महाभारत · अध्याय 12.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.72.1
कीदृशो ब्राह्मणो राजा कार्याकार्यविचारणे ।
क्षमः कर्तुं समर्थो वा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.७२.१ ॥
कार्य आणि अकार्य यांचा विचार करण्यात कोणता ब्राह्मण राजा होण्यास योग्य आणि समर्थ असतो? हे पितामह, ते मला सांगा.
12.72.2
य एव तु सतो रक्षेदसतश्च निवर्तयेत् ।
स एव राज्ञा कर्तव्यो राजन्राजपुरोहितः ॥ १२.७२.२ ॥
जो सज्जनांचे रक्षण करतो आणि दुर्जनांना परावृत्त करतो, तोच, हे राजन्, राजाने राजपुरोहित म्हणून नेमला पाहिजे.
12.72.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पुरूरवस ऐलस्य संवादं मातरिश्वना ॥ १२.७२.३ ॥
याबाबतही लोक हा प्राचीन इतिहास उदाहरण म्हणून देतात — ऐल पुरूरवा आणि मातरिश्वा यांचा संवाद.
12.72.4
कुतः स्विद्ब्राह्मणो जातो वर्णाश्चापि कुतस्त्रयः ।
कस्माच्च भवति श्रेयांस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.७२.४ ॥
ब्राह्मण कोठून जन्मला? तीन वर्ण कोठून निर्माण झाले? आणि तो का श्रेष्ठ असतो? ते मला समजावून सांगा.
12.72.5
ब्राह्मणो मुखतः सृष्टो ब्रह्मणो राजसत्तम ।
बाहुभ्यां क्षत्रियः सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य एव च ॥ १२.७२.५ ॥
हे राजश्रेष्ठा, ब्रह्मदेवाच्या मुखातून ब्राह्मण निर्माण झाला; बाहूंपासून क्षत्रिय निर्माण झाला, आणि मांड्यांपासून वैश्यही.
12.72.6
वर्णानां परिचर्यार्यं त्रयाणां भरतर्षभ ।
वर्णश्चतुर्थः पश्चात्तु पभ्द्यां शूद्रो विनिर्मितः ॥ १२.७२.६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, तीन वर्णांच्या सेवेसाठी चौथा वर्ण — शूद्र — नंतर पायांपासून निर्माण केला गेला.
12.72.7
ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामनुजायते ।
ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ॥ १२.७२.७ ॥
ब्राह्मण जन्मताच पृथ्वीवर जन्म घेतो; सर्वभूतांचा ईश्वर होऊन, धर्मकोशाच्या रक्षणासाठी.
12.72.8
सर्वस्वं ब्राह्मणस्येदं यत्किंचिदिह दृश्यते ।
धर्मयुक्तं प्रशस्तं च जगत्यस्मिन्नृपात्मज ॥ १२.७२.८ ॥
या जगात जे काही दिसते ते सर्व ब्राह्मणाचे आहे; हे राजपुत्रा, हे धर्मयुक्त व प्रशंसनीय आहे.
12.72.9
ततः पृथिव्या यन्तारं क्षत्रियं दण्डधारणे ।
द्वितीयं वर्णमकरोत्प्रजानामनुगुप्तये ॥ १२.७२.९ ॥
मग पृथ्वीचा शासक व दंडधारी म्हणून, प्रजेच्या रक्षणासाठी, दुसरा वर्ण म्हणून क्षत्रियाची निर्मिती केली.
12.72.10
वैश्यस्तु धनधान्येन त्रीन्वर्णान्बिभृयादिमान् ।
शूद्रो ह्येतान्परिचरेदिति ब्रह्मानुशासनम् ॥ १२.७२.१० ॥
वैश्याने धन आणि धान्याने या तीन वर्णांचे पोषण करावे; शूद्राने त्यांची सेवा करावी — हे ब्रह्मदेवाचे अनुशासन आहे.
