महाभारत · अध्याय 14.111
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.111.1
स्वभक्तस्य हृषीकेश धर्माधर्ममजानतः ।
धर्मं पुण्यतमं देव पृच्छतः कथयस्व मे ॥ १४.१११.१ ॥
हे हृषीकेशा, आपल्या भक्ताला, जो धर्म आणि अधर्म जाणत नाही, हे देवा, परम पुण्यमय धर्म विचारणाऱ्या मला सांगा.
14.111.2
यदेतदग्निहोत्रं वै सृष्टं वर्णत्रयस्य तु ।
मन्त्रवद्यद्धुतं सम्यग्विधिना चाप्युपासितम्।
आहिताग्निं नयत्यूर्ध्वं सपत्नीकं सबान्धवम् ॥ १४.१११.२ ॥
तीन वर्णांसाठी निर्माण झालेला हा अग्निहोत्र, मंत्रांसह विधिपूर्वक योग्य हवन करून व उपासना करून, अग्निस्थापना करणाऱ्याला पत्नी व बांधवांसह वर नेतो.
14.111.3
कथं तद्ब्राह्मणैर्देव होतव्यं क्षत्रियैः कथम् ।
वैश्यैर्वा देवदेवेश कथं वा सुहुतं भवेत् ॥ १४.१११.३ ॥
हे देवा, ब्राह्मणांनी ते हवन कसे करावे, क्षत्रियांनी कसे, वैश्यांनी कसे? हे देवदेवेशा, किंवा ते सम्यक हुत कसे होईल?
14.111.4
कस्मिन्काले कतं कस्य आधेयोऽग्निः सुरोत्तम ।
आहितस्य कथं वाऽपि सम्यगाचरणं भवेत् ॥ १४.१११.४ ॥
कोणत्या काळी, कोणी अग्नी आधान करावा? हे सुरोत्तमा, अग्निस्थापन केलेल्याचे आचरण कसे योग्य असावे?
14.111.5
कत्यग्नयः किमात्मानः स्थानं किं कस्य वा विभो ।
कतरस्मिन्हुते स्थाने कं व्रजेदाग्निहोत्रिकः ॥ १४.१११.५ ॥
अग्नी किती, त्यांचे स्वरूप काय, स्थान कोणते किंवा कोणाचे, हे विभो? कोणत्या स्थानी हवन झाल्यास अग्निहोत्री कोणत्या लोकात जाईल?
14.111.6
अग्निहोत्रनिमित्तं च किमुत्पन्नं पुराऽनघ ।
कथमेवाथ हूयन्ते प्रीयन्ते च सुराः कथम् ॥ १४.१११.६ ॥
अग्निहोत्राचे निमित्त काय, पूर्वी ते कशापासून उत्पन्न झाले, हे अनघा? ते कसे हवन केले जाते, आणि देव कसे प्रसन्न होतात?
14.111.7
विधिवन्मन्त्रवत्कृत्वा पूजितास्त्वग्नयः कथम् ।
कां गतिं वदतांश्रेष्ठ नयन्ति ह्यग्निहोत्रिणः ॥ १४.१११.७ ॥
विधिपूर्वक आणि मन्त्रांसह पूजिलेले अग्नी कसे कोणत्या गतीकडे नेतात? हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, अग्निहोत्री कोणती गती प्राप्त करतात?
14.111.8
दुर्हुताश्चापि भगवन्नविज्ञातास्त्रयोऽग्नयः ।
किमाहिताग्नेः कुर्वन्ति दुश्चीर्णा वाऽपि केशव ॥ १४.१११.८ ॥
हे भगवन्, दुर्हुत आणि अविज्ञात तीन अग्नी आहिताग्नीचे काय करतात? हे केशवा, दुश्चीर्ण कर्म काय करते?
14.111.9
उत्सन्नाग्निस्तु पापात्मा कां योनिं देव गच्छति ।
एतत्सर्वं समासेन भक्त्या ह्युपगतस्य मे।
वक्तुमर्हसि सर्वज्ञ सर्वाधिकं नमोस्तु ते ॥ १४.१११.९ ॥
अग्नी विझलेला पापात्मा कोणत्या योनीत जातो? हे देवा, भक्तीने जवळ आलेल्या मला हे सर्व संक्षेपात सांगणे तुम्हाला योग्य आहे. हे सर्वज्ञा, सर्वश्रेष्ठा, तुम्हाला नमस्कार असो.
