महाभारत · अध्याय 12.299
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.299.1
वृत्तिः सकाशाद्वर्णेभ्यस्त्रिभ्यो हीनस्य शोभना ।
प्रीत्योपनीता निर्दिष्टा धर्मिष्ठान्कुरुते सदा ॥ १२.२९९.१ ॥
तीनों वर्णों से प्राप्त जीविका निम्न वर्ण के लिए भी उचित है; प्रेमपूर्वक लाई गई और निर्धारित जीविका सदा उसे धर्मनिष्ठ बनाती है।
12.299.2
वृत्तिश्चेन्नास्ति शूद्रस्य पितृपैतामही ध्रुवा ।
न वृत्तिं परतो मार्गेच्छुश्रूषां तु प्रयोजयेत् ॥ १२.२९९.२ ॥
यदि शूद्र के पास पूर्वजों से चली आ रही निश्चित जीविका न हो, तो वह दूसरों से जीविका न माँगे, बल्कि सेवा में लगे।
12.299.3
सद्भिस्तु सह संसर्गः शोभते धर्मदर्शिभिः ।
नित्यं सर्वास्ववस्थासु नासद्भिरिति मे मतिः ॥ १२.२९९.३ ॥
धर्मदर्शी सज्जनों के साथ संगति ही शोभा देती है; सदा और सभी अवस्थाओं में, असज्जनों के साथ नहीं — यह मेरा मत है।
12.299.4
यथोदयगिरौ द्रव्यं सन्निकर्षेण दीप्यते ।
तथा सत्सन्निकर्षेण हीनवर्णोऽपि दीयते ॥ १२.२९९.४ ॥
जैसे उदयाचल पर रखी वस्तु समीप के सम्पर्क से चमकती है, वैसे ही सज्जनों के सम्पर्क से हीन वर्ण वाला भी प्रकाशित हो जाता है।
12.299.5
यादृशेन हि वर्णेन भाव्यते शुक्लमम्बरम् ।
तादृशं कुरुते रूपमेतदेवमवेहि मे ॥ १२.२९९.५ ॥
जिस रंग से सफ़ेद वस्त्र रंगा जाता है, वैसा ही रूप वह धारण करता है — मुझसे यही समझो।
12.299.6
तस्माद्गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कदाचन ।
अनित्यमिह मर्त्यानां जीवितं हि चलाचलम् ॥ १२.२९९.६ ॥
इसलिए गुणों में रमो, दोषों में कभी नहीं; क्योंकि यहाँ मरणशील मनुष्यों का जीवन अनित्य है, चंचल और अस्थिर है।
12.299.7
सुखे वा यदि वा दुःखे वर्तमानो विचक्षणः ।
यश्चिनोति शुभान्येव स भद्राणीह पश्यति ॥ १२.२९९.७ ॥
सुख हो या दुःख में स्थित, जो विचक्षण पुरुष शुभ कर्मों का ही संचय करता है, वह यहाँ कल्याण ही देखता है।
12.299.8
धर्मादपेतं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् ।
न तत्सेवेत मेधावी न तद्धितमिहोच्यते ॥ १२.२९९.८ ॥
जो कर्म धर्म से हटा हुआ हो, वह यद्यपि महान फल देने वाला हो, तो भी बुद्धिमान उसका सेवन न करे; यहाँ उसे हितकारी नहीं कहा जाता।
12.299.9
धर्मेण सहितं यत्तु भवेदल्पफलोदयम् ।
तत्कार्यमविशङ्केन कर्मात्यन्तं सुखावहम् ॥ १२.२९९.९ ॥
जो कर्म धर्म से युक्त हो, यद्यपि उसका फल थोड़ा हो, वह निःशंक होकर करना चाहिए; वह कर्म अत्यंत सुखदायक है।
12.299.10
यो हृत्वा गोसहस्राणि नृपो दद्यादरक्षिता ।
स शब्दमात्रफलभाग्राजा भवति तस्करः ॥ १२.२९९.१० ॥
जो राजा हज़ारों गायें छीनकर उन्हें बिना रक्षा किए दान देता है, वह केवल नाम-मात्र के फल का भागी होता है; वह राजा चोर ही हो जाता है।
12.299.11
स्वयंभूरसृजच्चाग्रे धातारं लोकसत्कृतम् ।
धाताऽसृजत्पुत्रमेकं लोकानां धारणे रतम् ॥ १२.२९९.११ ॥
स्वयंभू ने आरंभ में लोकों से सम्मानित धाता को उत्पन्न किया; धाता ने लोकों के धारण में रत एक पुत्र को उत्पन्न किया।
