মহাভারত · অধ্যায় 13.85
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.85.1
दर्शने कीदृशः स्नेहः संवासे च पितामह ।
महाभाग्यं गवां चैव तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३.८५.१ ॥
হে পিতামহ, দর্শনে এবং একত্রে বাসে কেমন স্নেহ জন্মায়? গাভীদের মহাসৌভাগ্যই বা কী? তা আমাকে ব্যাখ্যা করে বলুন।
13.85.2
हन्त ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं महाद्युते ।
नहुषस्य च संवादं महर्षेश्च्यवनस्य च ॥ १३.८५.२ ॥
আহা, হে মহাদ্যুতি, তোমাকে এক প্রাচীন বৃত্তান্ত বলব — নহুষ ও মহর্ষি চ্যবনের সংলাপ।
13.85.3
पुरा महर्षिश्च्यवनो भार्गवो भरतर्षभ ।
उदवासकृतारम्भो बभूव स महाव्रतः ॥ १३.८५.३ ॥
পূর্বকালে, হে ভরতশ্রেষ্ঠ, ভৃগুবংশীয় মহর্ষি চ্যবন জলে বাসের ব্রত শুরু করে মহাব্রতী হয়েছিলেন।
13.85.4
निहत्य मानं क्रोधं च प्रहर्षं शोकमेव च ।
वर्षाणि द्वादश मुनिर्जलवासे धृतव्रतः ॥ १३.८५.४ ॥
অহংকার, ক্রোধ, হর্ষ ও শোক বিনাশ করে, সেই মুনি জলবাসের ব্রত ধারণ করে বারো বছর ছিলেন।
13.85.5
आदधत्सर्वभूतेषु विस्रम्यं परमं शुभम् ।
जलेचरेषु सर्वेषु शीतरश्मिरिव प्रभुः ॥ १३.८५.५ ॥
তিনি সর্বপ্রাণীর প্রতি, জলচর সকলের প্রতি, শীতলরশ্মি চাঁদের মতো প্রভু হয়ে পরম শুভ বিশ্বাস স্থাপন করলেন।
13.85.6
स्थाणुभूतः शुचिर्भूत्वा दैवतेभ्यः प्रणम्य च ।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये जलं सम्प्रविवेश ह ॥ १३.८५.६ ॥
স্থাণুর মতো স্থির ও শুচি হয়ে, দেবতাদের প্রণাম করে, তিনি গঙ্গা-যমুনার মাঝে জলে প্রবেশ করলেন।
13.85.7
गङ्गायमुनयोर्वेगं सुभीमं भीमनिःस्वनम् ।
प्रतिजग्राह शिरसा वातवेगसमं जवे ॥ १३.८५.७ ॥
গঙ্গা ও যমুনার অতি ভয়ংকর বেগ ও ভীষণ গর্জন, বায়ুবেগের সমান সেই প্রবাহ তিনি মাথায় ধারণ করলেন।
13.85.8
गङ्गा च यमुना चैव सरितश्च सरांसि च ।
प्रदक्षिणमृषिं चक्रुर्न चैनं पर्यपीडयन् ॥ १३.८५.८ ॥
গঙ্গা, যমুনা এবং অন্যান্য নদী ও সরোবর সেই ঋষিকে প্রদক্ষিণ করল; কিন্তু তাঁকে পীড়িত করল না।
13.85.9
अन्तर्जलेषु सुष्वाप काष्ठभूतो महामुनिः ।
ततश्चोर्ध्वस्थितो धीमानभवद्भरतर्षभ ॥ १३.८५.९ ॥