14.111.10
शृणु राजन्महापुण्यमिदं धर्मामृतं परम् ।
यत्तु तारयते युक्तान्ब्राह्मणानग्निहोत्रिणः ॥ १४.१११.१० ॥
हे राजा, हे महापुण्य आणि परम धर्मामृत ऐक, जे युक्त अग्निहोत्री ब्राह्मणांना तारते.
14.111.11
ब्र्हमित्वेनासृजं लोकानहमादौ महाद्युते ।
सृष्टोऽग्निर्मुखतः पूर्वं लोकानां हितकाम्यया ॥ १४.१११.११ ॥
हे महातेजस्वी, आदिकाळी मी ब्रह्मारूपाने लोकांची निर्मिती केली. लोकांच्या हितकामनेने प्रथम मुखातून अग्नी निर्माण झाला.
14.111.12
यस्मादग्रे स भूतानां सर्वेषां निर्मितो मया ।
तस्मादग्नीत्यभिहितः पुराणज्ञैर्मनीषिभिः ॥ १४.१११.१२ ॥
मी त्याला प्रथम सर्व प्राण्यांसाठी निर्माण केले, म्हणून पुराणज्ञ मनीषींनी त्याला 'अग्नी' असे म्हटले.
14.111.13
यस्मात्तु सर्वकृत्येषु पूर्वमस्मै प्रदीयते ।
आहुतिर्दीप्यमानाय तस्मादग्नीति कथ्यते ॥ १४.१११.१३ ॥
कारण सर्व यज्ञकर्मांमध्ये प्रथम याला, प्रज्वलित होणाऱ्याला, आहुती दिली जाते; म्हणून याला 'अग्नी' असे म्हटले जाते.
14.111.14
यस्माच्च तु नयत्यग्रां गतिं विप्रान्सुपूजितः ।
यस्माच्च नयनाद्राजन्देवेष्वग्नीति कथ्यते ॥ १४.१११.१४ ॥
आणि उत्तम पूजिला गेलेला हा विप्रांना श्रेष्ठ गतीकडे नेतो; हे राजा, नेतो म्हणून देवांमध्ये याला 'अग्नी' म्हटले जाते.
14.111.15
तस्माच्च दुर्हुतः सोयमलं भक्षयितुं क्षणात् ।
यजमानं नरश्रेष्ठ क्रव्यादोऽग्निस्ततः स्मृतः ॥ १४.१११.१५ ॥
म्हणून, हे नरश्रेष्ठा, चुकीने आहुती दिली तर हा क्षणात यजमानालाही खाऊ शकतो; म्हणून याला 'क्रव्याद' म्हणजे मांसभक्षक अग्नी असेही स्मरले जाते.
14.111.16
सर्वभूतात्मको राजन्देवानामेष वै मुखम् ।
प्रथमं मन्मुखात्सृष्टो लोकार्थे पचनः प्रभुः ॥ १४.१११.१६ ॥
हे राजा, सर्वभूतांचा आत्मा असलेला हाच देवांचा मुख आहे; प्रथम माझ्या मुखातून निर्माण झालेला हा प्रभु लोकांच्या हितासाठी पाचक (हविर्द्रव्य शिजवणारा) आहे.
14.111.17
सृष्टमात्रो जगत्सर्वमत्तुमैच्छत्पुरा खलु ।
ततः प्रशमितः सोग्निरूपास्यैव मया पुरा ॥ १४.१११.१७ ॥
उत्पन्न होताक्षणीच त्याने पूर्वी सर्व जगत् गिळण्याची इच्छा केली; तेव्हा पूर्वी माझ्याकडून उपासना करून तो अग्नी शांत केला गेला.
14.111.18
सततोपासनात्सोयमौपासन इति स्मृतः ॥ १४.१११.१८ ॥
सततच्या उपासनेमुळे हा 'औपासन' म्हणून स्मरला जातो.
14.111.19
आहुतिः सर्वमाख्याति तस्मिन्वसति सोनलः ।
आवसथ्य इति ख्यातस्तेनासौ ब्रह्मवादिभिः ॥ १४.१११.१९ ॥
आहुती सर्व काही सांगते; तिच्यात तो अग्नी वास करतो. म्हणून ब्रह्मवाद्यांनी त्याला 'आवसथ्य' असे म्हटले आहे.
