महाभारत · अध्याय 12.328
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.328.1
यदप्युक्तं कति तत्वानि भवन्ति तत्वमेतानि ।
यमानुपूर्व्यशः प्रोक्तान्येवमाह ॥ १२.३२८.१ ॥
जो कहा गया है कि तत्त्व कितने हैं, और ये तत्त्व कौन-से हैं, जिन्हें क्रमानुसार कहा गया है, वैसा ही वे कहते हैं।
12.328.2
तत्वान्यथोक्तानि। तथाविद्यो निबुद्ध्यते ।
न स पापेन लिप्येत निर्मुक्तः सर्वसंकरात् ॥ १२.३२८.२ ॥
तत्त्व जैसे कहे गए हैं, वैसा ही जो जानता है, वह पाप से लिप्त नहीं होता; वह सभी मिश्रणों से मुक्त हो जाता है।
12.328.3
यदप्युक्तं इहाद्यं मध्यमं च तत्वानामित्यत्र ब्रूमः ॥ १२.३२८.३ ॥
जो यहाँ तत्त्वों के आदि और मध्य के विषय में कहा गया था, उसके विषय में हम यहाँ कहते हैं।
12.328.4
एवमाद्यं मध्यमं चोक्तं बुद्ध्यादीनि त्रयोविंशतितत्वानि विशेषपर्यवसानानि ज्ञातव्यानि भवन्तीत्येव मामकेनेत्यत्रोच्यते ॥ १२.३२८.४ ॥
इस प्रकार आदि और मध्य कहे गए हैं: बुद्धि आदि तेईस तत्त्व, जो विशेष (तत्त्वों) पर समाप्त होते हैं, जानने योग्य हैं—मेरे द्वारा यहाँ ऐसा कहा जाता है।
12.328.5
तदेव तद्यदा दत्तब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रचण्डालपुल्कसादिरेतानि ज्ञातव्यानि बुद्ध्यादीनि विशेषपर्यवसानानि मन्तव्यानि प्रत्येतव्याभ्युक्तानि एतदाद्यं मध्यमं च। एतस्मात्तत्वानामुत्पत्तिर्भवति अत्र प्रलीयन्ते। केचिदाहुराचार्याः ॥ १२.३२८.५ ॥
वही वह है जब दिए गए ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, चाण्डाल, पुल्कस आदि—ये बुद्धि आदि, विशेष में समाप्त होने वाले तत्त्व जानने चाहिए, मानने चाहिए, विश्वास करने चाहिए, कहे गए हैं; यह आदि और मध्य है। इन्हीं तत्त्वों की उत्पत्ति होती है और यहीं वे लीन होते हैं। कुछ आचार्य ऐसा कहते हैं।
12.328.6
अहमित्येतदात्मकं सशीरसङ्घातं त्रिषु लोकेषु व्यक्तमव्यक्ताधिष्ठितमेतद्देवदत्तसंज्ञकम् ॥ १२.३२८.६ ॥
मैं यह हूँ — इस स्वरूप वाला, शरीर सहित समुच्चय, तीनों लोकों में व्यक्त, अव्यक्त पर अधिष्ठित, यह 'देवदत्त' नाम वाला।
12.328.7
योगदशमपुरुषदर्शनानां तु पञ्चविंशतितत्वानां प्रतिबुध्यमानयोर्व्यतिरिक्तं शुचिव्यभ्रमित्याहुराचार्याः। एवमाह ॥ १२.३२८.७ ॥
योग द्वारा दसवें पुरुष को देखने वालों के लिए तो पच्चीस तत्वों से, जिन दोनों को जागृति मिल रही है, वह भिन्न और शुद्ध, निर्मल आकाश के समान कहा गया है — ऐसा आचार्य कहते हैं। ऐसा उन्होंने कहा।
12.328.8
चतुर्विशतितत्वज्ञस्त्वव्यक्ते प्रतितिष्ठति ।
पञ्चविंशतितत्वज्ञोऽप्यव्यक्तमधितिष्ठति ॥ १२.३२८.८ ॥
चौबीस तत्वों को जानने वाला तो अव्यक्त में स्थित हो जाता है। पच्चीस तत्वों को जानने वाला भी अव्यक्त पर अधिष्ठित रहता है।