મહાભારત · અધ્યાય 14.111
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.111.1
स्वभक्तस्य हृषीकेश धर्माधर्ममजानतः ।
धर्मं पुण्यतमं देव पृच्छतः कथयस्व मे ॥ १४.१११.१ ॥
હે હૃષીકેશ, તમારા ભક્ત એવા, ધર્મ અને અધર્મ ન જાણનારા મને, હે દેવ, અત્યંત પુણ્યમય ધર્મ પૂછતા મને કહો.
14.111.2
यदेतदग्निहोत्रं वै सृष्टं वर्णत्रयस्य तु ।
मन्त्रवद्यद्धुतं सम्यग्विधिना चाप्युपासितम्।
आहिताग्निं नयत्यूर्ध्वं सपत्नीकं सबान्धवम् ॥ १४.१११.२ ॥
ત્રણ વર્ણો માટે સર્જાયેલો આ અગ્નિહોત્ર, મંત્રો સહિત વિધિપૂર્વક સારી રીતે હોમ અને ઉપાસના કરાય તો, અગ્નિસ્થાપકને પત્ની અને બંધુઓ સહિત ઊંચે લઈ જાય છે.
14.111.3
कथं तद्ब्राह्मणैर्देव होतव्यं क्षत्रियैः कथम् ।
वैश्यैर्वा देवदेवेश कथं वा सुहुतं भवेत् ॥ १४.१११.३ ॥
હે દેવ, બ્રાહ્મણોએ તે કેવી રીતે હોમવું, ક્ષત્રિયોએ કેવી રીતે, વૈશ્યોએ કેવી રીતે? હે દેવદેવેશ, અથવા તે કેવી રીતે સારી રીતે હુત થાય?
14.111.4
कस्मिन्काले कतं कस्य आधेयोऽग्निः सुरोत्तम ।
आहितस्य कथं वाऽपि सम्यगाचरणं भवेत् ॥ १४.१११.४ ॥
કયા સમયે, કોના દ્વારા અગ્નિ આધેય કરવો? હે સુરોત્તમ, અગ્નિસ્થાપકનું આચરણ કેવી રીતે સારું થાય?
14.111.5
कत्यग्नयः किमात्मानः स्थानं किं कस्य वा विभो ।
कतरस्मिन्हुते स्थाने कं व्रजेदाग्निहोत्रिकः ॥ १४.१११.५ ॥
અગ્નિઓ કેટલા, તેમના સ્વરૂપો શું, સ્થાન શું અથવા કોનું, હે વિભો? કયા સ્થાને હોમ થતાં અગ્નિહોત્રી કયા લોકમાં જાય?
14.111.6
अग्निहोत्रनिमित्तं च किमुत्पन्नं पुराऽनघ ।
कथमेवाथ हूयन्ते प्रीयन्ते च सुराः कथम् ॥ १४.१११.६ ॥
અગ્નિહોત્રનું નિમિત્ત શું, પૂર્વે તે શાથી ઉત્પન્ન થયું, હે અનઘ? તે કેવી રીતે હોમાય છે, અને દેવો કેવી રીતે પ્રસન્ન થાય છે?
14.111.7
विधिवन्मन्त्रवत्कृत्वा पूजितास्त्वग्नयः कथम् ।
कां गतिं वदतांश्रेष्ठ नयन्ति ह्यग्निहोत्रिणः ॥ १४.१११.७ ॥
વિધિપૂર્વક અને મંત્રો સહિત પૂજિત અગ્નિઓ કેવી રીતે કઈ ગતિએ લઈ જાય છે? હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, અગ્નિહોત્રીઓ કઈ ગતિ પામે છે?
14.111.8
दुर्हुताश्चापि भगवन्नविज्ञातास्त्रयोऽग्नयः ।
किमाहिताग्नेः कुर्वन्ति दुश्चीर्णा वाऽपि केशव ॥ १४.१११.८ ॥
હે ભગવન્, દુર્હુત અને અવિજ્ઞાત ત્રણ અગ્નિઓ આહિતાગ્નિનું શું કરે છે? હે કેશવ, દુશ્ચીર્ણ કર્મો શું કરે છે?
14.111.9
उत्सन्नाग्निस्तु पापात्मा कां योनिं देव गच्छति ।
एतत्सर्वं समासेन भक्त्या ह्युपगतस्य मे।
वक्तुमर्हसि सर्वज्ञ सर्वाधिकं नमोस्तु ते ॥ १४.१११.९ ॥
અગ્નિ બુઝાઈ ગયેલો પાપાત્મા કઈ યોનિમાં જાય છે? હે દેવ, ભક્તિથી સમીપ આવેલા મને આ બધું સંક્ષેપમાં કહેવા આપ યોગ્ય છો. હે સર્વજ્ઞ, સર્વોચ્ચ, આપને નમસ્કાર.
14.111.10
शृणु राजन्महापुण्यमिदं धर्मामृतं परम् ।
यत्तु तारयते युक्तान्ब्राह्मणानग्निहोत्रिणः ॥ १४.१११.१० ॥
હે રાજન, આ મહાપુણ્ય અને પરમ ધર્મામૃત સાંભળો, જે યુક્ત અગ્નિહોત્રી બ્રાહ્મણોને તારે છે.
14.111.11
ब्र्हमित्वेनासृजं लोकानहमादौ महाद्युते ।
सृष्टोऽग्निर्मुखतः पूर्वं लोकानां हितकाम्यया ॥ १४.१११.११ ॥
હે મહાદ્યુતિ, આદિમાં મેં બ્રહ્મારૂપે લોકોનું સર્જન કર્યું. લોકોના હિતની કામનાથી પ્રથમ મુખમાંથી અગ્નિ સર્જાયો.
14.111.12
यस्मादग्रे स भूतानां सर्वेषां निर्मितो मया ।
तस्मादग्नीत्यभिहितः पुराणज्ञैर्मनीषिभिः ॥ १४.१११.१२ ॥
મેં તેને પ્રથમ સર્વ પ્રાણીઓ માટે સર્જ્યો, તેથી પુરાણજ્ઞ મનીષીઓએ તેને 'અગ્નિ' કહ્યો.
