महाभारत · अध्याय 13.254
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.254.1
श्रुत्वा धर्मानशेषेण पावनानि च सर्वशः ।
युधिष्ठिरः शान्तनवं पुनरेवाभ्यभाषत ॥ १३.२५४.१ ॥
सब प्रकार से पवित्र करने वाले धर्मों को पूरी तरह सुनकर युधिष्ठिर ने फिर से शान्तनु के पुत्र (भीष्म) से कहा।
13.254.2
किमेकं दैवतं लोके किं वाऽप्येकं परायणम् ।
स्तुवन्तः कं कर्मर्चन्तः प्राप्नुयुर्मानवाः शुभम् ॥ १३.२५४.२ ॥
लोक में एक ही देवता कौन है, या एक ही परम आश्रय कौन है? किसकी स्तुति और किसकी पूजा करके मनुष्य शुभ फल प्राप्त करें?
13.254.3
को धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमो मतः ।
किं जपन्मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात् ॥ १३.२५४.३ ॥
आपके मत में सभी धर्मों में कौन-सा धर्म परम माना गया है? किसका जप करने से प्राणी जन्म और संसार के बंधन से मुक्त हो जाता है?
13.254.4
जगत्प्रभुं देवदेवमनन्तं पुरुषोत्तमम् ।
स्तुवन्नामसहस्रेण पुरुषः सततोत्थितः ॥ १३.२५४.४ ॥
जगत् के प्रभु, देवों के देव, अनन्त और पुरुषोत्तम की सहस्र नामों से स्तुति करता हुआ मनुष्य सदा उठा हुआ (सजग) रहता है।
13.254.5
तमेव चार्चयन्नित्यं भक्त्या पुरुषमव्ययम् ।
ध्यायन्स्तुवन्नमस्यंश्च यजमानस्तमेव च ॥ १३.२५४.५ ॥
उसी अविनाशी पुरुष की भक्ति से नित्य पूजा करता हुआ, ध्यान करता हुआ, स्तुति करता हुआ और नमस्कार करता हुआ, यजमान भी उसी को (अर्पित होता है)।
13.254.6
अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् ।
लोकाध्यक्षं स्तुवन्नित्यं सर्वदुःकातिगो भवेत् ॥ १३.२५४.६ ॥
आदि और अन्त से रहित, विष्णु, सभी लोकों के महेश्वर, लोकों के अध्यक्ष की नित्य स्तुति करने वाला सभी दुःखों को पार कर जाए।
13.254.7
ब्रह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं लोकानां कीर्तिवर्धनम् ।
लोकनाथं महद्भूतं सर्वबूतभवोद्भवम् ॥ १३.२५४.७ ॥
वह ब्राह्मणों के प्रति समर्पित, सभी धर्मों को जानने वाला, लोकों की कीर्ति बढ़ाने वाला, लोकनाथ, महान सत्ता और समस्त प्राणियों की उत्पत्ति का स्रोत है।
13.254.8
एष मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः ।
यद्भक्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नरः सदा ॥ १३.२५४.८ ॥
मेरे मत में सभी धर्मों में यही सबसे श्रेष्ठ धर्म है कि मनुष्य भक्ति से, स्तुतियों द्वारा, कमलनयन भगवान की सदा पूजा करे।
13.254.9
परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ।
परमं यो महद्ब्रह्म परमं यः परायणम् ॥ १३.२५४.९ ॥
जो परम महान तेज हैं, जो परम महान तप हैं, जो परम महान ब्रह्म हैं, और जो परम परायण (परम आश्रय) हैं।
13.254.10
पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम् ।
दैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता ॥ १३.२५४.१० ॥
जो पवित्रों में सबसे पवित्र हैं, मंगलों में सबसे मंगलकारी हैं, देवताओं के भी देवता हैं, और जो अविनाशी प्राणियों के पिता हैं।
13.254.11
यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे ।
यस्मिंश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये ॥ १३.२५४.११ ॥
जिनसे सभी प्राणी आदियुग के आगमन पर उत्पन्न होते हैं, और जिनमें वे युग के अंत में फिर से प्रलय को प्राप्त होते हैं।
13.254.12
तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते ।
विष्णोर्नामसहस्रं मे शृणु पापभयापहम् ॥ १३.२५४.१२ ॥
हे राजन्! लोकों में प्रधान और जगत के स्वामी उन विष्णु के हज़ार नाम, जो पाप और भय को दूर करते हैं, मुझसे सुनो।
13.254.13
यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः ।
ऋषिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये ॥ १३.२५४.१३ ॥
जो गौण और प्रसिद्ध नाम उन महात्मा के हैं, जिनका ऋषियों ने गान किया है, उन्हें मैं प्राणियों के कल्याण के लिए कहूँगा।
13.254.14
ऋषिर्नाम्नां सहस्रस्य देवव्यासो महामुनिः ।
छन्दोनुष्टुप्तथा देवो भगवान्देवकीसुतः ॥ १३.२५४.१४ ॥
सहस्र नामों के ऋषि महामुनि देवव्यास हैं, छंद अनुष्टुप है, और देवता भगवान देवकीपुत्र हैं।
13.254.15
अमुतांशूद्भवो बीजं शक्तिर्देवकिनन्दनः ।
त्रिसाम हृदयं तस्य शान्त्यर्थे विनियुज्यते ॥ १३.२५४.१५ ॥
अमृतांशु से उत्पन्न बीज, देवकीनंदन शक्ति, त्रिसाम उनका हृदय है; शांति के लिए इसका विनियोग किया जाता है।
13.254.16
ओं विश्वं विष्णुर्वषट्कारो भूतभव्यभवत्प्रभुः ।
भूतकृद्भूतभृद्भावो भूतात्मा भूतभावनः ॥ १३.२५४.१६ ॥
ॐ, विश्व, विष्णु, वषट्कार; भूत, भव्य और भविष्य के प्रभु; प्राणियों के कर्ता, प्राणियों के धारक, भाव, प्राणियों की आत्मा, प्राणियों के पालक।
13.254.17
पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः ।
अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च ॥ १३.२५४.१७ ॥
पवित्रात्मा, परमात्मा, मुक्तों की परम गति, अव्यय, पुरुष, साक्षी, क्षेत्रज्ञ और अक्षर भी।
13.254.18
योगो योगविदांनेता प्रधानपुरुषेश्वरः ।
नरसिंहवपुः श्रीमान्केशवः पुरुषोत्तमः ॥ १३.२५४.१८ ॥
योग, योगवेत्ताओं के नेता, प्रधान और पुरुष के ईश्वर; नरसिंह के शरीर वाले, श्रीमान केशव, पुरुषोत्तम।
13.254.19
सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुर्भूतादिर्निधिरव्ययः ।
