महाभारत · अध्याय 12.299
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.299.1
वृत्तिः सकाशाद्वर्णेभ्यस्त्रिभ्यो हीनस्य शोभना ।
प्रीत्योपनीता निर्दिष्टा धर्मिष्ठान्कुरुते सदा ॥ १२.२९९.१ ॥
तीन वर्णांकडून प्रेमाने मिळालेली, विहित उपजीविका हीन वर्णालाही शोभते; ती नेहमी त्याला धर्मनिष्ठ बनवते.
12.299.2
वृत्तिश्चेन्नास्ति शूद्रस्य पितृपैतामही ध्रुवा ।
न वृत्तिं परतो मार्गेच्छुश्रूषां तु प्रयोजयेत् ॥ १२.२९९.२ ॥
शूद्राला पितृपरंपरेने मिळालेली निश्चित उपजीविका नसेल, तर त्याने इतरांकडून उपजीविका न मागता सेवेत गुंतावे.
12.299.3
सद्भिस्तु सह संसर्गः शोभते धर्मदर्शिभिः ।
नित्यं सर्वास्ववस्थासु नासद्भिरिति मे मतिः ॥ १२.२९९.३ ॥
धर्मदर्शी सज्जनांचा सहवासच शोभतो; नेहमी आणि सर्व परिस्थितीत, दुर्जनांचा नव्हे — हेच माझे मत आहे.
12.299.4
यथोदयगिरौ द्रव्यं सन्निकर्षेण दीप्यते ।
तथा सत्सन्निकर्षेण हीनवर्णोऽपि दीयते ॥ १२.२९९.४ ॥
उदयगिरीवरील वस्तू जवळच्या संपर्काने जशी चमकते, तसेच सज्जनांच्या संपर्काने हीन वर्णाचा माणूसही उजळतो.
12.299.5
यादृशेन हि वर्णेन भाव्यते शुक्लमम्बरम् ।
तादृशं कुरुते रूपमेतदेवमवेहि मे ॥ १२.२९९.५ ॥
ज्या रंगाने पांढरे वस्त्र रंगवले जाते, त्याच रूपाचे ते होते — हे माझ्याकडून समज.
12.299.6
तस्माद्गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कदाचन ।
अनित्यमिह मर्त्यानां जीवितं हि चलाचलम् ॥ १२.२९९.६ ॥
म्हणून गुणांत रमावे, दोषांत कधीही नाही; कारण येथे मर्त्य माणसांचे जीवन अनित्य, चंचल व अस्थिर आहे.
12.299.7
सुखे वा यदि वा दुःखे वर्तमानो विचक्षणः ।
यश्चिनोति शुभान्येव स भद्राणीह पश्यति ॥ १२.२९९.७ ॥
सुखात किंवा दुःखात असलेला विचक्षण पुरुष केवळ शुभकर्मांचा संचय करतो; तो येथे कल्याणच पाहतो.
12.299.8
धर्मादपेतं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् ।
न तत्सेवेत मेधावी न तद्धितमिहोच्यते ॥ १२.२९९.८ ॥
धर्मापासून दूर गेलेले कर्म जरी महाफळ देणारे असले, तरी बुद्धिमान पुरुषाने ते आचरू नये; येथे ते हितकारक म्हटले जात नाही.
12.299.9
धर्मेण सहितं यत्तु भवेदल्पफलोदयम् ।
तत्कार्यमविशङ्केन कर्मात्यन्तं सुखावहम् ॥ १२.२९९.९ ॥
धर्मासह असलेले कर्म अल्प फळ देणारे असले तरी ते निःशंकपणे करावे; ते कर्म अत्यंत सुखदायक आहे.
12.299.10
यो हृत्वा गोसहस्राणि नृपो दद्यादरक्षिता ।
स शब्दमात्रफलभाग्राजा भवति तस्करः ॥ १२.२९९.१० ॥
जो राजा हजारो गायी हरण करून त्यांचे रक्षण न करता दान देतो, तो केवळ नावापुरत्या फळाचा भागी होतो; तो राजा चोरच ठरतो.
12.299.11
स्वयंभूरसृजच्चाग्रे धातारं लोकसत्कृतम् ।
धाताऽसृजत्पुत्रमेकं लोकानां धारणे रतम् ॥ १२.२९९.११ ॥
स्वयंभूने प्रथम लोकांनी सन्मानित केलेला धाता निर्माण केला; धात्याने लोकधारणेत रमणारा एक पुत्र निर्माण केला.