14.111.13
यस्मात्तु सर्वकृत्येषु पूर्वमस्मै प्रदीयते ।
आहुतिर्दीप्यमानाय तस्मादग्नीति कथ्यते ॥ १४.१११.१३ ॥
કારણ કે સર્વ યજ્ઞકર્મોમાં પહેલાં આને, પ્રજ્વલિત થનારને, આહુતિ અપાય છે; તેથી તે 'અગ્નિ' કહેવાય છે.
14.111.14
यस्माच्च तु नयत्यग्रां गतिं विप्रान्सुपूजितः ।
यस्माच्च नयनाद्राजन्देवेष्वग्नीति कथ्यते ॥ १४.१११.१४ ॥
અને સારી રીતે પૂજિત થઈને તે બ્રાહ્મણોને શ્રેષ્ઠ ગતિ તરફ લઈ જાય છે; હે રાજન, લઈ જાય છે તેથી દેવોમાં તે 'અગ્નિ' કહેવાય છે.
14.111.15
तस्माच्च दुर्हुतः सोयमलं भक्षयितुं क्षणात् ।
यजमानं नरश्रेष्ठ क्रव्यादोऽग्निस्ततः स्मृतः ॥ १४.१११.१५ ॥
તેથી, હે નરશ્રેષ્ઠ, ખોટી રીતે આહુતિ અપાય તો આ ક્ષણમાં યજમાનને પણ ભસ્મ કરી શકે; તેથી તે 'ક્રવ્યાદ' એટલે માંસભક્ષી અગ્નિ તરીકે પણ સ્મરાય છે.
14.111.16
सर्वभूतात्मको राजन्देवानामेष वै मुखम् ।
प्रथमं मन्मुखात्सृष्टो लोकार्थे पचनः प्रभुः ॥ १४.१११.१६ ॥
હે રાજન, સર્વ ભૂતોનો આત્મા એવો આ જ દેવોનું મુખ છે; પહેલાં મારા મુખમાંથી સર્જાયેલો આ પ્રભુ લોકોના હિતાર્થે પાચક (હવિ પકાવનાર) છે.
14.111.17
सृष्टमात्रो जगत्सर्वमत्तुमैच्छत्पुरा खलु ।
ततः प्रशमितः सोग्निरूपास्यैव मया पुरा ॥ १४.१११.१७ ॥
સર્જાતાં જ તેણે પૂર્વે સમગ્ર જગતને ભક્ષવાની ઇચ્છા કરી; ત્યારે પૂર્વે મારી ઉપાસના દ્વારા તે અગ્નિ શાંત કરાયો.
14.111.18
सततोपासनात्सोयमौपासन इति स्मृतः ॥ १४.१११.१८ ॥
સતત ઉપાસનાને કારણે તે 'ઔપાસન' તરીકે સ્મરાય છે.
14.111.19
आहुतिः सर्वमाख्याति तस्मिन्वसति सोनलः ।
आवसथ्य इति ख्यातस्तेनासौ ब्रह्मवादिभिः ॥ १४.१११.१९ ॥
આહુતિ સર્વ કંઈ જણાવે છે; તેમાં તે અગ્નિ વસે છે. તેથી બ્રહ્મવાદીઓ તેને 'આવસથ્ય' નામે ઓળખે છે.
14.111.20
तस्मात्पञ्च महायज्ञा वर्तन्ते यस्य धर्मतः ।
सोममण्डलमध्येन गतिस्तस्य द्विजन्मनः ॥ १४.१११.२० ॥
તેથી જેના માટે ધર્મ પ્રમાણે પાંચ મહાયજ્ઞો થાય છે, તે દ્વિજની ગતિ સોમમંડળના મધ્યમાંથી થાય છે.
14.111.21
ते च सप्तर्षयः सिद्धाः संयतेन्द्रियबुद्धयः ।
गता ह्यमरसायुज्यं ते ह्यग्न्यर्चनतत्पराः ॥ १४.१११.२१ ॥
તે સપ્તર્ષિઓ — સિદ્ધ, ઇન્દ્રિય અને બુદ્ધિને સંયમિત રાખનારા, અગ્નિપૂજામાં તત્પર — અમરોના સાયુજ્યને પામ્યા.
14.111.22
अपरे चावसथ्यं च पचनाग्निं प्रचक्षते ।
तस्मिन्पञ्च महायज्ञा वैश्वदेवश्च वर्तते ॥ १४.१११.२२ ॥
અન્ય લોકો આવસથ્ય અને પચનાગ્નિને કહે છે; તેમાં પાંચ મહાયજ્ઞો અને વૈશ્વદેવ થાય છે.
14.111.23
स्थलीपाकं च गार्हं च सर्वे चास्मिन्प्रतिष्ठिताः ।
गृह्यकर्मवहो यस्मात्तस्माद्गृहपतिस्तु सः ॥ १४.१११.२३ ॥
સ્થાલીપાક અને ગાર્હ્ય કર્મો બધું તેમાં જ સ્થપાયેલું છે. ગૃહ્ય કર્મ વહન કરનાર હોવાથી તે ગૃહપતિ છે.
14.111.24
औपासनं चावसथ्यं सभ्यं पचनपावकम् ।
आहुर्ब्रह्मविदः केचिन्मतमेतन्ममापि च ॥ १४.१११.२४ ॥
કેટલાક બ્રહ્મજ્ઞો ઔપાસન, આવસથ્ય, સભ્ય અને પચનપાવકને કહે છે; આ મારો પણ મત છે.
14.111.25
अग्निहोत्रप्रकारं च शृणु राजन्समाहितः ।
त्रयाणां गुणनामानां वह्नीनामुच्यते मया ॥ १४.१११.२५ ॥
રાજન, એકાગ્ર થઈને અગ્નિહોત્રની રીત સાંભળ. ગુણોથી નામ પામેલા ત્રણ અગ્નિઓ વિશે હું કહું છું.