14.111.20
तस्मात्पञ्च महायज्ञा वर्तन्ते यस्य धर्मतः ।
सोममण्डलमध्येन गतिस्तस्य द्विजन्मनः ॥ १४.१११.२० ॥
म्हणून ज्याच्या धर्मानुसार पाच महायज्ञ होतात, त्या द्विजाची गती सोममंडलाच्या मध्यातून जाते.
14.111.21
ते च सप्तर्षयः सिद्धाः संयतेन्द्रियबुद्धयः ।
गता ह्यमरसायुज्यं ते ह्यग्न्यर्चनतत्पराः ॥ १४.१११.२१ ॥
ते सप्तर्षी — सिद्ध, इंद्रिये व बुद्धी संयमित ठेवणारे, अग्निपूजेत तत्पर — अमरांच्या सायुज्याला गेले.
14.111.22
अपरे चावसथ्यं च पचनाग्निं प्रचक्षते ।
तस्मिन्पञ्च महायज्ञा वैश्वदेवश्च वर्तते ॥ १४.१११.२२ ॥
इतर लोक आवसथ्य आणि पचनाग्नी असे म्हणतात; त्यात पाच महायज्ञ आणि वैश्वदेव होतात.
14.111.23
स्थलीपाकं च गार्हं च सर्वे चास्मिन्प्रतिष्ठिताः ।
गृह्यकर्मवहो यस्मात्तस्माद्गृहपतिस्तु सः ॥ १४.१११.२३ ॥
स्थालीपाक आणि गार्हपत्य कर्मे सर्व त्यातच प्रतिष्ठित आहेत. गृह्य कर्म वाहणारा असल्यामुळे तो गृहपती होय.
14.111.24
औपासनं चावसथ्यं सभ्यं पचनपावकम् ।
आहुर्ब्रह्मविदः केचिन्मतमेतन्ममापि च ॥ १४.१११.२४ ॥
काही ब्रह्मज्ञ औपासन, आवसथ्य, सभ्य आणि पचनपावक असे म्हणतात; हेच माझेही मत आहे.
14.111.25
अग्निहोत्रप्रकारं च शृणु राजन्समाहितः ।
त्रयाणां गुणनामानां वह्नीनामुच्यते मया ॥ १४.१११.२५ ॥
राजा, एकाग्र चित्ताने अग्निहोत्राची पद्धती ऐक. गुणांवरून नाव मिळालेल्या तीन अग्नींविषयी मी सांगतो.
14.111.26
गृहाणां हि पतित्वं हि गृहपत्यमिति स्मृतम् ।
गृहपत्यं तु यस्यासीत्तत्तस्माद्गार्हपत्यता ॥ १४.१११.२६ ॥
घरांचे अधिपत्यच गृहपत्य म्हणून स्मरले जाते. गृहपत्य अग्नी ज्याच्याजवळ होता, त्यावरूनच त्याला गार्हपत्य हे नाव मिळाले.
14.111.27
यजमानं तु यस्मात्तु दक्षिणां तु गतिं नयेत् ।
दक्षिणाग्निं तमाहुस्ते दक्षिणायतनं द्विजाः ॥ १४.१११.२७ ॥
यजमानाला दक्षिण दिशेकडे नेतो म्हणून त्याला दक्षिणाग्नी म्हणतात. द्विज त्याला दक्षिणायतन म्हणतात.
14.111.28
आहुतिः सर्वमाख्याति हव्यं वै वहनं स्मृतम् ।
सर्वहव्यवहो वह्निर्गतश्चाहवनीयताम् ॥ १४.१११.२८ ॥
आहुती सर्व काही प्रकट करते; हव्य वाहून नेणे हेच वहन म्हणून स्मरले जाते. सर्व हव्य वाहणारा अग्नी आहवनीयत्व पावला.
14.111.29
यं चाक्सथ्यं जुहुयान्मूलाग्निं विधिवद्द्विजः ।
आवसथ्यं तु तं चाग्निं पचनाग्निं प्रचक्षते ॥ १४.१११.२९ ॥
द्विज विधिपूर्वक ज्या मूलाग्नीत आवसथ्य होम करतो, त्या अग्नीला पचनाग्नी म्हणतात.
