મહાભારત · અધ્યાય 12.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.72.1
कीदृशो ब्राह्मणो राजा कार्याकार्यविचारणे ।
क्षमः कर्तुं समर्थो वा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.७२.१ ॥
કાર્ય અને અકાર્યનો વિચાર કરવામાં કેવો બ્રાહ્મણ રાજા થવા યોગ્ય અને સમર્થ હોય છે? હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.72.2
य एव तु सतो रक्षेदसतश्च निवर्तयेत् ।
स एव राज्ञा कर्तव्यो राजन्राजपुरोहितः ॥ १२.७२.२ ॥
જે સજ્જનોનું રક્ષણ કરે અને દુષ્ટોને રોકે, તેને જ, હે રાજન્, રાજાએ રાજપુરોહિત બનાવવો જોઈએ.
12.72.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पुरूरवस ऐलस्य संवादं मातरिश्वना ॥ १२.७२.३ ॥
આ બાબતમાં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપે છે — ઐલ પુરૂરવા અને માતરિશ્વાનો સંવાદ.
12.72.4
कुतः स्विद्ब्राह्मणो जातो वर्णाश्चापि कुतस्त्रयः ।
कस्माच्च भवति श्रेयांस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.७२.४ ॥
બ્રાહ્મણ ક્યાંથી ઉત્પન્ન થયો? અને ત્રણ વર્ણો ક્યાંથી થયા? અને તે કેમ શ્રેષ્ઠ હોય છે? તે મને સમજાવો.
12.72.5
ब्राह्मणो मुखतः सृष्टो ब्रह्मणो राजसत्तम ।
बाहुभ्यां क्षत्रियः सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य एव च ॥ १२.७२.५ ॥
હે રાજશ્રેષ્ઠ, બ્રહ્માના મુખમાંથી બ્રાહ્મણ સર્જાયો; ભુજાઓમાંથી ક્ષત્રિય સર્જાયો, અને જાંઘોમાંથી વૈશ્ય પણ.
12.72.6
वर्णानां परिचर्यार्यं त्रयाणां भरतर्षभ ।
वर्णश्चतुर्थः पश्चात्तु पभ्द्यां शूद्रो विनिर्मितः ॥ १२.७२.६ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ત્રણ વર્ણોની સેવા માટે ચોથો વર્ણ — શૂદ્ર — પછીથી પગમાંથી બનાવવામાં આવ્યો.
12.72.7
ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामनुजायते ।
ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ॥ १२.७२.७ ॥
બ્રાહ્મણ જન્મતાં જ આ પૃથ્વી પર જન્મે છે; સર્વ ભૂતોના ઈશ્વર તરીકે, ધર્મકોશના રક્ષણ માટે.
12.72.8
सर्वस्वं ब्राह्मणस्येदं यत्किंचिदिह दृश्यते ।
धर्मयुक्तं प्रशस्तं च जगत्यस्मिन्नृपात्मज ॥ १२.७२.८ ॥
આ જગતમાં જે કંઈ દેખાય છે તે સર્વ બ્રાહ્મણની સંપત્તિ છે; હે રાજપુત્ર, આ ધર્મયુક્ત અને પ્રશંસનીય છે.
12.72.9
ततः पृथिव्या यन्तारं क्षत्रियं दण्डधारणे ।
द्वितीयं वर्णमकरोत्प्रजानामनुगुप्तये ॥ १२.७२.९ ॥
પછી પૃથ્વીના શાસક અને દંડધારી તરીકે, પ્રજાના રક્ષણ માટે, બીજો વર્ણ ક્ષત્રિય બનાવ્યો.
12.72.10
वैश्यस्तु धनधान्येन त्रीन्वर्णान्बिभृयादिमान् ।
शूद्रो ह्येतान्परिचरेदिति ब्रह्मानुशासनम् ॥ १२.७२.१० ॥
વૈશ્યે ધન અને ધાન્યથી આ ત્રણ વર્ણોનું પોષણ કરવું; શૂદ્રે તેમની સેવા કરવી — આ બ્રહ્માનું અનુશાસન છે.