14.111.26
गृहाणां हि पतित्वं हि गृहपत्यमिति स्मृतम् ।
गृहपत्यं तु यस्यासीत्तत्तस्माद्गार्हपत्यता ॥ १४.१११.२६ ॥
ઘરોનું અધિપત્ય એ જ ગૃહપત્ય કહેવાય છે એમ સ્મરવામાં આવ્યું છે. ગૃહપત્ય અગ્નિ જેના પાસે હતો, તેથી જ તેનું નામ ગાર્હપત્ય પડ્યું.
14.111.27
यजमानं तु यस्मात्तु दक्षिणां तु गतिं नयेत् ।
दक्षिणाग्निं तमाहुस्ते दक्षिणायतनं द्विजाः ॥ १४.१११.२७ ॥
યજમાનને દક્ષિણ દિશા તરફ લઈ જાય છે, તેથી તેને દક્ષિણાગ્નિ કહે છે. દ્વિજો તેને દક્ષિણાયતન કહે છે.
14.111.28
आहुतिः सर्वमाख्याति हव्यं वै वहनं स्मृतम् ।
सर्वहव्यवहो वह्निर्गतश्चाहवनीयताम् ॥ १४.१११.२८ ॥
આહુતિ સર્વ કંઈ પ્રગટ કરે છે; હવ્યનું વહન કરવું એ જ વહન કહેવાય છે. સર્વ હવ્યોનું વહન કરનાર અગ્નિ આહવનીયતા પામ્યો.
14.111.29
यं चाक्सथ्यं जुहुयान्मूलाग्निं विधिवद्द्विजः ।
आवसथ्यं तु तं चाग्निं पचनाग्निं प्रचक्षते ॥ १४.१११.२९ ॥
દ્વિજ વિધિપૂર્વક જે મૂલાગ્નિમાં આવસથ્ય હોમ કરે છે, તે અગ્નિને પચનાગ્નિ કહેવાય છે.
14.111.30
तेषां स भागतो वह्निः सभ्य इत्यभिधीयते ।
आवतथ्यस्तु यो वह्निः प्रथमः स प्रजापतिः ॥ १४.१११.३० ॥
તેમના ભાગરૂપ અગ્નિને સભ્ય કહેવાય છે. આવતથ્ય નામનો અગ્નિ પ્રથમ છે; તે જ પ્રજાપતિ છે.
14.111.31
ब्रह्मा च गार्हपत्योऽग्निस्तस्मिन्नेव हि सोभवत् ।
दक्षिणाग्निस्त्वयं रुद्रः क्रोधात्मा चण्ड एव सः ॥ १४.१११.३१ ॥
બ્રહ્મા ગાર્હપત્ય અગ્નિ છે; તેમાં જ તે પણ ઉત્પન્ન થયા. આ દક્ષિણાગ્નિ રુદ્ર છે; ક્રોધ એ તેમનો સ્વભાવ છે, તે પ્રચંડ છે.
14.111.32
अहमाहवनीयोऽग्निराहोमाद्यस्य वै मुखे ।
सभ्योऽग्निः पञ्चमो यस्तु स्कन्द एव नराधिप ॥ १४.१११.३२ ॥
હું આહવનીય અગ્નિ છું; આહુતિ આરંભનારના મુખમાં છું. પાંચમો સભ્ય અગ્નિ તે સ્કંદ જ છે, હે નરાધિપ.
14.111.33
पृथिवी गार्हपत्योऽग्निरन्तरिक्षं च दक्षिणः ।
स्वर्गमाहवनीयोऽग्निरेवमग्नित्रयं स्मृतम् ॥ १४.१११.३३ ॥
પૃથ્વી ગાર્હપત્ય અગ્નિ, અંતરિક્ષ દક્ષિણાગ્નિ, અને સ્વર્ગ આહવનીય અગ્નિ; આ રીતે ત્રણ અગ્નિ સ્મૃત છે.
14.111.34
वृत्तश्च गार्हपत्योऽग्निर्यस्माद्वृत्ता च मेदिनी ।
अर्धचन्द्राकृतिस्तं वै दक्षिणाग्निस्तथा भवेत् ॥ १४.१११.३४ ॥
ગાર્હપત્ય અગ્નિ વર્તુળાકાર છે, કારણ કે પૃથ્વી પણ વર્તુળાકાર છે; દક્ષિણાગ્નિ અર્ધચંદ્રાકાર હોવો જોઈએ.
14.111.35
चतुरश्रं ततः स्वर्गं निर्मलं तु निरामयम् ।
तस्मादाहवनीयोऽग्निश्चतुरश्रो भवेन्नृप ॥ १४.१११.३५ ॥
પછી સ્વર્ગ ચતુષ્કોણ, નિર્મળ અને રોગરહિત છે; તેથી, હે નૃપ, આહવનીય અગ્નિ ચતુષ્કોણ હોવો જોઈએ.
14.111.36
जुहुयाद्गार्हपत्यं यो भुवं जयति स द्विजः ।
जुहोति दक्षिणं यस्तु स जयत्यन्तरिक्षकम् ॥ १४.१११.३६ ॥
જે દ્વિજ ગાર્હપત્ય અગ્નિમાં આહુતિ આપે છે તે પૃથ્વી જીતે છે; અને જે દક્ષિણાગ્નિમાં આહુતિ આપે છે તે અંતરિક્ષ જીતે છે.
14.111.37
पृथिवीमन्तरिक्षं च दिवं ऋषिगणैः सह ।
जयत्याहवनीयं यो जुहुयाद्भक्तिमान्नरः ॥ १४.१११.३७ ॥
ભક્તિવાન મનુષ્ય આહવનીય અગ્નિમાં આહુતિ આપે છે, તે ઋષિગણો સાથે પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને સ્વર્ગને જીતે છે.
14.111.38
आभिमुख्येन होमस्तु यस्य यज्ञेषु वर्तते ।
तेनाप्याहवनीयत्वं गतो वह्निर्महाद्युतिः ॥ १४.१११.३८ ॥
યજ્ઞોમાં જેની સન્મુખ હોમ થાય છે, તેના કારણે મહાતેજસ્વી અગ્નિએ પણ આહવનીયતા પ્રાપ્ત કરી.
