे श्रेय मोजता येत नाही.
12.293.59
एवं प्रवर्तमानस्य वृत्तिं प्राणिहितात्मनः ।
तपसैवेह बहुलं श्रेयो व्यक्तं भविष्यति ॥ १२.२९३.५९ ॥
अशा प्रकारे प्राण्यांच्या हितात रत राहून वर्तन करणाऱ्या पुरुषाला येथेच तपश्चर्येने भरपूर श्रेय स्पष्टपणे प्राप्त होईल.