12.72.11
द्विजस्य क्षत्रबन्धोर्वा कस्येयं पृथिवी भवेत् ।
धर्मतः सह वित्तेन सम्यग्वायो प्रचक्ष्व मे ॥ १२.७२.११ ॥
આ પૃથ્વી દ્વિજની હશે કે ક્ષત્રિય-બંધુની? ધર્મ અને ધન સહિત મને સારી રીતે કહો, હે વાયુ.
12.72.12
विप्रस्य सर्वमेवैतद्यत्किंचिज्जगतीगतम् ।
धनं धान्यं हिरण्यं च स्त्रियो रत्नानि वाहनम् ॥ १२.७२.१२ ॥
જગતમાં જે કંઈ છે તે સર્વ બ્રાહ્મણનું છે — ધન, ધાન્ય, સોનું, સ્ત્રીઓ, રત્નો અને વાહન.
12.72.13
मङ्गलं च प्रशस्तं च यच्चान्यदपि विद्यते ।
ज्येष्ठेनाभिजनेनेह तद्धर्मकुशला विदुः ॥ १२.७२.१३ ॥
મંગળ અને પ્રશસ્ત જે કંઈ છે, અને અહીં બીજું જે કંઈ વિદ્યમાન છે, તે જ્યેષ્ઠ કુળજન્મને કારણે ધર્મકુશળ લોકો જાણે છે.
12.72.14
स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च ।
गुरुर्हि सर्ववर्णानां ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च वै द्विजः ॥ १२.७२.१४ ॥
બ્રાહ્મણ પોતાનું જ ભોગવે છે, પોતાનું જ વસ્ત્ર પહેરે છે, પોતાનું જ દાન કરે છે. સર્વ વર્ણોનો ગુરુ તે જ છે; દ્વિજ જ્યેષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ છે.
12.72.15
पत्यभावे यथैव स्त्री देवरं कुरुते पतिम् ।
आनन्तर्यात्तथा क्षत्रं पृथिवी कुरुते पतिम्।
एष ते प्रथमः कल्प आपद्यन्यो भवेदतः ॥ १२.७२.१५ ॥
પતિ ન હોય ત્યારે સ્ત્રી દિયરને જ પતિ બનાવે છે, તેમ ક્રમાનુસાર ક્ષત્રિય વર્ગ પૃથ્વીને જ પતિ બનાવે છે. આ તારા માટે પ્રથમ વિધાન છે; આપત્તિમાં આથી ભિન્ન બીજું વિધાન હોઈ શકે.
12.72.16
यदि स्वर्गे परं स्थानं धर्मतः परिमार्गसि ।
यत्किंचिज्जयसे भूमिं ब्राह्मणाय निवेदय ॥ १२.७२.१६ ॥
જો તું ધર્મથી સ્વર્ગમાં પરમ સ્થાન શોધતો હોય, તો તું જે ભૂમિ જીતે તે બ્રાહ્મણને અર્પણ કર.
12.72.17
श्रुतवृत्तोपपन्नाय धर्मज्ञाय तपस्विने ।
स्वधर्मपरितृप्ताय यो न वित्तपरो भवेत् ॥ १२.७२.१७ ॥
શ્રુત અને આચારથી યુક્ત, ધર્મજ્ઞ, તપસ્વી, સ્વધર્મથી તૃપ્ત, અને ધનમાં આસક્ત ન હોય એવા બ્રાહ્મણને (આપ).
12.72.18
यो राजानं नयेद्बुद्ध्या सर्वतः परिपूर्णया ।
ब्राह्मणो हि कुले जातः कृतप्रज्ञो विनीतवान् ॥ १२.७२.१८ ॥
જે બ્રાહ્મણ સર્વ રીતે પૂર્ણ બુદ્ધિથી રાજાને માર્ગદર્શન આપી શકે — કારણ કે બ્રાહ્મણ ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો, પ્રજ્ઞાવાન અને વિનયી હોય છે.
12.72.19
श्रेयो नयति राजानं ब्रुवंश्चित्रां सरस्वतीम् ।
राजा चरति यं धर्मं ब्राह्मणेन निदर्शितम् ॥ १२.७२.१९ ॥
બ્રાહ્મણે બતાવેલો જે ધર્મ રાજા આચરે છે, તે અદ્ભુત વાણી બોલીને રાજાને કલ્યાણ તરફ લઈ જાય છે.