14.111.39
आहोमादग्निहोत्रेषु यज्ञैर्वा यत्र सर्वशः ।
यस्मात्तस्मात्प्रवर्तन्ते ततो ह्याहवनीयता ॥ १४.१११.३९ ॥
અગ્નિહોત્રો અને યજ્ઞોમાં જ્યાં સર્વથા આહોમથી કર્મો શરૂ થાય છે, તેથી જ આહવનીયતા થાય છે.
14.111.40
यस्त्वावसथ्यं जुहुयान्मूलाग्निं विधिवद्द्विजः ।
स तु सप्तर्षिलोकेषु सपत्नीकः प्रमोदते ॥ १४.१११.४० ॥
જે દ્વિજ વિધિપૂર્વક આવસથ્ય અગ્નિ અને મૂલાગ્નિમાં આહુતિ આપે છે, તે પત્ની સહિત સપ્તર્ષિ લોકોમાં આનંદ પામે છે.
14.111.41
इष्टो भवति सर्वाग्नेरग्निहोत्रं च तद्भवेत् ।
त्राणाद्वै यजमानस्य ह्यग्निहोत्रमिति स्मृतम् ॥ १४.१११.४१ ॥
આ બધા અગ્નિઓને ઇષ્ટ છે, અને તે જ અગ્નિહોત્ર છે. યજમાનની રક્ષા કરે છે તેથી તેને અગ્નિહોત્ર કહેવાય છે.
14.111.42
होइज्येषु विषादो वै विषादो दुःखमुच्यते ।
दुःखं तापत्रयं प्रोक्तं तापं हि नरकं विदुः ॥ १४.१११.४२ ॥
હોમયજ્ઞોમાં વિષાદ જ વિષાદ કહેવાય છે; વિષાદને દુઃખ કહેવાય છે; દુઃખને ત્રિવિધ તાપ કહેવાયું છે; અને તાપને નરક જાણે છે.
14.111.43
आध्यात्मिकं चाधिदैवमाधिभौतिकमेव च ।
एतत्तापत्रयं प्रोक्तमात्मविद्भिर्नराधिप ॥ १४.१११.४३ ॥
આધ્યાત્મિક, આધિદૈવિક અને આધિભૌતિક — આ ત્રણ પ્રકારના તાપ આત્મજ્ઞાનીઓએ કહ્યા છે, હે નરાધિપ.
14.111.44
यस्माद्वै त्रायते दुःखाद्यजमानं हुतोऽनलः ।
तस्मात्तु विधिवत्प्रोक्तमग्निहोत्रमिति श्रुतौ ॥ १४.१११.४४ ॥
હોમાયેલો અગ્નિ યજમાનને દુઃખથી બચાવે છે, તેથી શ્રુતિમાં વિધિપૂર્વક તેને અગ્નિહોત્ર કહેવામાં આવ્યું છે.
14.111.45
तदग्निहोत्रं सृष्टं वै ब्रह्मणा लोककर्तृणा ।
वेदाश्चाप्यग्निहोत्रं तु जज्ञिरे स्वयमेव तु ॥ १४.१११.४५ ॥
તે અગ્નિહોત્ર લોકકર્તા બ્રહ્માએ સર્જ્યું; વેદો પણ અગ્નિહોત્રમાંથી જ સ્વયં ઉત્પન્ન થયા.
14.111.46
अग्निहोत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ।
रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ १४.१११.४६ ॥
અગ્નિહોત્ર જેનું ફળ છે એવી પત્નીઓ; દાન અને ભોગ જેનું ફળ છે એવું ધન. રતિ અને પુત્ર જેનું ફળ છે એવી પત્નીઓ; દાન અને ભોગ જેનું ફળ છે એવું ધન.
14.111.47
त्रिवेदमन्त्रसंयोगादग्निहोत्रं प्रवर्तते ।
ऋग्यजुःसामभिः पुण्यैः स्थाप्यते सूत्रसंयुतैः ॥ १४.१११.४७ ॥
ત્રણ વેદના મંત્રોના સંયોગથી અગ્નિહોત્ર પ્રવર્તે છે; ઋક્, યજુ અને સામના પુણ્ય મંત્રો તથા સૂત્રોથી તે સ્થાપિત થાય છે.
14.111.48
वसन्ते ब्राह्मणस्य स्यादाधेयोऽग्निर्नराधिप ।
वसन्तो ब्राह्मणो ज्ञेयो वेदयोनिः स उच्यते ॥ १४.१११.४८ ॥
હે નરાધિપ, બ્રાહ્મણ માટે વસંતમાં આધેય અગ્નિ હોવો જોઈએ. વસંતને જ બ્રાહ્મણ જાણવો; તે વેદોની યોનિ કહેવાય છે.
14.111.49
अग्न्याधेयं तु येनाथ वसन्ते क्रियतेऽनघ ।
तस्य श्रीर्बह्मवृद्धिश्च ब्राह्मणस्य विवर्धते ॥ १४.१११.४९ ॥
હે નિષ્પાપ! વસંતમાં જેનાથી અગ્ન્યાધેય કરાય છે, તેથી બ્રાહ્મણની શ્રી અને બ્રહ્મવૃદ્ધિ વધે છે.
14.111.50
क्षत्रियस्याग्निराधेयो ग्रीष्मे श्रेष्ठः स वै नृप ।
येनाधानं तु वै ग्रीष्मे क्रियते तस्य वर्धते।
श्रीः प्रजाःक पशवश्चैव वित्तं तेजो बलं यशः ॥ १४.१११.५० ॥
હે નૃપ! ક્ષત્રિય માટે ગ્રીષ્મમાં અગ્નિઆધેય શ્રેષ્ઠ છે. જેનાથી ગ્રીષ્મમાં આધાન કરાય છે, તેની શ્રી, પ્રજા, પશુ, ધન, તેજ, બળ અને યશ વધે છે.
14.111.51
शरदृतौ तु वैश्यस्य ह्याधानीयो हुताशनः ।
शरद्रात्रं स्वयं वैश्यो वैश्ययोनिः स उच्यते ॥ १४.१११.५१ ॥
શરદ ઋતુમાં વૈશ્યનો આધાનીય હુતાશન હોય છે. શરદ રાત્રિમાં વૈશ્ય પોતે જ વૈશ્યોનું મૂળ કહેવાય છે.