सम्भवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः ॥ १३.२५४.१९ ॥
वह सर्व है, शर्व है, शिव है, स्थाणु है, भूतों का आदि है, निधि है, अव्यय है, संभव है, भावन है, भर्ता है, प्रभव है, प्रभु है, ईश्वर है।
13.254.20
स्वयंभूः शंभुरादित्यः पुष्कराक्षो महास्वनः ।
अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तमः ॥ १३.२५४.२० ॥
वह स्वयंभू है, शंभु है, आदित्य है, पुष्कराक्ष है, महास्वन है, अनादि-निधन है, धाता है, विधाता है, धातुओं में उत्तम है।
13.254.21
अप्रमेयो हृषीकेशः पद्मनाभोऽमरप्रभुः ।
विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः ॥ १३.२५४.२१ ॥
वह अप्रमेय है, हृषीकेश है, पद्मनाभ है, अमरों का प्रभु है, विश्वकर्मा है, मनु है, त्वष्टा है, स्थविष्ठ है, स्थविर है, ध्रुव है।
13.254.22
अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णो लोहिताक्षः प्रतर्दनः ।
प्रभूतस्त्रिककुद्धाम पवित्रं मङ्गलं परम् ॥ १३.२५४.२२ ॥
वह अग्राह्य है, शाश्वत है, कृष्ण है, लोहिताक्ष है, प्रतर्दन है, प्रभूत है, त्रिककुद्धाम है, पवित्र है, मंगल है, परम है।
13.254.23
ईशानः प्राणदः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः ।
हिरण्यगर्भो भूगर्भो माघवो मधुसूदनः ॥ १३.२५४.२३ ॥
वह ईशान है, प्राणद है, प्राण है, ज्येष्ठ है, श्रेष्ठ है, प्रजापति है, हिरण्यगर्भ है, भूगर्भ है, माधव है, मधुसूदन है।
13.254.24
ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः क्रमः ।
अनुत्तमो दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिरात्मवान् ॥ १३.२५४.२४ ॥
वह ईश्वर है, विक्रमी है, धन्वी है, मेधावी है, विक्रम है, क्रम है, अनुत्तम है, दुराधर्ष है, कृतज्ञ है, कृति है, आत्मवान् है।
13.254.25
सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः प्रजाभवः ।
अहः संवत्सरो व्यालः प्रत्ययः सर्वदर्शनः ॥ १३.२५४.२५ ॥
सुरेश, शरण, शर्म, विश्वरेता, प्रजाभव; दिन, संवत्सर, व्याल, प्रत्यय, सर्वदर्शन।
13.254.26
अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वादिरच्युतः ।
वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनिःसृतः ॥ १३.२५४.२६ ॥
अज, सर्वेश्वर, सिद्ध, सिद्धि, सर्वादि, अच्युत; वृषाकपि, अमेयात्मा, सर्वयोगविनिःसृत।
13.254.27
वसुर्वसुमनाः सत्यः समात्मा सम्मितः समः ।
अमोघः पुण्डरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृतिः ॥ १३.२५४.२७ ॥
वसु, वसुमना, सत्य, समात्मा, सम्मित, सम; अमोघ, पुण्डरीकाक्ष, वृषकर्मा, वृषाकृति।
13.254.28
रुद्रो बहुशिरा बभ्रुर्विश्वयोनिः शुचिश्रवाः ।
अमृतः शाश्वतः स्थापुर्वरारोहो महातपाः ॥ १३.२५४.२८ ॥
रुद्र, बहुशिरा, बभ्रु, विश्वयोनि, शुचिश्रवा; अमृत, शाश्वत, स्थापु, वरारोह, महातपा।
13.254.29
सर्वगः सर्वविद्भानुर्विष्वक्सेनो जनार्दनः ।
वेदो वेदविदव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित्कविः ॥ १३.२५४.२९ ॥
सर्वग, सर्वविद, भानु, विष्वक्सेन, जनार्दन; वेद, वेदवित्, अव्यंग, वेदांग, वेदवित्, कवि।
13.254.30
लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षः कृताकृतः ।
चतुरात्मा चतुर्व्यूहश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ॥ १३.२५४.३० ॥
लोकाध्यक्ष, सुराध्यक्ष, धर्माध्यक्ष, कृताकृत; चतुरात्मा, चतुर्व्यूह, चतुर्दंष्ट्र, चतुर्भुज।
13.254.31
भ्राजिष्णुर्भोजनं भोक्ता सहिष्णुर्जगदादिजः ।
अनघो विजयो जेता विश्वयोनिः पुनर्वसु ॥ १३.२५४.३१ ॥
जो तेजस्वी है, भोजन है और भोक्ता है, सहनशील है, जगत् का आदिजन्मा है। वह निष्पाप, विजय, विजेता, विश्व का उद्गम और पुनर्वसु है।
13.254.32
उपेन्द्रो वामनः प्रांशुरमोघः शुचिरूर्जितः ।
अतीन्द्रः सङ्ग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमोयमः ॥ १३.२५४.३२ ॥
उपेन्द्र, वामन, ऊँचा, अमोघ, पवित्र, बलवान्। इन्द्र से परे, संग्रहकर्ता, सृष्टि, धैर्यवान् आत्मा, नियम और यम है।
13.254.33
वेद्यो वैद्यः सदायोगी वीरहा माधवो मधुः ।
अतीन्द्रियो महामायो महोत्साहो महाबलः ॥ १३.२५४.३३ ॥
जो जानने योग्य है, वैद्य है, सदा योगी है, वीरों का संहारक है, माधव और मधु है। इन्द्रियों से परे, महामाया, महान् उत्साह और महान् बलवाला है।
13.254.34
महाबुद्धिर्महावीर्यो महाशक्तिर्महाद्युतिः ।
अनिर्देश्यवपुः श्रीमानमेयात्मा महाद्रिधृक् ॥ १३.२५४.३४ ॥
महाबुद्धि, महावीर्य, महाशक्ति, महातेज। जिसका रूप बताया नहीं जा सकता, श्रीमान्, अमेयात्मा और महापर्वत को धारण करनेवाला है।
13.254.35
महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवासः सताङ्गतिः ।
अनिरुद्धः सुरानन्दो गोविन्दो गोविदाम्पतिः ॥ १३.२५४.३५ ॥
महान् धनुर्धर, पृथ्वी का स्वामी, श्री का निवास, सज्जनों की गति है। अनिरुद्ध, देवताओं का आनन्द, गोविन्द और गोविदों का स्वामी है।
13.254.36
मरीचिर्दमनो हंसः सुपर्णो भुजगोत्तमः ।
हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभः प्रजापतिः ॥ १३.२५४.३६ ॥
मरीचि, दमन, हंस, सुपर्ण, श्रेष्ठ नाग। हिरण्यनाभ, सुतपा, पद्मनाभ और प्रजापति है।
13.254.37
अमृत्युः सर्वदृक्सिंहः सन्धाता सन्धिमान्स्थिरः ।
अजो दुर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा ॥ १३.२५४.३७ ॥
अमृत्यु, सर्वदृक्, सिंह, सन्धाता, सन्धिमान्, स्थिर, अज, दुर्मर्षण, शास्ता, विश्रुतात्मा और सुरारिहा।