12.72.20
शुश्रूषुरनहंवादी क्षत्रधर्मव्रते स्थितः ।
तावता सत्कृतः प्राज्ञश्चिरं यशसि तिष्ठति ॥ १२.७२.२० ॥
સેવાભાવી, અહંકારરહિત અને ક્ષત્રધર્મના વ્રતમાં સ્થિર પ્રાજ્ઞ આટલાથી સન્માનિત થઈ લાંબા સમય સુધી કીર્તિમાં રહે છે.
12.72.21
तस्य धर्मस्य सर्वस्य भागी राजपुरोहितः ।
एवमेव प्रजाः सर्वा राजानमभिसंश्रिताः ॥ १२.७२.२१ ॥
તે આખા ધર્મનો ભાગીદાર રાજપુરોહિત હોય છે. એ જ રીતે સર્વ પ્રજા રાજાનો આશ્રય લઈને રહે છે.
12.72.22
ब्राह्मणं च सविद्वांसं राजशास्त्रविपश्चितम् ।
सम्यग्वृत्ताः स्वधर्मस्था न कुतश्चिद्भयान्विताः ॥ १२.७२.२२ ॥
વિદ્વાન અને રાજશાસ્ત્રમાં નિપુણ બ્રાહ્મણને (આશ્રય બનાવીને) સારા આચરણવાળા અને સ્વધર્મમાં સ્થિર લોકો કોઈનાથી ડરતા નથી.
12.72.23
राष्ट्रे चरन्ति यं धर्मं राज्ञा साध्वभिरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं तु विन्दति ॥ १२.७२.२३ ॥
રાષ્ટ્રમાં લોકો જે ધર્મ આચરે છે, રાજા દ્વારા સારી રીતે રક્ષિત થઈને, તે ધર્મનો ચોથો ભાગ રાજા મેળવે છે.
12.72.24
देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः ।
यज्ञमेवोपजीवन्ति नास्ति यष्टा ह्यराजके ॥ १२.७२.२४ ॥
દેવો, મનુષ્યો, પિતૃઓ, ગંધર્વો, ઉરગો અને રાક્ષસો યજ્ઞ પર જ જીવે છે. રાજાવિહોણા રાજ્યમાં યજ્ઞ કરનાર કોઈ નથી રહેતો.
12.72.25
इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा ।
राजन्येवास्य धर्मस्य योगक्षेमः प्रतिष्ठितः ॥ १२.७२.२५ ॥
આપેલા દાનથી દેવતાઓ અને પિતૃઓ પણ જીવે છે. હે રાજન, આ ધર્મનો યોગક્ષેમ રાજામાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.72.26
छायायामप्सु वायौ च सुखमुष्णेऽधिगच्छति ।
अग्नौ वाससि सूर्ये च सुखं शीतेऽधिगच्छति।
शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गन्धे च रमते मनः ॥ १२.७२.२६ ॥
છાયામાં, જળમાં, વાયુમાં, ગરમીમાં સુખ મળે છે; અગ્નિમાં, વસ્ત્રમાં, સૂર્યમાં, ઠંડીમાં સુખ મળે છે. શબ્દ, સ્પર્શ, રસ, રૂપ, ગંધમાં મન રમે છે.
12.72.27
तेषु भोगेषु सर्वेषु न भीतो लभते सुखम् ।
अभयस्य हि यो दाता तस्यैव सुमहत्फलम् ॥ १२.७२.२७ ॥
આ બધા ભોગોમાં ભયભીત માણસને સુખ મળતું નથી. જે અભયનો દાતા છે, તેને જ અતિ મહાન ફળ મળે છે.
12.72.28
न हि प्राणसमं दानं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
इन्द्रो राजा यमो राजा धर्मो राजा तथैव च।
राजा बिभर्ति भूतानि राज्ञा सर्वमिदं धृतम् ॥ १२.७२.२८ ॥
ત્રણ લોકમાં પ્રાણ સમાન દાન નથી. ઇન્દ્ર રાજા છે, યમ રાજા છે, ધર્મ પણ રાજા છે; રાજા જ પ્રાણીઓનું ભરણપોષણ કરે છે. રાજાથી જ આ બધું ધારણ થયેલું છે.