সেই মহামুনি জলের মধ্যে কাঠের মতো নিশ্চল হয়ে ঘুমিয়ে রইলেন; হে ভরতশ্রেষ্ঠ, তারপর সেই ধীমান উপরে উঠে দাঁড়ালেন।
13.85.10
जलौकसां ससत्वानां बभूव प्रियदर्शनः ।
उपाजिघ्नन्त च तदा मत्स्यास्तं हृष्टमानसाः।
तत्र तस्यासतः कालः समतीतोऽभवन्महान् ॥ १३.८५.१० ॥
জলচর ও অন্যান্য প্রাণীর কাছে তিনি প্রিয়দর্শন হয়ে উঠলেন; তখন প্রফুল্ল মনে মাছেরা তাঁর কাছে আসতে লাগল। সেখানে তাঁর অবস্থানের দীর্ঘকাল অতিবাহিত হলো।
13.85.11
ततः कदाचित्समये कस्मिंश्चिन्मत्स्यजीविनः ।
तं देशं समुपाजग्मुर्जालहस्ता महाद्युते ॥ १३.८५.११ ॥
তারপর কোনো এক সময়ে কিছু মৎস্যজীবী সেই স্থানে এল; হে মহাদ্যুতি, তাদের হাতে ছিল জাল।
13.85.12
निषादा बहवस्तत्र मत्स्योद्धरणनिश्चयाः ।
व्यायता बलिनः शूराः सलिलेष्वनुवर्तिनः।
अभ्याययुश्च तं देशं निश्चिता जालकर्म्णि ॥ १३.८५.१२ ॥
মাছ ধরার সংকল্পে দৃঢ় বহু নিষাদ সেখানে এল—সুগঠিত, বলবান, বীর, জলে সচল, জাল ফেলার কাজে দৃঢ়প্রতিজ্ঞ; তারা সেই স্থানের কাছে এল।
13.85.13
जालं ते योजयामासुर्नवसूत्रकृतं दृढम् ।
मत्स्योद्धरणमाकर्षस्तदा भरतसत्तम ॥ १३.८५.१३ ॥
তারা নয়টি সুতোয় তৈরি শক্ত জাল বাঁধল; তখন, হে ভরতশ্রেষ্ঠ, মাছ তোলার জন্য তা টানা হল।
13.85.14
ततस्ते बहुभिर्योगैः कैवर्ता मत्स्यकाङ्क्षिणः ।
गङ्गायमुनयोर्वारि जालेनावकिरन्ति ते ॥ १३.८५.१४ ॥
তখন মাছের আকাঙ্ক্ষী সেই জেলেরা বহু উপায়ে গঙ্গা ও যমুনার জল জাল দিয়ে ছেঁকে ফেলল।
13.85.15
जालं सुविततं तेषां नवसूत्रकृतं तथा ।
विस्तारायामसम्पन्नं यत्तत्र सलिले क्षमम् ॥ १३.८५.१५ ॥
নয়টি সুতোয় তৈরি তাদের জাল ভালোভাবে বিছানো ছিল; প্রস্থ ও দৈর্ঘ্যে পূর্ণ, সেখানকার জলের উপযুক্ত ছিল।
13.85.16
ततस्ते सुमहच्चैव बलवच्च सुवर्तितम् ।
अवतीर्य ततः सर्वे जालं चकृषिरे तदा ॥ १३.८५.१६ ॥
তারপর তারা অতি বৃহৎ, শক্তিশালী ও সুচারুভাবে চালিত জালটি ধরল; তখন সকলে জলে নেমে সেই জাল টানল।
13.85.17
अभीतरूपाः संहृष्टा अन्योन्यवशवर्तिनः ।
बबन्धुस्तत्र मत्स्यांश्च तथाऽन्याञ्जलचारिणः ॥ १३.८५.१७ ॥
নির্ভীক চেহারায়, আনন্দিত ও পরস্পরের আজ্ঞাবহ হয়ে তারা সেখানে মাছ এবং জলচর অন্য প্রাণীদেরও বাঁধল।
13.85.18
तथा मत्स्यैः परिवृतं च्यवनं भृगुनन्दनम् ।