14.111.30
तेषां स भागतो वह्निः सभ्य इत्यभिधीयते ।
आवतथ्यस्तु यो वह्निः प्रथमः स प्रजापतिः ॥ १४.१११.३० ॥
त्यांचा भाग असलेल्या अग्नीला सभ्य म्हणतात. आवतथ्य नावाचा अग्नी हा पहिला; तोच प्रजापती.
14.111.31
ब्रह्मा च गार्हपत्योऽग्निस्तस्मिन्नेव हि सोभवत् ।
दक्षिणाग्निस्त्वयं रुद्रः क्रोधात्मा चण्ड एव सः ॥ १४.१११.३१ ॥
ब्रह्मा हा गार्हपत्य अग्नी आहे; त्यातच तोही उत्पन्न झाला. हा दक्षिणाग्नी रुद्र असून त्याचा स्वभाव क्रोधाचा आहे आणि तो उग्र आहे.
14.111.32
अहमाहवनीयोऽग्निराहोमाद्यस्य वै मुखे ।
सभ्योऽग्निः पञ्चमो यस्तु स्कन्द एव नराधिप ॥ १४.१११.३२ ॥
मी आहवनीय अग्नी आहे; आहुती आरंभ करणाऱ्याच्या मुखात मी असतो. पाचवा सभ्य अग्नी जो आहे तो स्कंदच आहे, हे नराधिपा.
14.111.33
पृथिवी गार्हपत्योऽग्निरन्तरिक्षं च दक्षिणः ।
स्वर्गमाहवनीयोऽग्निरेवमग्नित्रयं स्मृतम् ॥ १४.१११.३३ ॥
पृथ्वी हा गार्हपत्य अग्नी, अंतरिक्ष दक्षिणाग्नी, आणि स्वर्ग आहवनीय अग्नी; अशा प्रकारे तीन अग्नी स्मरले जातात.
14.111.34
वृत्तश्च गार्हपत्योऽग्निर्यस्माद्वृत्ता च मेदिनी ।
अर्धचन्द्राकृतिस्तं वै दक्षिणाग्निस्तथा भवेत् ॥ १४.१११.३४ ॥
गार्हपत्य अग्नी वर्तुळाकार आहे, कारण पृथ्वीही वर्तुळाकार आहे; दक्षिणाग्नी अर्धचंद्राकार असावा.
14.111.35
चतुरश्रं ततः स्वर्गं निर्मलं तु निरामयम् ।
तस्मादाहवनीयोऽग्निश्चतुरश्रो भवेन्नृप ॥ १४.१११.३५ ॥
नंतर स्वर्ग चौकोनी, निर्मल आणि निरामय आहे; म्हणून, हे नृपा, आहवनीय अग्नी चौकोनी असावा.
14.111.36
जुहुयाद्गार्हपत्यं यो भुवं जयति स द्विजः ।
जुहोति दक्षिणं यस्तु स जयत्यन्तरिक्षकम् ॥ १४.१११.३६ ॥
जो द्विज गार्हपत्य अग्नीत आहुती देतो तो पृथ्वी जिंकतो; आणि जो दक्षिणाग्नीत आहुती देतो तो अंतरिक्ष जिंकतो.
14.111.37
पृथिवीमन्तरिक्षं च दिवं ऋषिगणैः सह ।
जयत्याहवनीयं यो जुहुयाद्भक्तिमान्नरः ॥ १४.१११.३७ ॥
भक्तिमान मनुष्य आहवनीय अग्नीत आहुती देतो, तो ऋषिगणांसह पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि स्वर्ग जिंकतो.
14.111.38
आभिमुख्येन होमस्तु यस्य यज्ञेषु वर्तते ।
तेनाप्याहवनीयत्वं गतो वह्निर्महाद्युतिः ॥ १४.१११.३८ ॥
यज्ञांमध्ये ज्याच्याकडे तोंड करून होम केला जातो, त्यामुळे महातेजस्वी अग्नीलाही आहवनीयत्व प्राप्त झाले.