13.254.38
गुरुर्गरुतमो धाम सत्यः सत्यपराक्रमः ।
निमिषोऽनिमिषः स्रग्वी वाचस्पतिरुदारधीः ॥ १३.२५४.३८ ॥
गुरु, गरुत्मान्, धाम, सत्य, सत्यपराक्रम, निमिष, अनिमिष, स्रग्वी, वाचस्पति और उदारधी।
13.254.39
अग्रणीर्ग्रामणीः श्रीमान्न्यायो नेता समीरणः ।
सहस्रमूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ १३.२५४.३९ ॥
अग्रणी, ग्रामणी, श्रीमान्, न्याय, नेता, समीरण, सहस्रमूर्धा, विश्वात्मा, सहस्राक्ष और सहस्रपात्।
13.254.40
आवर्तनो निवृत्तात्मा संवृतः सम्प्रमर्दनः ।
अहः संवर्तको वह्निरनिलो धरणीधरः ॥ १३.२५४.४० ॥
आवर्तन, निवृत्तात्मा, संवृत, सम्प्रमर्दन, अहः, संवर्तक, वह्नि, अनिल और धरणीधर।
13.254.41
सुप्रसादः प्रसन्नात्मा विश्वदृग्विश्वभुग्विभुः ।
सत्कर्ता सत्कृतिः साधुर्जह्नुर्नारायणो नरः ॥ १३.२५४.४१ ॥
सुप्रसाद, प्रसन्नात्मा, विश्वदृक्, विश्वभुक्, विभु, सत्कर्ता, सत्कृति, साधु, जह्नु, नारायण और नर।
13.254.42
असंख्येयोप्रमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच्छुचिः ।
सिद्धार्थः सिद्धसङ्कल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः ॥ १३.२५४.४२ ॥
असंख्येय, अप्रमेयात्मा, विशिष्ट, शिष्टकृत्, शुचि, सिद्धार्थ, सिद्धसङ्कल्प, सिद्धिद और सिद्धिसाधन।
13.254.43
वृषाहिर्वृषभो विष्णुर्वृषपर्वा वृषोदरः ।
वर्धनो वर्धमानश्च विविक्तः श्रुतिसागरः ॥ १३.२५४.४३ ॥
वृषाहि, वृषभ, विष्णु, वृषपर्वा, वृषोदर, वर्धन और वर्धमान, विविक्त, श्रुतियों का सागर।
13.254.44
सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेन्द्रो वसुदो वसुः ।
नैकरूपो बृहद्रूपः शिपिविष्टः प्रकाशनः ॥ १३.२५४.४४ ॥
सुभुज, दुर्धर, वाग्मी, महेन्द्र, वसुद और वसु, अनेक रूपों वाले, बृहद्रूप, शिपिविष्ट, प्रकाशन।
13.254.45
ओजस्तेजोद्युतिधरः प्रकाशात्मा प्रतापनः ।
ऋद्धः स्पृष्टाक्षरो मन्त्रश्चन्द्रांशुर्भास्करद्युतिः ॥ १३.२५४.४५ ॥
ओज, तेज और द्युति को धारण करने वाले, प्रकाशस्वरूप, प्रतापी, समृद्ध, अक्षरों से स्पर्शित, मन्त्र, चन्द्रांशु, सूर्य के समान कान्ति वाले।
13.254.46
अमृतांशूद्भवो भानुः शशबिन्दुः सुरेश्वरः ।
औषधं जगतः सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः ॥ १३.२५४.४६ ॥
अमृतांशु से उत्पन्न, भानु, शशबिन्दु, सुरेश्वर, जगत की औषधि, सेतु, सत्य-धर्म-पराक्रम वाले।
13.254.47
भूतभव्यभवन्नाथः पवनः पावनोऽनलः ।
कामहा कामकृत्कान्तः कामः कामप्रदः प्रभुः ॥ १३.२५४.४७ ॥
भूत, भव्य और भविष्यत् के नाथ, पवन, पावन, अनल, कामहा, कामकृत्, कान्त, काम, कामप्रद, प्रभु।
13.254.48
युगादिकृद्युगावर्तो नैकमायो महाशनः ।
अदृश्यो व्यक्तरूपश्च सहस्रजिदनन्तजित् ॥ १३.२५४.४८ ॥
युगादि के कर्ता, युगावर्त, अनेक मायाओं वाले, महाशन, अदृश्य, व्यक्तरूप, सहस्रजित् और अनन्तजित्।
13.254.49
इष्टो विशिष्टः शिष्टेष्ट शिखण्डी नहुषो वृषः ।
क्रोधहा क्रोधकृत्कर्ता विश्वबाहुर्महीधरः ॥ १३.२५४.४९ ॥
जो प्रिय है, विशिष्ट है, शिष्टों का इष्ट है, शिखण्डी है, नहुष है, वृष है। जो क्रोध का नाशक, क्रोध का उत्पादक और कर्ता है, विश्वबाहु है, पृथ्वी को धारण करने वाला है।
13.254.50
अच्युतः प्रथितः प्राणः प्राणदो वासवानुजः ।
अपांनिधिरधिष्ठानमप्रमत्तः प्रतिष्ठितः ॥ १३.२५४.५० ॥
जो अच्युत है, प्रथित है, प्राण है, प्राणदाता है, वासव का अनुज है। जल का निधि है, आधार है, अप्रमत्त है, प्रतिष्ठित है।
13.254.51
स्कन्दः स्कन्दधरो धुर्यो वरदो वायुवाहनः ।
वासुदेवो बृहद्भानुरादिदेवः पुरंदरः ॥ १३.२५४.५१ ॥
जो स्कन्द है, स्कन्द को धारण करने वाला है, धुर्य है, वरदाता है, वायु जिसका वाहन है। वह वासुदेव है, बृहद्भानु है, आदिदेव है, पुरंदर है।
13.254.52
अशोकस्तारणस्तारः शूरः शौरिर्जनेश्वरः ।
अनुकूलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः ॥ १३.२५४.५२ ॥
जो अशोक है, तारण है, तार है, शूर है, शौरि है, जनेश्वर है। अनुकूल है, शतावर्त है, पद्मी है, कमल के समान नेत्रों वाला है।
13.254.53
पद्मनाबोऽरविन्दाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत् ।
महर्द्धिर्ऋद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वक्षः ॥ १३.२५४.५३ ॥
जो पद्मनाभ है, अरविन्दाक्ष है, पद्मगर्भ है, शरीरधारी है। महान् ऋद्धि वाला है, ऋद्ध है, वृद्धात्मा है, महाक्ष है, गरुड़ध्वज है।
13.254.54
अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविर्हरिः ।
सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान्समितिंजयः ॥ १३.२५४.५४ ॥
जो अतुल है, शरभ है, भीम है, समयज्ञ है, हविर्हरि है। सभी लक्षणों से लक्षित है, लक्ष्मीवान् है, समितिंजय है।
13.254.55
विक्षरो रोहितो मार्गो हेतुर्दामोदरः सहः ।
महीधरो महाभागो वेगवानमिताशनः ॥ १३.२५४.५५ ॥
विक्षर, रोहित, मार्ग, हेतु, दामोदर, सह, महीधर, महाभाग, वेगवान् और अमिताशन।
13.254.56
उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः ।
करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गुहः ॥ १३.२५४.५६ ॥
उद्भव, क्षोभण, देव, श्रीगर्भ, परमेश्वर, करण, कारण, कर्ता, विकर्ता, गहन और गुह।
13.254.57
व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः ।
परर्द्धिः परमस्पष्टस्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः ॥ १३.२५४.५७ ॥