12.72.11
द्विजस्य क्षत्रबन्धोर्वा कस्येयं पृथिवी भवेत् ।
धर्मतः सह वित्तेन सम्यग्वायो प्रचक्ष्व मे ॥ १२.७२.११ ॥
ही पृथ्वी द्विजाची की क्षत्रियबंधूची असावी? धर्मानुसार व धनासहित मला नीट सांगा, हे वायो.
12.72.12
विप्रस्य सर्वमेवैतद्यत्किंचिज्जगतीगतम् ।
धनं धान्यं हिरण्यं च स्त्रियो रत्नानि वाहनम् ॥ १२.७२.१२ ॥
जगात जे काही आहे ते सर्व ब्राह्मणाचे आहे — धन, धान्य, सोने, स्त्रिया, रत्ने आणि वाहन.
12.72.13
मङ्गलं च प्रशस्तं च यच्चान्यदपि विद्यते ।
ज्येष्ठेनाभिजनेनेह तद्धर्मकुशला विदुः ॥ १२.७२.१३ ॥
मंगल आणि प्रशस्त जे काही, आणि येथे जे इतर काही आहे, ते ज्येष्ठ कुलजन्मामुळे धर्मकुशल लोक जाणतात.
12.72.14
स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च ।
गुरुर्हि सर्ववर्णानां ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च वै द्विजः ॥ १२.७२.१४ ॥
ब्राह्मण स्वतःचेच उपभोगतो, स्वतःचेच वस्त्र नेसतो, स्वतःचेच दान देतो. सर्व वर्णांचा गुरू तोच; द्विज ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ आहे.
12.72.15
पत्यभावे यथैव स्त्री देवरं कुरुते पतिम् ।
आनन्तर्यात्तथा क्षत्रं पृथिवी कुरुते पतिम्।
एष ते प्रथमः कल्प आपद्यन्यो भवेदतः ॥ १२.७२.१५ ॥
पती नसताना स्त्री दिराला पती करते, त्याप्रमाणे क्रमानुसार क्षत्रिय वर्ग पृथ्वीलाच पती करतो. हा तुझ्यासाठी पहिला विधी आहे; आपत्कालात यापेक्षा वेगळा दुसरा विधी असू शकतो.
12.72.16
यदि स्वर्गे परं स्थानं धर्मतः परिमार्गसि ।
यत्किंचिज्जयसे भूमिं ब्राह्मणाय निवेदय ॥ १२.७२.१६ ॥
तू धर्माने स्वर्गात परम स्थान शोधत असशील, तर तू जी जमीन जिंकशील ती ब्राह्मणाला अर्पण कर.
12.72.17
श्रुतवृत्तोपपन्नाय धर्मज्ञाय तपस्विने ।
स्वधर्मपरितृप्ताय यो न वित्तपरो भवेत् ॥ १२.७२.१७ ॥
श्रुत आणि आचाराने संपन्न, धर्म जाणणाऱ्या, तपस्वी, स्वधर्माने तृप्त, आणि धनात आसक्त नसलेल्या ब्राह्मणाला (दे).
12.72.18
यो राजानं नयेद्बुद्ध्या सर्वतः परिपूर्णया ।
ब्राह्मणो हि कुले जातः कृतप्रज्ञो विनीतवान् ॥ १२.७२.१८ ॥
जो ब्राह्मण सर्वांगीण परिपूर्ण बुद्धीने राजाला मार्गदर्शन करू शकतो — कारण ब्राह्मण उत्तम कुळात जन्मलेला, प्रज्ञावान आणि विनयी असतो.
12.72.19
श्रेयो नयति राजानं ब्रुवंश्चित्रां सरस्वतीम् ।
राजा चरति यं धर्मं ब्राह्मणेन निदर्शितम् ॥ १२.७२.१९ ॥
ब्राह्मणाने दाखविलेला जो धर्म राजा आचरतो, तोच विचित्र वाणी बोलून राजाला कल्याणाकडे नेतो.