12.299.12
तमर्चयित्वा वैश्यस्तु कुर्यादत्यर्थमृद्धिमत् ।
रक्षितव्यं तु राजन्यैरुपयोज्यं द्विजातिभिः ॥ १२.२९९.१२ ॥
त्याची पूजा करून वैश्याने अत्यंत समृद्धी साधावी; क्षत्रियांनी त्याचे रक्षण करावे, द्विजांनी त्याचा उपयोग करावा.
12.299.13
अजिह्नैरशठक्रोधैर्हव्यकव्यप्रयोक्तृभिः ।
शूर्दैर्निर्मार्जनं कार्यमेवं धर्मो न नश्यति ॥ १२.२९९.१३ ॥
सरळ, कपटरहित सात्त्विक क्रोध असलेल्यांनी, हव्य-कव्य करणाऱ्यांनी, सुपाने (धान्य) स्वच्छ करावे; अशा प्रकारे धर्म नष्ट होत नाही.
12.299.14
अप्रनष्टे ततो धर्मे भवन्ति सुखिताः प्रजाः ।
सुखेन तासां राजेन्द्र मोदन्ते दिवि देवताः ॥ १२.२९९.१४ ॥
धर्म नष्ट न झाल्यास प्रजा सुखी होते; हे राजेंद्रा, त्यांच्या सुखाने देव स्वर्गात आनंदित होतात.
12.299.15
तस्माद्यो रक्षति नृपः स धर्मेणेति पूज्यते ।
अधीते चापि यो विप्रो वैश्यो यश्चार्जने रतः ॥ १२.२९९.१५ ॥
म्हणून जो राजा रक्षण करतो तो धर्मानुसार पूजनीय ठरतो; जो ब्राह्मण अध्ययन करतो, आणि जो वैश्य धनार्जनात रत असतो.
12.299.16
यश्च शुश्रूषते शूद्रः सततं नियतेन्द्रियः ।
अतोऽन्यथा मनुष्येन्द्र स्वधर्मात्परिहीयते ॥ १२.२९९.१६ ॥
आणि जो शूद्र सतत इंद्रियांना ताब्यात ठेवून सेवा करतो; हे मनुष्येंद्रा, याच्या विपरीत वागणारा स्वधर्मापासून च्युत होतो.
12.299.17
प्राणसंतापनिर्दिष्टाः काकिण्योऽपि महाफलाः ।
न्यायेनोपार्जिता दत्ताः किमुतान्याः सहस्रशः ॥ १२.२९९.१७ ॥
प्राणांना कष्ट देऊन मिळवलेली, न्यायाने कमावलेली आणि दिलेली कवडीही महाफळ देते; इतर संपत्ती हजारपटीने दिली तर काय सांगावे?
12.299.18
सत्कृत्य हि द्विजातिभ्यो यो ददाति नराधिपः ।
यादृशं तादृशं नित्यमश्नाति फलमूर्जितम् ॥ १२.२९९.१८ ॥
जो राजा सत्कारपूर्वक द्विजांना दान देतो, तो जसे दान तसे, सदैव प्रचंड फळ भोगतो.
12.299.19
अभिगम्य तु यद्दत्तं धर्म्यमाहुरभिष्टुतम् ।
याचितेन तु यद्दत्तं तदाहुर्मध्यमं फलम् ॥ १२.२९९.१९ ॥
जवळ जाऊन जे दान दिले जाते ते धर्म्य आणि प्रशंसनीय म्हटले जाते; आणि याचना केल्यावर जे दिले जाते त्याला मध्यम फल म्हटले जाते.
12.299.20
अवज्ञया दीयते यत्तथैवाश्रद्धयाऽपि वा ।
तदाहुरधमं दानं मुनयः सत्यवादिनः ॥ १२.२९९.२० ॥
तिरस्काराने किंवा श्रद्धेशिवाय दिले जाणारे दान सत्यवादी मुनी अधम दान म्हणतात.
12.299.21
अतिक्रामेन्मज्जमानो विविधेन नरः सदा ।
तथा प्रयत्नं कुर्वीत यथा मुच्येत संशयात् ॥ १२.२९९.२१ ॥
बुडणाऱ्या माणसाने नेहमी विविध उपायांनी पार होण्याचा प्रयत्न करावा, आणि संकटातून सुटेल असा प्रयत्न करावा.
12.299.22
दमेन शोभते विप्रः क्षत्रियो विजयेन तु ।
धनेन वैश्यः शृद्रस्तु नित्यं दाक्ष्येण शोभते ॥ १२.२९९.२२ ॥
ब्राह्मण दमाने शोभतो, क्षत्रिय विजयाने; वैश्य धनाने, आणि शूद्र तर नेहमी दक्षतेने शोभतो.