व्यवसाय, व्यवस्थान, संस्थान, स्थानद, ध्रुव, परर्द्धि, परमस्पष्ट, तुष्ट, पुष्ट और शुभेक्षण।
13.254.58
रामो विरामो विरजो मार्गो नेयो नयोऽनयः ।
वीरः शक्तिमतांश्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तमः ॥ १३.२५४.५८ ॥
राम, विराम, विरज, मार्ग, नेय, नय, अनय, वीर, शक्तिमानों में श्रेष्ठ, धर्म और धर्मविदों में उत्तम।
13.254.59
वैकुण्ठः पुरुषः प्राणः प्राणदः प्रणवः पृथुः ।
हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षजः ॥ १३.२५४.५९ ॥
वैकुण्ठ, पुरुष, प्राण, प्राणद, प्रणव, पृथु, हिरण्यगर्भ, शत्रुघ्न, व्याप्त, वायु और अधोक्षज।
13.254.60
ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः ।
उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः ॥ १३.२५४.६० ॥
ऋतु, सुदर्शन, काल, परमेष्ठी, परिग्रह, उग्र, संवत्सर, दक्ष, विश्राम और विश्वदक्षिण।
13.254.61
विस्तारः स्थावरः स्थाणुः प्रमाणं बीजमव्ययम् ।
अर्थोऽनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः ॥ १३.२५४.६१ ॥
विस्तार, स्थावर, स्थाणु, प्रमाण, अव्यय बीज; अर्थ और अनर्थ, महाकोश, महाभोग, महाधन।
13.254.62
अनिर्विण्णः स्थविष्ठो भूर्धर्मयूपो महामखः ।
नक्षत्रनेमिर्नक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः ॥ १३.२५४.६२ ॥
अनिर्विण्ण, स्थविष्ठ, भू, धर्मयूप, महामख; नक्षत्रनेमि, नक्षत्री, क्षम, क्षाम, समीहन।
13.254.63
यज्ञ इज्यो महेज्यश्च क्रतुः सत्रं सताङ्गतिः ।
सर्वदर्शी वमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम् ॥ १३.२५४.६३ ॥
यज्ञ, इज्य, महेज्य, क्रतु, सत्र, सताङ्गति; सर्वदर्शी, वमुक्तात्मा, सर्वज्ञ, उत्तम ज्ञान।
13.254.64
सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघोषः सुखदः सुहृत् ।
मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहुर्विदारणः ॥ १३.२५४.६४ ॥
सुव्रत, सुमुख, सूक्ष्म, सुघोष, सुखद, सुहृद; मनोहर, जितक्रोध, वीरबाहु, विदारण।
13.254.65
स्वापनः स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् ।
वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वरः ॥ १३.२५४.६५ ॥
स्वापन, स्ववश, व्यापी, नैकात्मा, नैककर्मकृत; वत्सर, वत्सल, वत्सी, रत्नगर्भ, धनेश्वर।
13.254.66
धर्मगुब्धर्मकृद्धर्मी सदसत्क्षरमक्षरम् ।
अविज्ञाता सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः ॥ १३.२५४.६६ ॥
धर्मगुप्, धर्मकृत्, धर्मी, सत्-असत्, क्षर, अक्षर; अविज्ञात, सहस्रांशु, विधाता, कृतलक्षण।
13.254.67
गभस्तिनेमिः सत्वस्थः सिंहो भूतमहेश्वरः ।
आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभृद्गुरुः ॥ १३.२५४.६७ ॥
गभस्तिनेमि, सत्त्व में स्थित, सिंह, भूतों के महेश्वर, आदिदेव, महादेव, देवेश, देवों के भर्ता और गुरु।
13.254.68
उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः ।
शरीरी भूतभृद्भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिणः ॥ १३.२५४.६८ ॥
उत्तर, गोपति, गोप्ता, ज्ञान से जानने योग्य, पुरातन, शरीरी, भूतों के धारक, भोक्ता, कपीन्द्र, भूरि दक्षिणा देने वाले।
13.254.69
सोमपोऽमृतपः सोमः पुरुजित्पुरुसत्तमः ।
विनयोज्यः सत्यसन्धो दाशार्हः सात्वतांपतिः ॥ १३.२५४.६९ ॥
सोमपा, अमृतपा, सोम, पुरुजित्, पुरुषों में श्रेष्ठ, विनय से चलाने योग्य, सत्यप्रतिज्ञ, दाशार्ह, सात्वतों के पति।
13.254.70
जीवो विनयिता साक्षी मुकुन्दोऽमितविक्रमः ।
अम्भोनिधिरनन्तात्मा महोदधिशयोऽन्तकः ॥ १३.२५४.७० ॥
जीव, विनयिता, साक्षी, मुकुन्द, अमित विक्रम वाले, अम्भोनिधि, अनन्तात्मा, महोदधि में शयन करने वाले, अन्तक।
13.254.71
अजो महार्हः स्वाभाव्यो जितामित्रः प्रमोदनः ।
आनन्दो नन्दनो नन्दः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः ॥ १३.२५४.७१ ॥
अज, महार्ह, स्वाभाव्य, शत्रुओं को जीतने वाले, प्रमोदन, आनन्द, नन्दन, नन्द, सत्यधर्मा, त्रिविक्रम।
13.254.72
महर्षिः कपिलाचार्य कृतज्ञो मेदिनीपतिः ।
त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो महाशृङ्गः कृतान्तकृत् ॥ १३.२५४.७२ ॥
महर्षि, आचार्य कपिल, कृतज्ञ, मेदिनीपति, त्रिपाद, त्रिदशाध्यक्ष, महाशृङ्ग, कृतान्तकृत्।
13.254.73
महावराहो गोविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी ।
गुह्यो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधरः ॥ १३.२५४.७३ ॥
महावराह, गोविन्द, सुषेण, स्वर्ण-बाजूबंद धारण करने वाले, गुह्य, गम्भीर, गहन, गुप्त, चक्र और गदा धारण करने वाले।
13.254.74
वेधाः स्वाङ्गोऽजितः कृष्णो दृढः सङ्कर्षणोच्युतः ।
वरुणो वारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः ॥ १३.२५४.७४ ॥
वेधा, स्वाङ्ग, अजित, कृष्ण, दृढ, संकर्षण, अच्युत, वरुण, वारुण, वृक्ष, पुष्कराक्ष, महामना।
13.254.75
भगवान्भगहा नन्दी वनमाली हलायुधः ।
आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णुर्गतिसत्तमः ॥ १३.२५४.७५ ॥
भगवान, भगहा, नन्दी, वनमाली, हलायुध, आदित्य, ज्योतिरादित्य, सहिष्णु, गतिसत्तम।
13.254.76
सुधन्वा खण्डपरशुर्दारुणो द्रविणप्रदः ।
दिवस्पृक्सर्वदृग्व्यासो वाचस्पतिरयोनिजः ॥ १३.२५४.७६ ॥
सुधन्वा, खण्डपरशु, दारुण, द्रविणप्रद, दिवस्पृक्, सर्वदृक्, व्यास, वाचस्पति, अयोनिज।
13.254.77
त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक् ।