12.299.12
तमर्चयित्वा वैश्यस्तु कुर्यादत्यर्थमृद्धिमत् ।
रक्षितव्यं तु राजन्यैरुपयोज्यं द्विजातिभिः ॥ १२.२९९.१२ ॥
उसकी पूजा करके वैश्य अत्यधिक समृद्धि प्राप्त करे; क्षत्रियों द्वारा उसकी रक्षा की जानी चाहिए, और द्विजातियों द्वारा उसका उपयोग किया जाना चाहिए।
12.299.13
अजिह्नैरशठक्रोधैर्हव्यकव्यप्रयोक्तृभिः ।
शूर्दैर्निर्मार्जनं कार्यमेवं धर्मो न नश्यति ॥ १२.२९९.१३ ॥
सीधे, निष्कपट और सच्चे क्रोध वाले, हव्य-कव्य के प्रयोक्ता, सूप से (अन्न) साफ़ करें, इस प्रकार धर्म नष्ट नहीं होता।
12.299.14
अप्रनष्टे ततो धर्मे भवन्ति सुखिताः प्रजाः ।
सुखेन तासां राजेन्द्र मोदन्ते दिवि देवताः ॥ १२.२९९.१४ ॥
धर्म नष्ट न होने पर प्रजाएँ सुखी होती हैं; हे राजेन्द्र, उनके सुख से स्वर्ग में देवता आनंदित होते हैं।
12.299.15
तस्माद्यो रक्षति नृपः स धर्मेणेति पूज्यते ।
अधीते चापि यो विप्रो वैश्यो यश्चार्जने रतः ॥ १२.२९९.१५ ॥
इसलिए जो राजा रक्षा करता है, वह धर्म के अनुसार पूजित होता है; और जो ब्राह्मण अध्ययन करता है, तथा जो वैश्य धनार्जन में रत है।
12.299.16
यश्च शुश्रूषते शूद्रः सततं नियतेन्द्रियः ।
अतोऽन्यथा मनुष्येन्द्र स्वधर्मात्परिहीयते ॥ १२.२९९.१६ ॥
और जो शूद्र निरंतर संयमित इंद्रियों से सेवा करता है; हे मनुष्येन्द्र, इससे अन्यथा (आचरण करने वाला) अपने धर्म से गिर जाता है।
12.299.17
प्राणसंतापनिर्दिष्टाः काकिण्योऽपि महाफलाः ।
न्यायेनोपार्जिता दत्ताः किमुतान्याः सहस्रशः ॥ १२.२९९.१७ ॥
प्राणों को कष्ट देकर कमाई गई, न्याय से अर्जित और दी गई कौड़ियाँ भी महान फल देती हैं; तो फिर अन्य (धन) हज़ारों गुना क्यों न दें।
12.299.18
सत्कृत्य हि द्विजातिभ्यो यो ददाति नराधिपः ।
यादृशं तादृशं नित्यमश्नाति फलमूर्जितम् ॥ १२.२९९.१८ ॥
जो राजा सत्कारपूर्वक द्विजातियों को दान देता है, वह जैसा (दान) वैसा ही सदा प्रबल फल भोगता है।
12.299.19
अभिगम्य तु यद्दत्तं धर्म्यमाहुरभिष्टुतम् ।
याचितेन तु यद्दत्तं तदाहुर्मध्यमं फलम् ॥ १२.२९९.१९ ॥
जो दान किसी के पास जाकर दिया जाए, उसे धर्मसम्मत और प्रशंसित कहते हैं; और जो माँगे जाने पर दिया जाए, उसे मध्यम फल कहते हैं।
12.299.20
अवज्ञया दीयते यत्तथैवाश्रद्धयाऽपि वा ।
तदाहुरधमं दानं मुनयः सत्यवादिनः ॥ १२.२९९.२० ॥
जो दान तिरस्कार से या अश्रद्धा से दिया जाता है, सत्यवादी मुनि उसे अधम दान कहते हैं।
12.299.21
अतिक्रामेन्मज्जमानो विविधेन नरः सदा ।
तथा प्रयत्नं कुर्वीत यथा मुच्येत संशयात् ॥ १२.२९९.२१ ॥
डूबता हुआ मनुष्य सदा अनेक उपायों से पार होने का प्रयास करे, और वैसा प्रयत्न करे कि संकट से छूट जाए।
12.299.22
दमेन शोभते विप्रः क्षत्रियो विजयेन तु ।
धनेन वैश्यः शृद्रस्तु नित्यं दाक्ष्येण शोभते ॥ १२.२९९.२२ ॥
ब्राह्मण संयम से शोभित होता है, क्षत्रिय विजय से; वैश्य धन से, और शूद्र तो सदा कौशल से शोभित होता है।