14.111.39
आहोमादग्निहोत्रेषु यज्ञैर्वा यत्र सर्वशः ।
यस्मात्तस्मात्प्रवर्तन्ते ततो ह्याहवनीयता ॥ १४.१११.३९ ॥
अग्निहोत्रांमध्ये आणि यज्ञांमध्ये जिथे पूर्णपणे आहोमापासून कर्मे सुरू होतात, म्हणून आहवनीयता प्राप्त होते.
14.111.40
यस्त्वावसथ्यं जुहुयान्मूलाग्निं विधिवद्द्विजः ।
स तु सप्तर्षिलोकेषु सपत्नीकः प्रमोदते ॥ १४.१११.४० ॥
जो द्विज विधिपूर्वक आवसथ्य अग्नीत आणि मूलाग्नीत आहुती देतो, तो पत्नीसह सप्तर्षिलोकांत आनंद पावतो.
14.111.41
इष्टो भवति सर्वाग्नेरग्निहोत्रं च तद्भवेत् ।
त्राणाद्वै यजमानस्य ह्यग्निहोत्रमिति स्मृतम् ॥ १४.१११.४१ ॥
हे सर्व अग्नींना इष्ट आहे; तेच अग्निहोत्र आहे. यजमानाचे रक्षण करते म्हणून त्याला अग्निहोत्र म्हटले जाते.
14.111.42
होइज्येषु विषादो वै विषादो दुःखमुच्यते ।
दुःखं तापत्रयं प्रोक्तं तापं हि नरकं विदुः ॥ १४.१११.४२ ॥
होमयज्ञांत विषाद म्हणजे विषादच; विषादाला दुःख म्हटले जाते; दुःख हे त्रिविध ताप सांगितले आहे; आणि तापाला नरक जाणतात.
14.111.43
आध्यात्मिकं चाधिदैवमाधिभौतिकमेव च ।
एतत्तापत्रयं प्रोक्तमात्मविद्भिर्नराधिप ॥ १४.१११.४३ ॥
आध्यात्मिक, आधिदैविक आणि आधिभौतिक हे हे त्रिविध ताप आत्मज्ञानी लोकांनी सांगितले आहेत, हे नराधिपा.
14.111.44
यस्माद्वै त्रायते दुःखाद्यजमानं हुतोऽनलः ।
तस्मात्तु विधिवत्प्रोक्तमग्निहोत्रमिति श्रुतौ ॥ १४.१११.४४ ॥
आहुती दिलेला अग्नी यजमानाचे दुःखापासून रक्षण करतो, म्हणून श्रुतीत विधिपूर्वक याला अग्निहोत्र म्हटले आहे.
14.111.45
तदग्निहोत्रं सृष्टं वै ब्रह्मणा लोककर्तृणा ।
वेदाश्चाप्यग्निहोत्रं तु जज्ञिरे स्वयमेव तु ॥ १४.१११.४५ ॥
ते अग्निहोत्र लोककर्ता ब्रह्मदेवाने निर्माण केले; वेदही अग्निहोत्रापासूनच स्वयं उत्पन्न झाले.
14.111.46
अग्निहोत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ।
रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ १४.१११.४६ ॥
अग्निहोत्र हेच फळ असलेल्या पत्न्या; दान आणि उपभोग हेच फळ असलेले धन. रति आणि पुत्र हेच फळ असलेल्या पत्न्या; दान आणि उपभोग हेच फळ असलेले धन.
14.111.47
त्रिवेदमन्त्रसंयोगादग्निहोत्रं प्रवर्तते ।
ऋग्यजुःसामभिः पुण्यैः स्थाप्यते सूत्रसंयुतैः ॥ १४.१११.४७ ॥
तीन वेदांच्या मंत्रांच्या संयोगाने अग्निहोत्र प्रवृत्त होते; ऋक्, यजुः आणि साम यांच्या पुण्य मंत्रांनी आणि सूत्रांनी ते स्थापित होते.
14.111.48
वसन्ते ब्राह्मणस्य स्यादाधेयोऽग्निर्नराधिप ।
वसन्तो ब्राह्मणो ज्ञेयो वेदयोनिः स उच्यते ॥ १४.१११.४८ ॥
हे नराधिपा, ब्राह्मणासाठी वसंतात आधेय अग्नी असावा. वसंतालाच ब्राह्मण म्हणून जाणावे; तो वेदांची योनी म्हटला जातो.