संन्यासकृच्छमः शान्तो निष्ठा शान्तिः परायणम् ॥ १३.२५४.७७ ॥
त्रिसाम, सामग, साम, निर्वाण, भेषज, भिषक्, संन्यासकृत्, शम, शान्त, निष्ठा, शान्ति, परायण।
13.254.78
शुभाङ्गः शान्तिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलेशयः ।
गोहितो गोपतिर्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रियः ॥ १३.२५४.७८ ॥
शुभाङ्ग, शान्तिद, स्रष्टा, कुमुद, कुवलेशय, गोहित, गोपति, गोप्ता, वृषभाक्ष, वृषप्रिय।
13.254.79
अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता क्षेमकृच्छिवः ।
श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीपतिः श्रीमतांवरः ॥ १३.२५४.७९ ॥
जो कभी पीछे नहीं हटते, जिनका आत्मा निवृत्त है, जो संहार करने वाले, कल्याण करने वाले और शिव हैं; जिनके वक्ष पर श्रीवत्स है, जो श्री के निवास हैं, श्री के स्वामी हैं, और श्रीमानों में श्रेष्ठ हैं।
13.254.80
श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीनिधिः श्रीविभावनः ।
श्रीधरः श्रीकरः श्रेयः श्रीमाँल्लोकत्रयाश्रयः ॥ १३.२५४.८० ॥
श्री के दाता, श्री के स्वामी, श्री के निवास, श्री के भंडार, श्री को प्रकट करने वाले, श्री को धारण करने वाले, श्री को रचने वाले, परम कल्याण, तेजस्वी, तीनों लोकों के आश्रय।
13.254.81
स्वक्षः स्वङ्गः शतानन्दो नन्दिर्ज्योतिर्गणेश्वरः ।
विजितात्मा विधेयात्मा सत्कीर्तिश्छिन्नसंशयः ॥ १३.२५४.८१ ॥
सुंदर नेत्र वाले, सुंदर अंगों वाले, सौ आनंद वाले, आनंदित, ज्योति, गणों के स्वामी, जिसने आत्मा को जीता है, जिसकी आत्मा वश में है, उत्तम कीर्ति वाले, जिनके संशय छिन्न हो गए हैं।
13.254.82
उदीर्णः सर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतः स्थिरः ।
भूशयो भूषणो भूतिर्विशोकः शोकनाशनः ॥ १३.२५४.८२ ॥
ऊँचे उठे हुए, सब ओर नेत्र वाले, जिनके ऊपर कोई स्वामी नहीं, शाश्वत, स्थिर, पृथ्वी पर शयन करने वाले, शोभा देने वाले, ऐश्वर्य, शोक-रहित, शोक का नाश करने वाले।
13.254.83
अर्चिष्मानर्चितः कुम्भो विशुद्धात्मा विशोधनः ।
अनिरुद्धोऽप्रतिरथः प्रद्युम्नोऽमितविक्रमः ॥ १३.२५४.८३ ॥
तेजस्वी, पूजित, कुम्भ, विशुद्ध आत्मा वाले, शुद्धि करने वाले, अनिरुद्ध, जिनके समान कोई रथी नहीं, प्रद्युम्न, अमित पराक्रम वाले।
13.254.84
कालनेमिनिहा वीरः शौरिः सूरजनेश्वरः ।
त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः ॥ १३.२५४.८४ ॥
कालनेमि का वध करने वाले, वीर, शूरपुत्र, शूर के लोगों के स्वामी, तीनों लोकों की आत्मा, तीनों लोकों के स्वामी, केशव, केशी दैत्य का वध करने वाले, हरि।
13.254.85
कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः ।
अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनञ्जयः ॥ १३.२५४.८५ ॥
कामदेव, कामपाल, कामी, कान्त, कृतागम, जिसका रूप अवर्णनीय है, विष्णु, वीर, अनन्त, धनंजय।
13.254.86
ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद्ब्रह्मा ब्रह्म ब्रह्मविवर्धनः ।
ब्रह्मविद्ब्राह्मणो ब्रह्मी ब्रह्मज्ञो ब्राह्मणप्रियः ॥ १३.२५४.८६ ॥
ब्रह्मण्य, ब्रह्मकृत, ब्रह्मा, ब्रह्म, ब्रह्मविवर्धन, ब्रह्मविद्, ब्राह्मण, ब्रह्मी, ब्रह्मज्ञ, ब्राह्मणप्रिय।
13.254.87
महाक्रमो महाकर्मा महातेजा महोरगः ।
महाक्रतुर्महायज्वा महायज्ञो महाहविः ॥ १३.२५४.८७ ॥
महाक्रम, महाकर्मा, महातेजा, महोरग, महाक्रतु, महायज्वा, महायज्ञ, महाहवि।
13.254.88
स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोत्रं स्तुतिःस्तोता रणप्रियः ।
पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिरनामयः ॥ १३.२५४.८८ ॥
स्तुत्य, स्तवप्रिय, स्तोत्र, स्तुति, स्तोता, रणप्रिय, पूर्ण, पूरयिता, पुण्य, पुण्यकीर्ति, रोगरहित।
13.254.89
मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्रदः ।
वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हविः ॥ १३.२५४.८९ ॥
मनोजव, तीर्थकर, वसुरेता, वसुप्रद, वसुप्रद, वासुदेव, वसु, वसुमना, हवि।
13.254.90
सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सत्परायणः ।
शूरसेनो यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः ॥ १३.२५४.९० ॥
सद्गति, सत्कृति, सत्ता, सद्भूति, सत्परायण, शूरसेन, यदुश्रेष्ठ, सन्निवास, सुयामुन।
13.254.91
भूतावासो वासुदेवः सर्वासुनिलयोऽनलः ।
दर्पहा दर्पहो दृप्तो दुर्धरोऽद्धाऽपराजितः ॥ १३.२५४.९१ ॥
भूतों का आवास, वासुदेव, सब प्राणों का आश्रय, अग्नि; अभिमान का नाश करने वाले, गर्वित, दुर्धर्ष और सचमुच अपराजित।
13.254.92
विश्वमूर्तिर्महमूर्तिर्दीप्तमूर्तिरमूर्तिमान् ।
अनेकमूर्तिरव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः ॥ १३.२५४.९२ ॥
जिनका रूप विश्व है, महान रूप वाले, दीप्त रूप वाले, निराकार, अनेक रूप वाले, अव्यक्त, सौ रूप वाले और सौ मुख वाले।
13.254.93
एको नैकः सवः कः किं यत्तत्पदमनुत्तमम् ।
लोकबन्धुर्लोकनाथो माधवो भक्तवत्सलः ॥ १३.२५४.९३ ॥
एक, अनेक नहीं; सृष्टा; कौन, क्या, जो वह परम पद है; लोकों के बंधु, लोकों के स्वामी, माधव, भक्तों से स्नेह करने वाले।
13.254.94
सुवर्णवर्णो हेमाङ्गो वराङ्गश्चन्दनाङ्गदी ।
वीरहा विषमः शून्यो घृताशीरचलश्चलः ॥ १३.२५४.९४ ॥
स्वर्ण-वर्ण, स्वर्णिम अंगों वाले, श्रेष्ठ अंगों वाले, चंदन और बाजूबंद धारण करने वाले; वीरों का संहार करने वाले, विषम, शून्य, घृत जिनका आशीर्वाद है, अचल और चलायमान।