14.111.52
शरद्याधानमेवं वै क्रियते येन पाण्डव ।
तस्यापि श्रीः प्रजाऽऽयुश्च पशवोऽर्थश्च वर्धते ॥ १४.१११.५२ ॥
હે પાંડવ! શરદમાં આ રીતે જેનાથી આધાન કરાય છે, તેની શ્રી, પ્રજા, આયુષ્ય, પશુ અને ધન પણ વધે છે.
14.111.53
पशवः सर्व एवैते त्रिभिः सर्वैरलङ्कृताः ।
अग्निहोत्रा ह्यवर्तन्ते तैरेव ध्रियते जगत् ॥ १४.१११.५३ ॥
આ બધાં પશુઓ ત્રણેથી સંપૂર્ણપણે અલંકૃત છે. અગ્નિહોત્રો જ પ્રવર્તે છે; તેમનાથી જ જગત ધારણ કરાય છે.
14.111.54
ग्राम्यारण्याश्च पशवो पृक्षाश्चैव तृणानि च ।
फलान्योषधयश्चापि अग्निहोत्रकृते हविः ॥ १४.१११.५४ ॥
ગ્રામ્ય અને આરણ્ય પશુઓ, રીંછ પણ, ઘાસ, ફળ અને ઔષધિઓ પણ—આ અગ્નિહોત્રને માટે હવિ છે.
14.111.55
रसाः स्नेहास्तथा गन्धा रत्नानि मणयस्तथा ।
काञ्चनानि च लोहानि ह्यग्निहोत्रकृतेऽभवन् ॥ १४.१११.५५ ॥
રસ, સ્નેહ, ગંધ, રત્નો, મણિઓ તથા સોનું અને લોખંડ પણ અગ્નિહોત્ર માટે જ થયાં.
14.111.56
आयुर्वेदो धनुर्वेदो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
धर्मशास्त्रं च तत्सर्वमग्निहोत्रकृते कृतम् ॥ १४.१११.५६ ॥
આયુર્વેદ, ધનુર્વેદ, મીમાંસા, ન્યાયનો વિસ્તાર અને ધર્મશાસ્ત્ર — આ બધું અગ્નિહોત્ર માટે જ રચાયું.
14.111.57
छन्दः शिक्षा च कल्पश्च तथा व्याकरणानि च ।
शास्त्रं ज्योतिर्निरुक्तं चाप्यग्निहोत्रकृते कृतम् ॥ १४.१११.५७ ॥
છંદ, શિક્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણો, શાસ્ત્ર, જ્યોતિષ અને નિરુક્ત પણ અગ્નિહોત્ર માટે જ રચાયાં.
14.111.58
इतिहासपुराणं च गाथाश्चोपनिषत्तथा ।
आथर्वणानि कर्माणि चाग्निहोत्रकृते कृतम् ॥ १४.१११.५८ ॥
ઇતિહાસ, પુરાણ, ગાથાઓ, ઉપનિષદ અને આથર્વણ કર્મો પણ અગ્નિહોત્ર માટે જ કરાયાં.
14.111.59
यच्चैतस्यां पृथिव्यां वै किंचिदस्ति चराचरम् ।
तत्सर्वमग्निहोत्रस्य कृते सृष्टं स्वयंभुवा ॥ १४.१११.५९ ॥
આ પૃથ્વી પર જે કંઈ ચરાચર છે તે બધું સ્વયંભૂએ અગ્નિહોત્ર માટે જ સર્જ્યું.
14.111.60
अग्निहोत्रस्य दर्शस्य पूर्णमासस्य चाप्यथ ।
युपेष्टिपशुबन्धानां सोमपानक्रियावताम् ॥ १४.१११.६० ॥
અગ્નિહોત્ર, દર્શ, પૂર્ણમાસ, યૂપ, ઇષ્ટિ, પશુબંધ તથા સોમપાનની ક્રિયા કરનારાઓ માટે પણ.
14.111.61
तिथिनक्षत्रयोगानां मुहूर्तकरणात्मकम् ।
कालस्य वेदनार्थं तु ज्योतिर्ज्ञानं पुराऽनघ ॥ १४.१११.६१ ॥
તિથિ, નક્ષત્ર, યોગ, મુહૂર્ત અને કરણોથી યુક્ત, કાળ જાણવા માટેનું જ્યોતિષજ્ઞાન પૂર્વે હતું, હે નિષ્પાપ.
14.111.62
ऋग्यजुः साममन्त्राणां श्लोकतत्वार्थचिन्तनात् ।
प्रत्यापत्तिविकल्पानां छन्दोज्ञानं प्रल्पितम् ॥ १४.१११.६२ ॥
ઋક્, યજુ, સામ મંત્રોના શ્લોકોના તત્ત્વાર્થનું ચિંતન કરીને, પુનરાવૃત્તિ અને વિકલ્પોનો વિચાર કરીને છંદજ્ઞાન રચાયું.
14.111.63
वर्णाक्षरपदार्थानां सन्धिलिङ्गं प्रकीर्तितम् ।
नामधातुविवेकार्थं पुरा व्याकरणं स्मृतम् ॥ १४.१११.६३ ॥
વર્ણ, અક્ષર, પદ અને અર્થોનો સંધિ અને લિંગ કહેવાયાં છે; નામ અને ધાતુના વિવેક માટે પૂર્વે વ્યાકરણ સ્મરાયું.
14.111.64
यूपवेद्यध्वरार्थं तु प्रोक्षणश्रवणाय तु ।
यज्ञदैवतयोगार्थं शिक्षाज्ञानं प्रकल्पितम् ॥ १४.१११.६४ ॥
યૂપ, વેદી અને યજ્ઞ માટે, પ્રોક્ષણ સાંભળવા માટે, યજ્ઞદેવતાના યોગ માટે શિક્ષા (ધ્વનિશાસ્ત્ર) જ્ઞાન રચાયું.