14.111.49
अग्न्याधेयं तु येनाथ वसन्ते क्रियतेऽनघ ।
तस्य श्रीर्बह्मवृद्धिश्च ब्राह्मणस्य विवर्धते ॥ १४.१११.४९ ॥
हे निष्पाप! वसंत ऋतूत ज्याद्वारे अग्न्याधेय केले जाते, त्यामुळे ब्राह्मणाची श्री आणि ब्रह्मवृद्धी वाढते.
14.111.50
क्षत्रियस्याग्निराधेयो ग्रीष्मे श्रेष्ठः स वै नृप ।
येनाधानं तु वै ग्रीष्मे क्रियते तस्य वर्धते।
श्रीः प्रजाःक पशवश्चैव वित्तं तेजो बलं यशः ॥ १४.१११.५० ॥
हे राजा! क्षत्रियासाठी ग्रीष्मात अग्न्याधेय श्रेष्ठ आहे. ज्याद्वारे ग्रीष्मात आधान केले जाते, त्याची श्री, प्रजा, पशू, धन, तेज, बल आणि यश वाढतात.
14.111.51
शरदृतौ तु वैश्यस्य ह्याधानीयो हुताशनः ।
शरद्रात्रं स्वयं वैश्यो वैश्ययोनिः स उच्यते ॥ १४.१११.५१ ॥
शरद ऋतूत वैश्याचा आधानीय हुताशन असतो. शरद रात्री वैश्य स्वतः वैश्यांचे मूळ मानला जातो.
14.111.52
शरद्याधानमेवं वै क्रियते येन पाण्डव ।
तस्यापि श्रीः प्रजाऽऽयुश्च पशवोऽर्थश्च वर्धते ॥ १४.१११.५२ ॥
हे पाण्डवा! शरदात अशा प्रकारे ज्याद्वारे आधान केले जाते, त्याची श्री, प्रजा, आयुष्य, पशू आणि धन वाढते.
14.111.53
पशवः सर्व एवैते त्रिभिः सर्वैरलङ्कृताः ।
अग्निहोत्रा ह्यवर्तन्ते तैरेव ध्रियते जगत् ॥ १४.१११.५३ ॥
हे सर्व पशू या तिन्हींनी पूर्णपणे अलंकृत आहेत. अग्निहोत्रेच आवर्तित होतात; त्यांच्याद्वारेच जग धारण केले जाते.
14.111.54
ग्राम्यारण्याश्च पशवो पृक्षाश्चैव तृणानि च ।
फलान्योषधयश्चापि अग्निहोत्रकृते हविः ॥ १४.१११.५४ ॥
ग्राम्य आणि आरण्य पशू, अस्वले, गवत, फळे आणि औषधी—ही अग्निहोत्रासाठी हविष्य आहेत.
14.111.55
रसाः स्नेहास्तथा गन्धा रत्नानि मणयस्तथा ।
काञ्चनानि च लोहानि ह्यग्निहोत्रकृतेऽभवन् ॥ १४.१११.५५ ॥
रस, स्नेह, गंध, रत्ने, मणी तसेच सोने व लोखंड हेही अग्निहोत्रासाठीच निर्माण झाले.
14.111.56
आयुर्वेदो धनुर्वेदो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
धर्मशास्त्रं च तत्सर्वमग्निहोत्रकृते कृतम् ॥ १४.१११.५६ ॥
आयुर्वेद, धनुर्वेद, मीमांसा, न्यायाचा विस्तार आणि धर्मशास्त्र — हे सर्व अग्निहोत्रासाठीच रचले गेले.
14.111.57
छन्दः शिक्षा च कल्पश्च तथा व्याकरणानि च ।
शास्त्रं ज्योतिर्निरुक्तं चाप्यग्निहोत्रकृते कृतम् ॥ १४.१११.५७ ॥
छंद, शिक्षा, कल्प, व्याकरणे, शास्त्र, ज्योतिष आणि निरुक्त हेही अग्निहोत्रासाठीच रचले गेले.
14.111.58
इतिहासपुराणं च गाथाश्चोपनिषत्तथा ।
आथर्वणानि कर्माणि चाग्निहोत्रकृते कृतम् ॥ १४.१११.५८ ॥
इतिहास, पुराणे, गाथा, उपनिषदे आणि आथर्वण कर्मे हीसुद्धा अग्निहोत्रासाठीच केली गेली.