13.254.95
अमानी मानदो मान्यो लोकस्वामी त्रिलोकधृत् ।
सुमेधा मेघजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः ॥ १३.२५४.९५ ॥
अभिमान रहित, सम्मान देने वाले, सम्माननीय, लोकों के स्वामी, तीनों लोकों के धारक; महा बुद्धिमान, मेघ से जन्मे, धन्य, सत्य बुद्धि वाले, पृथ्वी के धारक।
13.254.96
तेजो वृषो द्युतिधरः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकशृङ्गो गदाग्रजः ॥ १३.२५४.९६ ॥
तेज, वृष, द्युति धारण करने वाले, सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ; नियंत्रक, दंडदाता, सक्रिय, अनेक शिखरों वाले, गद के अग्रज।
13.254.97
चतुर्मूर्तिश्चतुर्बाहुश्चतुर्व्यूहश्चतुर्गतिः ।
चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वदविदेकपात् ॥ १३.२५४.९७ ॥
चार मूर्तियों वाले, चार भुजाओं वाले, चार व्यूहों वाले, चार गतियों वाले, चार आत्माओं वाले, चार भावों वाले, चारों वेदों के ज्ञाता, एकपाद।
13.254.98
समावर्तो निवृत्तात्मा दुर्जयो दुरतिक्रमः ।
दुर्लभो दुर्गमो दुर्गो दुरावासो दुरारिहा ॥ १३.२५४.९८ ॥
समावर्त, निवृत्तात्मा, दुर्जय, दुरतिक्रम, दुर्लभ, दुर्गम, दुर्ग, दुरावास, दुरारिहा।
13.254.99
शुभाङ्गो लोकसारङ्गः सुतन्तुस्तन्तुवर्धनः ।
इन्द्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः ॥ १३.२५४.९९ ॥
शुभाङ्ग, लोकसारङ्ग, सुतन्तु, तन्तुवर्धन, इन्द्रकर्मा, महाकर्मा, कृतकर्मा, कृतागम।
13.254.100
उद्भवः सुन्दरः सुन्दो रत्ननाभः सुलोचनः ।
अर्को वाजसनः शृङ्गी जयन्तः सर्वविज्जयी ॥ १३.२५४.१०० ॥
उद्भव, सुन्दर, सुन्द, रत्ननाभ, सुलोचन, अर्क, वाजसन, शृङ्गी, जयन्त, सर्वविद्जयी।
13.254.101
सुवर्णिबिन्दुरक्षोभ्यः सर्ववागीश्वरेश्वरः ।
महाह्रदो महागर्तो महाभूतो महानिधिः ॥ १३.२५४.१०१ ॥
सुवर्णबिन्दु, अक्षोभ्य, सर्ववागीश्वरेश्वर, महाह्रद, महागर्त, महाभूत, महानिधि।
13.254.102
कुमुदः कुन्दरः कुन्दः पर्जन्यः पवनोऽनिलः ।
अमृतांशोऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः ॥ १३.२५४.१०२ ॥
कुमुद, कुन्दर, कुन्द, पर्जन्य, पवन, अनिल, अमृतांश, अमृतवपु, सर्वज्ञ, सर्वतोमुख।
13.254.103
सुलभः सुव्रतः सिद्धः शत्रुजिच्छत्रुतापनः ।
न्यग्रोधोदुम्बरोश्वत्थश्चापूरान्ध्रनिषूदनः ॥ १३.२५४.१०३ ॥
सुलभ, सुव्रत, सिद्ध, शत्रुजित् और शत्रुतापन; न्यग्रोध, उदुम्बर और अश्वत्थ; चापूरों और आन्ध्रों के संहारक।
13.254.104
सहस्रार्चिः सप्तजिह्वः सप्तैधाः सप्तवाहनः ।
अमूर्तिरनघोऽचिन्त्यो भयकृद्भयनाशनः ॥ १३.२५४.१०४ ॥
सहस्रार्चि, सप्तजिह्व, सप्तैधा, सप्तवाहन; अमूर्ति, अनघ, अचिन्त्य; भय उत्पन्न करने वाले और भय का नाश करने वाले।
13.254.105
अणुर्बृहत्कृशः स्थूलो गुणभृन्नर्गुणो महान् ।
अधृतः स्वधृतः स्वास्थ्यः प्राग्वंशो वंशवर्धनः ॥ १३.२५४.१०५ ॥
अणु, बृहत्, कृश, स्थूल; गुणों को धारण करने वाले, गुणरहित, महान्; अधृत, स्वधृत, स्वास्थ्य; वंश के आदि पुरुष और वंश को बढ़ाने वाले।
13.254.106
भारभृत्कथितो योगी योगीशः सर्वकामदः ।
आश्रमः श्रमणः क्षामः सुपर्णो वायुवाहनः ॥ १३.२५४.१०६ ॥
भार उठाने वाले, कहे गए, योगी, योगीश्वर, सब कामनाएँ देने वाले; आश्रम, श्रमण, कृश, सुपर्ण, वायु को वाहन बनाने वाले।
13.254.107
धनुर्धरो धनुर्वेदो दण्डो दमयिता दमः ।
अपराजितः सर्वसहो नियन्ता नियमो यमः ॥ १३.२५४.१०७ ॥
धनुर्धर, धनुर्वेद, दण्ड, दमन करने वाले, दम; अपराजित, सर्वसह, नियन्ता, नियम, यम।
13.254.108
सत्ववान्सात्विकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः ।
अभिप्रायः प्रियार्होऽर्हःऋ प्रियकृत्प्रीतिवर्धनः ॥ १३.२५४.१०८ ॥
सत्त्ववान्, सात्त्विक, सत्य, सत्यधर्मपरायण; अभिप्राय, प्रियार्ह, अर्ह, प्रियकृत्, प्रीतिवर्धन।
13.254.109
विहायसगतिर्ज्योतिः सुरुचिर्हुतभुग्विभुः ।
रविर्विरोचनः सूर्यः सविता रविलोचनः ॥ १३.२५४.१०९ ॥
जो आकाश में गमन करते हैं, ज्योति हैं, सुंदर दीप्ति वाले हैं, हवन का भोग ग्रहण करने वाले हैं, सर्वव्यापी हैं, रवि हैं, विरोचन हैं, सूर्य हैं, सविता हैं और सूर्य-नेत्र हैं।
13.254.110
अन्तो हुतभुग्भोक्ता सुखदो नैकदोऽग्रजः ।
अनिर्विण्णः सदामर्षी लोकाधिष्ठानमद्भुतः ॥ १३.२५४.११० ॥
जो अंत हैं, हवन का भोग ग्रहण करने वाले हैं, भोक्ता हैं, सुख देने वाले हैं, अनेक रूपों में दाता हैं, अग्रज हैं, कभी न थकने वाले हैं, सदा अमर्षी हैं, लोकों के आधार हैं और अद्भुत हैं।
13.254.111
सनात्सनातनतमः कपिलः कपिरप्ययः ।
स्वस्तिदः स्वस्तिकृत्स्वस्ति स्वस्तिभुक् स्वस्तिदक्षिणः ॥ १३.२५४.१११ ॥
जो सनातन हैं, सनातनतम हैं, कपिल हैं, कपि हैं, प्रलय स्वरूप हैं, कल्याण देने वाले हैं, कल्याण करने वाले हैं, स्वयं कल्याण हैं, कल्याण का भोग करने वाले हैं और जिनका दाहिना हाथ कल्याण है।
13.254.112
अरौद्रः कुण्डली चक्री विक्रम्यूर्जितशासनः ।
शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरीकरः ॥ १३.२५४.११२ ॥
जो उग्र नहीं हैं, कुण्डल धारण करने वाले हैं, चक्रधारी हैं, पराक्रमी हैं, प्रबल शासन वाले हैं, शब्द से परे हैं, शब्द सहने वाले हैं, शीतल हैं और रात्रि करने वाले हैं।
13.254.113
अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिणः क्षमिणांवरः ।
विद्वत्तमो वीतभयः पुण्यश्रवणकीर्तनः ॥ १३.२५४.११३ ॥