14.111.65
यज्ञपात्रपवित्रार्थं द्रव्यसंभारणाय च ।
सर्वयज्ञविकल्पाय पुराकल्पं प्रकल्पितम् ॥ १४.१११.६५ ॥
યજ્ઞપાત્રોની પવિત્રતા, દ્રવ્યોના સંગ્રહ અને સર્વ યજ્ઞોના વિકલ્પો માટે પ્રાચીન કલ્પ (વિધિગ્રંથ) રચાયો.
14.111.66
नामधातुविकल्पानां तत्वार्थनियमाय च ।
सर्ववेदनिरुक्तानां निरुक्तमृषिभिः कृतम् ॥ १४.१११.६६ ॥
નામ અને ધાતુના વિકલ્પોના તત્ત્વાર્થ નિયમ માટે, અને સર્વ વેદોના નિરુક્ત માટે ઋષિઓએ નિરુક્ત રચ્યું.
14.111.67
वेद्यर्थं पृथिवी सृष्टा संभारार्थ तथैव च ।
इध्मार्थमथ यूपार्थं ब्रह्मा चक्रे वनस्पतिम् ॥ १४.१११.६७ ॥
વેદી માટે પૃથ્વી સર્જાઈ, એ જ રીતે સંભારો માટે પણ; ઇધ્મ માટે અને યૂપ માટે બ્રહ્માએ વનસ્પતિ બનાવી.
14.111.68
ग्राम्यारण्याश्च पशवो जायन्ते यज्ञकारणात् ।
मन्त्राणां विनियोगं च प्रोक्षितं श्रपणं तथा ॥ १४.१११.६८ ॥
યજ્ઞને કારણે ગ્રામ્ય અને આરણ્ય પશુઓ જન્મે છે; મંત્રોનો વિનિયોગ, પ્રોક્ષણ અને શ્રપણ પણ તેમજ.
14.111.69
अनुयाजप्रयाजाश्च मरुतां शंसिनस्तथा ।
औद्गात्रं चैव साम्नां वै प्रतिप्रस्थानमेव च ॥ १४.१११.६९ ॥
અનુયાજ અને પ્રયાજ, મરુતોનું શંસન, સામોનું ઔદ્ગાત્ર, અને પ્રતિપ્રસ્થાન પણ.
14.111.70
विष्णुक्रमाणां क्रमणं दक्षिणावभृथं तथा ।
त्रिकासमर्चनं चैव स्यानेषूपहृतं तथा ॥ १४.१११.७० ॥
વિષ્ણુના પગલાંનું ક્રમણ, દક્ષિણા અને અવભૃથ, ત્રિકાસનું અર્ચન, અને સ્થાનોમાં અર્પિત હવિ પણ.
14.111.71
देवताग्रहणं मोक्षं हविषां श्रपणं तथा ।
नावबुद्ध्यन्ति ये विप्रा निन्दन्ति च पशोर्वधम्।
ते यान्ति नरकं घोरं रौरवं तमसाऽऽवृतम् ॥ १४.१११.७१ ॥
દેવતાઓનું ગ્રહણ, હવિઓનો મોક્ષ અને શ્રપણ ન સમજનારા, અને પશુવધની નિંદા કરનારા બ્રાહ્મણો અંધકારથી ઢંકાયેલા ઘોર રૌરવ નરકમાં જાય છે.
14.111.72
शतवर्षसहस्राणि तत्र स्थित्वा नराधमाः ।
कृमिर्भिर्भक्ष्यमाणाश्च तिष्ठेयुः पूयशोणिते ॥ १४.१११.७२ ॥
ત્યાં સેંકડો હજારો વર્ષ રહીને, તે નરાધમો કીડાઓથી ખવાતા પરુ અને લોહીમાં પડ્યા રહેશે.
14.111.73
वृक्षा यूपत्वमिच्छन्ति पशुत्वं पशवस्तथा ।
तृणानीच्छन्ति बर्हिष्ट्वमोषध्यश्च हविष्यताम्।
सोमत्वं च लताः सर्वा वेदित्वं च वसुंधर ॥ १४.१११.७३ ॥
વૃક્ષો યૂપત્વ ઇચ્છે છે, પશુઓ પશુત્વ ઇચ્છે છે, તેમ જ. ઘાસ બર્હિષ્ત્વ ઇચ્છે છે, ઔષધિઓ હવિષ્યત્વ ઇચ્છે છે. સર્વ લતાઓ સોમત્વ ઇચ્છે છે, પૃથ્વી વેદિત્વ ઇચ્છે છે.
14.111.74
यस्मात्पशुत्वमिच्छन्ति पशवः स्वर्गलिप्सया ।
तस्मात्पशुवधे हिंसा नास्ति यज्ञेषु पाण्डव ॥ १४.१११.७४ ॥
કારણ કે પશુઓ સ્વર્ગની લાલસાથી પશુત્વ ઇચ્છે છે, તેથી યજ્ઞોમાં પશુવધમાં હિંસા નથી, હે પાંડવ.
14.111.75
यूपास्तन्मन्त्रसंस्कारैर्दर्भाश्च पशवस्तथा ।
यजमानेन सहिताः स्वर्गं यान्ति नरेश्वर ॥ १४.१११.७५ ॥
યૂપો, એ મંત્રસંસ્કારોથી, દર્ભ અને પશુઓ પણ એ જ રીતે યજમાન સાથે સ્વર્ગે જાય છે, હે નરેશ્વર.
14.111.76
यावत्कालं हि यज्वा वै स्वर्गलोके महीयते ।
तावत्कालं प्रमोदन्ते पशवो ह्यध्वरे हताः ॥ १४.१११.७६ ॥
યજ્વા સ્વર્ગલોકમાં જેટલો સમય સન્માનિત થાય છે, તેટલો જ સમય યજ્ઞમાં હણાયેલા પશુઓ પણ આનંદ કરે છે.