12.72.20
शुश्रूषुरनहंवादी क्षत्रधर्मव्रते स्थितः ।
तावता सत्कृतः प्राज्ञश्चिरं यशसि तिष्ठति ॥ १२.७२.२० ॥
सेवाभाव असलेला, अहंकारशून्य आणि क्षत्रधर्माच्या व्रतात स्थिर असलेला प्राज्ञ इतक्यानेच सन्मानित होऊन दीर्घकाळ कीर्तीत टिकतो.
12.72.21
तस्य धर्मस्य सर्वस्य भागी राजपुरोहितः ।
एवमेव प्रजाः सर्वा राजानमभिसंश्रिताः ॥ १२.७२.२१ ॥
त्या सर्व धर्माचा भागीदार राजपुरोहित असतो. त्याचप्रमाणे सर्व प्रजा राजाच्या आश्रयाला असतात.
12.72.22
ब्राह्मणं च सविद्वांसं राजशास्त्रविपश्चितम् ।
सम्यग्वृत्ताः स्वधर्मस्था न कुतश्चिद्भयान्विताः ॥ १२.७२.२२ ॥
विद्वान आणि राजशास्त्रात निपुण ब्राह्मणाला (आश्रय मानून) सम्यक् आचरण असलेले आणि स्वधर्मात स्थित लोक कशालाही भीत नाहीत.
12.72.23
राष्ट्रे चरन्ति यं धर्मं राज्ञा साध्वभिरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं तु विन्दति ॥ १२.७२.२३ ॥
राष्ट्रात लोक जो धर्म आचरतात, राजाने चांगले रक्षण केल्यामुळे त्या धर्माचा चौथा भाग राजा मिळवतो.
12.72.24
देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः ।
यज्ञमेवोपजीवन्ति नास्ति यष्टा ह्यराजके ॥ १२.७२.२४ ॥
देव, मनुष्य, पितर, गंधर्व, उरग आणि राक्षस यज्ञावरच जगतात. राजाविना राज्यात यजमान नसतो.
12.72.25
इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा ।
राजन्येवास्य धर्मस्य योगक्षेमः प्रतिष्ठितः ॥ १२.७२.२५ ॥
येथून दिलेल्या दानाने देव आणि पितर जगतात. हे राजा, या धर्माचा योगक्षेम राजातच प्रतिष्ठित आहे.
12.72.26
छायायामप्सु वायौ च सुखमुष्णेऽधिगच्छति ।
अग्नौ वाससि सूर्ये च सुखं शीतेऽधिगच्छति।
शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गन्धे च रमते मनः ॥ १२.७२.२६ ॥
सावलीत, पाण्यात, वायूत, उष्णतेत सुख मिळते; अग्नीत, वस्त्रात, सूर्यात, थंडीत सुख मिळते. शब्द, स्पर्श, रस, रूप, गंध यांत मन रमते.
12.72.27
तेषु भोगेषु सर्वेषु न भीतो लभते सुखम् ।
अभयस्य हि यो दाता तस्यैव सुमहत्फलम् ॥ १२.७२.२७ ॥
या सर्व भोगांमध्ये भयभीत माणसाला सुख मिळत नाही. जो अभयाचा दाता आहे, त्यालाच अत्यंत मोठे फळ मिळते.
12.72.28
न हि प्राणसमं दानं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
इन्द्रो राजा यमो राजा धर्मो राजा तथैव च।
राजा बिभर्ति भूतानि राज्ञा सर्वमिदं धृतम् ॥ १२.७२.२८ ॥
तिन्ही लोकांत प्राणासारखे दान नाही. इंद्र राजा आहे, यम राजा आहे, धर्मही राजा आहे; राजाच प्राण्यांचे पालन करतो. राजानेच हे सर्व धारण केले आहे.