जो अक्रूर हैं, कोमल हैं, दक्ष हैं, उदार हैं, क्षमाशीलों में श्रेष्ठ हैं, परम विद्वान हैं, भयरहित हैं और जिनका श्रवण तथा कीर्तन पुण्यदायी है।
13.254.114
उत्तारणो दुष्कृतिहा पुण्यो दुःखप्ननाशनः ।
वीरहा रक्षणः सन्तो जीवनः पर्यवस्थितः ॥ १३.२५४.११४ ॥
जो उद्धारक हैं, दुष्कर्मों का नाश करने वाले हैं, पवित्र हैं, दुःखद स्वप्नों का नाश करने वाले हैं, वीरों का संहार करने वाले हैं, रक्षक हैं, सत्पुरुष हैं, जीवनदाता हैं और सर्वत्र स्थित हैं।
13.254.115
अनन्तरूपोऽनन्तश्रीर्जितमन्युर्भयापहः ।
चतुरस्रो गभीरात्मा विदिशो व्यादिशो दिशः ॥ १३.२५४.११५ ॥
अनन्त रूप वाले, अनन्त श्री वाले, क्रोध को जीतने वाले, भय को हरने वाले, दृढ़ और गम्भीर आत्मा वाले, दिशाओं और विदिशाओं के नियन्ता तथा स्वयं दिशा रूप।
13.254.116
अनादिर्भूर्भुवो लक्ष्मीः सुवीरो रुचिराङ्गदः ।
जननो जनजन्मादिर्भीमो भीमपराक्रमः ॥ १३.२५४.११६ ॥
आदि रहित, भू और भुवः लोक, लक्ष्मी, महान वीर, सुन्दर बाजूबन्द धारण करने वाले, जन्म देने वाले, प्राणियों के जन्म के आदि कारण, भयानक तथा भयंकर पराक्रम वाले।
13.254.117
आधारनिलयो धाता पुष्पहासः प्रजागरः ।
ऊर्ध्वगः सत्पथाचारः प्राणदः प्रणवः पणः ॥ १३.२५४.११७ ॥
सबके आधार का निवास, धारण करने वाले, पुष्प के समान हास्य वाले, प्रजाओं के प्रति सदा जागरूक, ऊपर गमन करने वाले, सत्य पथ का आचरण करने वाले, प्राणदाता, प्रणव ओंकार, पण।
13.254.118
प्रमाणं प्राणनिलयः प्राणभृत्प्राणजीवनः ।
तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा जन्ममृत्युजरातिगः ॥ १३.२५४.११८ ॥
प्रमाण, प्राणों का निवास, प्राणों को धारण करने वाले, प्राणों के जीवन, तत्त्व, तत्त्व को जानने वाले, एक आत्मा, जन्म, मृत्यु और जरा से परे।
13.254.120
यज्ञभृद्यज्ञकृद्यज्ञी यज्ञभुग्यज्ञसाधनः ।
यज्ञान्तकृद्यज्ञगुह्यमन्नमन्नाद एव च ॥ १३.२५४.१२० ॥
यज्ञ को धारण करने वाले, यज्ञ करने वाले, यज्ञ के स्वामी, यज्ञ का भोग करने वाले, यज्ञ के साधन, यज्ञ का अन्त करने वाले, यज्ञ का गुह्य रहस्य, अन्न, और अन्न का भोक्ता भी वही है।
13.254.121
आत्मयोनिः स्वयंजातो वैखानः सामगायनः ।
देवकीनन्दनः स्रष्टा क्षितीशः पापनाशनः ॥ १३.२५४.१२१ ॥
स्वयं अपने ही उत्पत्ति स्थान, स्वयं प्रकट, वैखान (पृथ्वी को खोदने वाले), सामगान करने वाले, देवकी के पुत्र, स्रष्टा, पृथ्वी के ईश्वर, पाप का नाश करने वाले।
13.254.122
शङ्खभृन्नन्दकी चक्री शार्ङ्गधन्वा गदाधरः ।
रथाङ्गपाणिरक्षोभ्यः सर्वप्रहरणायुधः।
सर्वप्रहारणायुध ओंनम इति ॥ १३.२५४.१२२ ॥
शंख धारण करने वाले, नंदक खड्ग वाले, चक्रधारी, शार्ंग धनुष वाले, गदाधारी, रथांग (चक्र) हाथ में लिए, अक्षोभ्य, सभी प्रहार-आयुधों वाले। 'ॐ नमः' इस प्रकार।
13.254.123
इतीदं कीर्तनीयस्यि केशवस्य महात्मनः ।
नाम्नां सहस्रं दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम् ॥ १३.२५४.१२३ ॥
इस प्रकार स्तुति के योग्य महात्मा केशव के दिव्य सहस्र नाम पूर्ण रूप से कीर्तित किए गए।
13.254.124
य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् ।
नाशुभं प्राप्नुयात्किञ्चित्सोमुत्रेह च मानवः ॥ १३.२५४.१२४ ॥
जो मनुष्य इसे नित्य सुनता है, या इसका पाठ करता है, वह इस लोक में या परलोक में कुछ भी अशुभ नहीं पाता।
13.254.125
वेदान्तो ब्राह्मणः स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत् ।
वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥ १३.२५४.१२५ ॥
ब्राह्मण वेदांत का ज्ञाता हो, क्षत्रिय विजयी हो, वैश्य धन से समृद्ध हो, और शूद्र सुख प्राप्त करे।
13.254.126
धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् ।
कामानवाप्नुयात्कामी प्रजार्थी प्राप्नुयात्प्रजाम् ॥ १३.२५४.१२६ ॥
धर्म का इच्छुक धर्म पाए, अर्थ का इच्छुक अर्थ पाए, कामना वाला कामनाएँ पाए, और संतान का इच्छुक संतान पाए।
13.254.127
भक्तिमान्यः सदोत्थाय शुचिस्तद्गतमानसः ।
सहस्रं वासुदेवस्य नाम्नातेमत्प्रकीर्तयेत् ॥ १३.२५४.१२७ ॥
जो भक्तिमान व्यक्ति सदा उठकर, शुद्ध होकर, उन्हीं में मन लगाए, वासुदेव के इन सहस्र नामों का कीर्तन करे।
13.254.128
यशः प्राप्नोति विपुलं ज्ञातिप्राधान्यमेव च ।
अचलां श्रियमाप्नोति श्रेयः प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १३.२५४.१२८ ॥
वह विपुल यश और अपने बन्धुजनों में प्रधानता प्राप्त करता है। वह अचल लक्ष्मी प्राप्त करता है और सर्वोत्तम कल्याण को पाता है।
13.254.129
न भयं क्वचिदाप्नोति वीर्यं तेजश्च विन्दति ।
भवत्ययोगो द्युतिमान्बलरूपगुणान्वितः ॥ १३.२५४.१२९ ॥
उसे कहीं भी भय नहीं होता। वह वीर्य और तेज पाता है। वह अजेय, तेजस्वी और बल, रूप तथा गुणों से युक्त हो जाता है।
13.254.130
रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।
भयान्मुच्येत भीतस्तु मुच्येदापन्न आपदः ॥ १३.२५४.१३० ॥
रोग से पीड़ित व्यक्ति रोग से मुक्त हो जाता है, बंधा हुआ बंधन से मुक्त होता है। भयभीत भय से मुक्त होता है और विपत्ति में पड़ा हुआ विपत्ति से मुक्त होता है।
13.254.131
दुर्गाण्यतितरत्याशु पुरुषः पुरुषोत्तमम् ।
स्तुवन्नामसहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः ॥ १३.२५४.१३१ ॥
मनुष्य भक्तिभाव से युक्त होकर सदा सहस्र नामों से पुरुषोत्तम की स्तुति करते हुए शीघ्र ही सब कठिनाइयों को पार कर जाता है।