14.111.77
अहिंसा वैदिकं कर्म ब्रह्मकर्मेति तत्कृतम् ।
वेदोक्तं ये न कुर्वन्ति हिंसाबुद्ध्या क्रतून्द्विजाः।
सद्यः शूद्रत्वामायान्ति प्रेत्य चण्डालतामपि ॥ १४.१११.७७ ॥
અહિંસા વૈદિક કર્મ છે, તેને બ્રહ્મકર્મ કહેવાય છે, તેનાથી કરાયેલું. વેદોક્ત યજ્ઞોને હિંસાબુદ્ધિથી ન કરનારા દ્વિજો તત્કાળ શૂદ્રત્વ પામે છે, અને મૃત્યુ પછી ચાંડાળત્વ પણ પામે છે.
14.111.78
गावो यज्ञार्थमुत्पन्ना दक्षिणार्थं तथैव च ।
सुवर्णं रजतं चैव पात्रक्रुभार्थमेव च ॥ १४.१११.७८ ॥
ગાયો યજ્ઞ માટે ઉત્પન્ન થઈ છે, દક્ષિણા માટે પણ એમ જ; સોનું અને ચાંદી પણ, અને પાત્રો બનાવવા માટે પણ.
14.111.79
दर्भाः संस्तरणार्तं तु रक्षसां रक्षणाय च ।
पजनार्थं द्विजाः सृष्टास्तारका दिवि देवताः ॥ १४.१११.७९ ॥
દર્ભ ઘાસ આસન પાથરવા અને રાક્ષસોથી રક્ષણ માટે સર્જાયું; પશુઓ અને માણસો માટે દ્વિજો સર્જાયા; આકાશમાં તારા દેવતા બન્યા.
14.111.80
क्षत्रिया रक्षणार्थं तु वैश्या वार्तानिमित्ततः ।
शुश्रूषार्थं त्रयाणां वै शूद्राः सृष्टाः स्वयंभुवा ॥ १४.१११.८० ॥
ક્ષત્રિયો રક્ષણ માટે, વૈશ્યો આજીવિકા માટે અને શૂદ્રો ત્રણ વર્ણની સેવા માટે સ્વયંભૂએ સર્જ્યા.
14.111.81
एवमेतज्जगत्सर्वमग्निहोत्रकृते कृतम् ।
नावबुध्यन्ति ये चैव नरास्तु तमसा वृताः ॥ १४.१११.८१ ॥
આ રીતે આ સમસ્ત જગત અગ્નિહોત્ર માટે જ રચાયું છે; પણ અજ્ઞાનના અંધકારથી ઘેરાયેલા માણસો આ સમજતા નથી.
14.111.82
ते यान्ति नरकं घोरं रौरवं नाम विश्रुतम् ।
रौरवाद्विप्रयुक्तास्तु कृमियोनिं व्रजन्ति ते ॥ १४.१११.८२ ॥
તેઓ રૌરવ નામના પ્રખ્યાત ભયંકર નરકમાં જાય છે; રૌરવથી મુક્ત થયા પછી તેઓ કૃમિયોનિમાં જન્મે છે.
14.111.83
यथोक्तमग्निहोत्राणां शुश्रूषन्ति च ये द्विजाः ।
तैर्दत्तं सहुतं चेष्टं दत्तमध्यापितं भवेत् ॥ १४.१११.८३ ॥
અગ્નિહોત્રની વિધિ પ્રમાણે સેવા કરતા દ્વિજોએ આપેલ દાન, હોમ, યજ્ઞ અને અધ્યાપન સફળ થાય છે.
14.111.84
एवमिष्टं च पूर्तं च यद्विप्रैः क्रियते नृप ।
तत्सर्वं सम्यगाहृत्य चादित्ये स्थापयाम्यहम् ॥ १४.१११.८४ ॥
હે રાજા, આ રીતે બ્રાહ્મણો દ્વારા કરાતા યજ્ઞ અને પૂર્ત કર્મ સર્વને હું સંપૂર્ણપણે એકઠાં કરીને આદિત્યમાં સ્થાપું છું.
14.111.85
मया स्थापितमादित्ये लोकस्य सुकृतं हि तत् ।
धारयेद्यत्सहस्रांशुः सुकृतं ह्यग्निहोत्रिणाम् ॥ १४.१११.८५ ॥
મેં આદિત્યમાં સ્થાપેલું આ લોકનું સુકૃત છે; સહસ્રાંશુ (સૂર્ય) તેને ધારણ કરે, કારણ કે તે અગ્નિહોત્રીઓનું સુકૃત છે.
14.111.86
यावत्कालं तु तिष्ठन्ति लोके चाप्यग्निहोत्रिणः ।
तावदेव हि पुण्येन दीप्यते रविणाऽम्बरे ॥ १४.१११.८६ ॥
જ્યાં સુધી લોકમાં અગ્નિહોત્રીઓ રહેશે, ત્યાં સુધી તે પુણ્યથી આકાશમાં રવિ પ્રકાશે છે.
14.111.87
स्वर्गे स्वर्गं गतानां तु वीर्याद्भवति वीर्यवान् ।
तत्र ते ह्युपभुञ्जन्ति ह्यग्निहोत्रस्य तत्फलम्।
समानरूपा देवानां तिष्ठन्त्याबूतसंप्लवम् ॥ १४.१११.८७ ॥
સ્વર્ગે ગયેલા પોતાના પરાક્રમથી બળવાન થાય છે. ત્યાં તેઓ અગ્નિહોત્રનું ફળ ભોગવે છે; દેવો જેવા રૂપે મહાપ્રલય સુધી રહે છે.
14.111.88
वृथाऽग्निना च ये केचिद्दह्यन्ते ह्यग्निहोत्रिणः ।
न तेऽग्निहोत्रिणां लोके मानसाऽपि व्रजन्ति ते ॥ १४.१११.८८ ॥
વ્યર્થ અગ્નિથી બળી જતા જે કોઈ અગ્નિહોત્રીઓ છે, તેઓ લોકમાં અગ્નિહોત્રીઓના સ્થાને મનથી પણ પહોંચતા નથી.
14.111.89
वीरघ्रास्तु दुराचारा दरिद्रास्तु नराधमाः ।
विकला व्याधिताश्चापि जायन्ते शूद्रयोनिषु ॥ १४.१११.८९ ॥
વીરોના હત્યારા, દુરાચારી, દરિદ્ર, અધમ મનુષ્યો, અપંગ અને રોગી શૂદ્ર યોનિઓમાં જન્મે છે.