आकर्षयन्महाराज जालेनाथ यदृच्छया ॥ १३.८५.१८ ॥
তেমনই, হে মহারাজ, মাছেদের দ্বারা বেষ্টিত ভৃগুপুত্র চ্যবনকে তারা দৈবাৎ জালে টেনে তুলল।
13.85.19
नदीशैवलदिग्धाङ्गं हरिश्मश्रुजटाधरम् ।
लग्नैः शङ्खनखैर्गात्रे क्रोडैश्चित्रैरिवार्पितम्। ॥ १३.८५.१९ ॥
নদীর শ্যাওলায় মাখা দেহ, বাদামী দাড়ি ও জটা ধারণ করা সেই মুনির শরীরে যেন শঙ্খ ও বিচিত্র শামুক-ঝিনুক লেগে ছিল।
13.85.20
तं जालेनोद्धृतं दृष्ट्वा ते तदा वेदपारगम् ।
सर्वे प्राञ्जलयो दाशाः शिरोभिः प्रापतन्भुवि ॥ १३.८५.२० ॥
জালে তুলে আনা সেই বেদপারগ মুনিকে দেখে ধীবরেরা সকলে করজোড়ে মাথা দিয়ে মাটিতে লুটিয়ে পড়ল।
13.85.21
परिखेदपरित्रासाज्जालस्याकर्षणेन च ।
मत्स्या बभूवुर्व्यापन्नाः स्थलसंस्पर्शनेन च ॥ १३.८५.२१ ॥
জাল টানার ফলে, ক্লান্তি ও ভয়ে এবং শুকনো ডাঙায় স্পর্শে মাছগুলি মারা গেল।
13.85.22
स मुनिस्तत्तदा दृष्ट्वा मत्स्यानां कदनं कृतम् ।
बभूव कृपयाविष्टो निःश्वसंश्च पुनःपनः ॥ १३.८५.२२ ॥
মাছেদের সেই হত্যা দেখে সেই মুনি করুণায় অভিভূত হয়ে বারবার দীর্ঘশ্বাস ফেলতে লাগলেন।
13.85.23
अज्ञानाद्यत्कृतं पापं प्रसादं तत्र नः कुरु ।
करवाम प्रिय किं ते तन्नो ब्रूहि महामुने ॥ १३.८५.२३ ॥
অজ্ঞানতাবশত আমরা যে পাপ করেছি, তার জন্য আমাদের প্রতি কৃপা করুন। হে মহামুনি, আপনার প্রিয় কাজ কী আমাদের বলুন।
13.85.24
इत्युक्तो मत्स्यमध्यस्थश्च्यवनो वाक्यमब्रवीत् ।
यो मेऽद्य परमः कामस्तं शृणुध्वं मसाहिताः ॥ १३.८५.२४ ॥
এইভাবে বলা হলে মাছেদের মাঝে অবস্থানরত চ্যবন বললেন — "এখন আমার যে পরম ইচ্ছা, তা তোমরা যারা আমার সঙ্গে আছ, শোনো।"
13.85.25
प्राणोत्सर्गं विसर्गं वा मत्स्यैर्यास्याम्यहं सह ।
संवासान्नोत्सहे त्यक्तुं सलिलेऽध्युपितानहम् ॥ १३.८५.२५ ॥
আমি মাছেদের সঙ্গে প্রাণত্যাগ করব অথবা তাদের ত্যাগ করব; কিন্তু জলে দীর্ঘকাল তাদের সঙ্গে বাস করেছি বলে তাদের ত্যাগ করতে আমার সাহস হয় না।
13.85.26
इत्युक्तास्ते निषादास्तु सुभृशं भयकम्पिताः ।
सर्वे विवर्णवदना नहुषाय न्यवेदयन् ॥ १३.८५.२६ ॥
এইরূপ উক্ত হয়ে সেই নিষাদেরা অত্যন্ত ভয়ে কম্পিত হলো; সকলের মুখ বিবর্ণ হলো; তারা নহুষের কাছে এ কথা নিবেদন করল।