13.254.132
वासुदेवाश्रयो मर्त्यो वासुदेवपरायणः ।
सर्वपापविशुद्धात्मा याति ब्रह्म सनातनम् ॥ १३.२५४.१३२ ॥
वासुदेव की शरण लेने वाला, वासुदेव के प्रति समर्पित मर्त्य, सब पापों से शुद्ध आत्मा होकर सनातन ब्रह्म को प्राप्त होता है।
13.254.133
न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ।
जन्ममृत्युजराव्याधिभयं नैवोपजायते ॥ १३.२५४.१३३ ॥
वासुदेव के भक्तों के लिए कहीं कोई अशुभ नहीं होता। जन्म, मृत्यु, बुढ़ापे और रोग का भय उन्हें नहीं होता।
13.254.134
इमं स्तवमधीयानः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ।
युज्येतात्मसुखक्षान्तिश्रीधृतिस्मृतिकीर्तिभिः ॥ १३.२५४.१३४ ॥
जो श्रद्धा और भक्ति से युक्त होकर इस स्तुति का पाठ करता है, वह आत्मसुख, क्षमा, श्री, धृति, स्मृति और कीर्ति से युक्त होता है।
13.254.135
न क्रोधो न च मात्सर्यं न लोभो नाशुभा मतिः ।
भन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥ १३.२५४.१३५ ॥
पुरुषोत्तम में भक्ति रखने वाले, पुण्य कर्म करने वाले भक्तों के मन में न क्रोध उठता है, न ईर्ष्या, न लोभ, न कोई अशुभ विचार।
13.254.136
द्यौः सचन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशो भूर्महोदधिः ।
वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः ॥ १३.२५४.१३६ ॥
चन्द्र, सूर्य और नक्षत्रों सहित आकाश, दिशाएँ, पृथ्वी और महासागर, महात्मा वासुदेव के बल से ही धारण किए गए हैं।
13.254.137
ससुरासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ।
जगद्वशे वर्ततेदं कृष्णस्य सचराचरम् ॥ १३.२५४.१३७ ॥
देव, असुर, गन्धर्व, यक्ष, नाग और राक्षसों सहित यह चर-अचर जगत कृष्ण के अधीन स्थित है।
13.254.138
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सत्वं तेजो बलं धृतिः ।
वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एव च ॥ १३.२५४.१३८ ॥
इन्द्रियाँ, मन, बुद्धि, सत्त्व, तेज, बल और धृति — सब वासुदेवस्वरूप कहे गए हैं, और क्षेत्र तथा क्षेत्रज्ञ भी वैसे ही हैं।
13.254.139
सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्प्यते ।
आचारप्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युतः ॥ १३.२५४.१३९ ॥
सभी शास्त्रों में पहले आचार का विधान किया जाता है; धर्म आचार से उत्पन्न होता है, और धर्म के स्वामी अच्युत हैं।
13.254.140
ऋषयः पितरो देवा महाभूतानि धातवः ।
जङ्गमाजङ्गमं चेदं जगन्नारयणोद्भवम् ॥ १३.२५४.१४० ॥
ऋषि, पितर, देवता, महाभूत और धातुएँ, तथा यह चर-अचर जगत् नारायण से उत्पन्न हुआ है।
13.254.141
योगो ज्ञानं तथा साङ्ख्यं विद्याः शिल्पादिकर्म च ।
वेदाः सास्त्राणि विज्ञानमेतत्सर्वं जनार्दनात् ॥ १३.२५४.१४१ ॥
योग, ज्ञान, साङ्ख्य, विद्याएँ, शिल्प आदि कर्म, वेद, शास्त्र और विज्ञान — यह सब जनार्दन से ही है।
13.254.142
एको विष्णुर्महद्भूतं पृथग्भूतान्यनेकशः ।
त्रींल्लोकान्व्याप्य भूतात्मा भुङ्क्ते विश्वभुगव्ययः ॥ १३.२५४.१४२ ॥
एक विष्णु ही महान् भूत हैं, और अनेक प्रकार से पृथक्-पृथक् भूत हैं; तीनों लोकों को व्याप्त करके भूतात्मा, सबके भोक्ता अव्यय (विष्णु) भोग करते हैं।
13.254.143
इमं स्तवं भगवतो विष्णोर्व्यासेन कीर्तितम् ।
पठेद्य इच्छेत्पुरुषः श्रेयः प्राप्तुं सुखानि च ॥ १३.२५४.१४३ ॥
भगवान् विष्णु का यह स्तोत्र, जिसका व्यास ने कीर्तन किया, जो मनुष्य कल्याण और सुख पाने की इच्छा करे, वह इसका पाठ करे।
13.254.144
विश्वेश्वरमजं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ।
भजन्ति ये पुष्कराक्षं न ते यान्ति पराभवम्।
न ते यान्ति पराभवम् ओं नम इति ॥ १३.२५४.१४४ ॥
जो विश्वेश्वर, अजन्मा देव, जगत् के उत्पत्ति और लय, कमल-नयन (विष्णु) की भक्ति करते हैं, वे पराजय को नहीं पाते। ॐ नमः।
13.254.145
पद्मपत्रविशालक्ष पद्मनाभ सुरोत्तम ।
भक्तानामनुरक्तानां त्राता भव जनार्दन ॥ १३.२५४.१४५ ॥
हे कमल-पत्र के समान विशाल नेत्रों वाले, पद्मनाभ, देवों में श्रेष्ठ! हे जनार्दन, अनुरक्त भक्तों के रक्षक होइए।
13.254.146
भगवानुवाच ।
यो मां नामसहस्रेण स्तोतुमिच्छति पाण्डव।
सोहमेकेन श्लोकेन स्तुत एव न संशयः ।
स्तुत एव न संशय ओं नम इति ॥ १३.२५४.१४६ ॥
भगवान ने कहा: हे पाण्डव, जो मुझे सहस्र नामों से स्तुति करना चाहता है, उसकी स्तुति मैं एक ही श्लोक से पा लेता हूँ, इसमें संदेह नहीं। निश्चय ही स्तुति हो गई, इसमें संदेह नहीं। ॐ नमः, इस प्रकार।
13.254.147
वासनाद्वासुदेवः स्या वासितं ते जगत्त्रयम् ।
सर्वभूतनिवासोसि वासुदेव् नमोस्तु ते ॥ १३.२५४.१४७ ॥
वास के कारण आप वासुदेव हैं; आपसे तीनों लोक व्याप्त हैं। आप समस्त प्राणियों के निवास हैं। हे वासुदेव, आपको नमस्कार हो।
13.254.148
नमोस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्तये ।
सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे।
सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते ।
सहस्रकोटियुगधारिणे नमः।
श्रीसहस्रकोटियुगधारिणे नम इति ॥ १३.२५४.१४८ ॥
अनन्त को नमस्कार हो, सहस्र रूपों वाले को नमस्कार हो। सहस्र पाद, नेत्र, शिर, जाँघ और भुजाओं वाले को नमस्कार हो। सहस्र नामों वाले, शाश्वत पुरुष को नमस्कार हो। सहस्र कोटि युगों के धारक को नमस्कार हो। श्रीसहस्र कोटि युगों के धारक को नमस्कार हो, इस प्रकार।