14.111.90
तस्मादप्रोषितैर्नित्यमग्निहोत्रं द्विजातिभिः ।
होतव्यं विधिवद्राजन्नूर्ध्वामिच्छन्ति ये गतिम् ॥ १४.१११.९० ॥
તેથી, હે રાજન, જેઓ ઊર્ધ્વ ગતિ ઇચ્છે છે તે દ્વિજાતિઓએ પ્રવાસ કર્યા વિના નિત્ય વિધિપૂર્વક અગ્નિહોત્ર કરવો જોઈએ.
14.111.91
आत्मवन्नावमन्तव्यमग्निहोत्रं युधिष्टिर ।
न त्याज्यं क्षणिमप्येतदग्निहोत्रं युधिष्ठिर ॥ १४.१११.९१ ॥
યુધિષ્ઠિર, અગ્નિહોત્રને પોતાની જેમ ગણીને તેની અવગણના ન કરવી. યુધિષ્ઠિર, આ અગ્નિહોત્રને ક્ષણભર પણ છોડવું ન જોઈએ.
14.111.92
वृद्धत्वेऽप्यग्निहोत्रं ये गृह्णन्ति विधिवद्द्विजाः ।
शूद्रान्नाद्विरता दान्ताः संयतेन्द्रियबुद्धयः ॥ १४.१११.९२ ॥
વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ વિધિપૂર્વક અગ્નિહોત્ર કરનારા, શૂદ્રના અન્નથી વિરત, દાંત, ઇન્દ્રિય અને બુદ્ધિને સંયમિત રાખનારા દ્વિજો.
14.111.93
पञ्चयज्ञपरा नित्यं लोभक्रोधविवर्जिताः ।
द्विकालमतिथींश्चैव पूजयन्ति च भक्तितः ॥ १४.१११.९३ ॥
સદા પંચયજ્ઞમાં તત્પર, લોભ અને ક્રોધથી રહિત, બંને સમયે ભક્તિપૂર્વક અતિથિઓનું પૂજન કરનારા.
14.111.94
तेऽपि सूर्योदयप्रख्यैर्विमानैर्वायुवेगिभिः ।
मम लोके प्रमोदन्ते दृष्ट्वा मां च युधिष्ठिर ॥ १४.१११.९४ ॥
તેઓ પણ સૂર્યોદય જેવાં તેજસ્વી, વાયુવેગી વિમાનોમાં મારા લોકમાં આનંદ માણે છે; યુધિષ્ઠિર, મને જોઈને પણ તેઓ હર્ષ પામે છે.
14.111.95
मन्वन्तरं च तत्रैकं मोदिता द्विजसत्तमाः ।
इह मानुष्यके लोके जायन्ते द्विजसत्तमाः ॥ १४.१११.९५ ॥
ત્યાં એક મન્વંતર સુધી આનંદ માણીને, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, તેઓ અહીં માનવલોકમાં ફરી જન્મે છે.
14.111.96
बालाहिताग्रयो ये च शूद्रान्नाद्विरताः सदा ।
क्रोधलोभविनिर्मुक्ताः प्रातस्स्नानपरायणाः।
यथोक्तमग्निहोत्रं वै जुह्वते विजितेन्द्रियाः ॥ १४.१११.९६ ॥
યૌવનમાં જ અગ્નિ સ્થાપનારા, સદા શૂદ્રના અન્નથી વિરત, ક્રોધ-લોભથી મુક્ત, પ્રભાતે સ્નાનમાં તત્પર, ઇન્દ્રિયો જીતીને યથોક્ત અગ્નિહોત્ર કરનારા.
14.111.97
आतिथेयाः सदा सौम्या द्विकालं मत्परायणाः ।
ते यान्त्यपुनरावृत्तिं भित्त्वा चादित्यमण्डलम् ॥ १४.१११.९७ ॥
જેઓ સદા અતિથિસત્કાર કરે છે, સૌમ્ય છે અને દિવસમાં બે વાર મારામાં તત્પર રહે છે, તેઓ સૂર્યમંડળ ભેદીને અપુનરાવૃત્તિ પામે છે.
14.111.98
मम लोकं सपत्नीका यानैः सूर्योदयप्रभैः ।
तत्र बालार्कसङ्काशाः कामगाः कामरूपिणः ॥ १४.१११.९८ ॥
તેઓ પત્નીઓ સહિત સૂર્યોદય જેવી પ્રભાવાળા યાનોમાં મારા લોકમાં જાય છે; ત્યાં તેઓ ઉદય પામતા સૂર્ય સમાન, ઇચ્છાનુસાર ગમન કરનારા અને ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરનારા હોય છે.
14.111.99
ऐश्वर्यगुणसंपन्नाः क्रीडन्ति च यथासुखम् ।
इत्येषामाहिताग्नीनां विभूतिः पाण्डुनन्दन ॥ १४.१११.९९ ॥
ઐશ્વર્ય અને ગુણોથી સંપન્ન થઈને તેઓ સુખપૂર્વક ક્રીડા કરે છે. હે પાંડુનંદન, આહિતાગ્નિઓની આ વિભૂતિ છે.
14.111.100
श्रुतिं केचिन्निन्दमानाः श्रुतिं दूष्यन्त्यबुद्धयः ।
प्रमाणं न च कुर्वन्ति ये यान्तीहापि दुर्गतिम्। ॥ १४.१११.१०० ॥
કેટલાક અબુદ્ધિ લોકો શ્રુતિની નિંદા કરી તેને દૂષિત કરે છે; જેઓ તેને પ્રમાણ માનતા નથી, તેઓ અહીં જ દુર્ગતિ પામે છે.
14.111.101
प्रमाणमितिहासं च वेदान्कुर्वति ये द्विजाः ।
ते यान्त्यमरसायुज्यं नित्यमास्तिक्यबुद्धयः ॥ १४.१११.१०१ ॥
જે દ્વિજો ઇતિહાસ અને વેદોને પ્રમાણ માને છે, તેઓ સદા આસ્તિક બુદ્ધિથી અમરો સાથે સાયુજ્ય પામે છે.