14.111.59
यच्चैतस्यां पृथिव्यां वै किंचिदस्ति चराचरम् ।
तत्सर्वमग्निहोत्रस्य कृते सृष्टं स्वयंभुवा ॥ १४.१११.५९ ॥
या पृथ्वीवर जे काही चराचर आहे, ते सर्व स्वयंभूने अग्निहोत्रासाठीच निर्माण केले.
14.111.60
अग्निहोत्रस्य दर्शस्य पूर्णमासस्य चाप्यथ ।
युपेष्टिपशुबन्धानां सोमपानक्रियावताम् ॥ १४.१११.६० ॥
अग्निहोत्र, दर्श, पौर्णमास, यूप, इष्टी, पशुबंध आणि सोमपानाची क्रिया करणारे यांच्यासाठीही.
14.111.61
तिथिनक्षत्रयोगानां मुहूर्तकरणात्मकम् ।
कालस्य वेदनार्थं तु ज्योतिर्ज्ञानं पुराऽनघ ॥ १४.१११.६१ ॥
तिथी, नक्षत्र, योग, मुहूर्त व करणे यांचे, काळ जाणण्यासाठीचे ज्योतिर्ज्ञान पूर्वी होते, हे निष्पाप.
14.111.62
ऋग्यजुः साममन्त्राणां श्लोकतत्वार्थचिन्तनात् ।
प्रत्यापत्तिविकल्पानां छन्दोज्ञानं प्रल्पितम् ॥ १४.१११.६२ ॥
ऋक्, यजुः, साम मंत्रांच्या श्लोकांचा तत्त्वार्थ चिंतन करून, पुनरावृत्ती व विकल्पांचा विचार करून छंदशास्त्राचे ज्ञान रचले गेले.
14.111.63
वर्णाक्षरपदार्थानां सन्धिलिङ्गं प्रकीर्तितम् ।
नामधातुविवेकार्थं पुरा व्याकरणं स्मृतम् ॥ १४.१११.६३ ॥
वर्ण, अक्षरे, पदे व अर्थ यांचा संधी व लिंग सांगितले आहे; नाम व धातू यांच्या विवेकासाठी पूर्वी व्याकरण स्मरले गेले.
14.111.64
यूपवेद्यध्वरार्थं तु प्रोक्षणश्रवणाय तु ।
यज्ञदैवतयोगार्थं शिक्षाज्ञानं प्रकल्पितम् ॥ १४.१११.६४ ॥
यूप, वेदी व यज्ञासाठी, प्रोक्षण ऐकण्यासाठी, यज्ञदेवतेच्या योगासाठी शिक्षा (ध्वनिशास्त्र) ज्ञान रचले गेले.
14.111.65
यज्ञपात्रपवित्रार्थं द्रव्यसंभारणाय च ।
सर्वयज्ञविकल्पाय पुराकल्पं प्रकल्पितम् ॥ १४.१११.६५ ॥
यज्ञपात्रांच्या पवित्रतेसाठी, द्रव्यसंभारासाठी व सर्व यज्ञांच्या विकल्पांसाठी प्राचीन कल्प (विधिग्रंथ) रचला गेला.
14.111.66
नामधातुविकल्पानां तत्वार्थनियमाय च ।
सर्ववेदनिरुक्तानां निरुक्तमृषिभिः कृतम् ॥ १४.१११.६६ ॥
नाम व धातू यांच्या विकल्पांच्या तत्त्वार्थ नियमासाठी आणि सर्व वेदांच्या निरुक्तासाठी ऋषींनी निरुक्त रचले.
14.111.67
वेद्यर्थं पृथिवी सृष्टा संभारार्थ तथैव च ।
इध्मार्थमथ यूपार्थं ब्रह्मा चक्रे वनस्पतिम् ॥ १४.१११.६७ ॥
वेदीसाठी पृथ्वी निर्माण झाली, तसेच संभारांसाठीही; इध्मासाठी आणि यूपासाठी ब्रह्म्याने वनस्पती निर्माण केल्या.
14.111.68
ग्राम्यारण्याश्च पशवो जायन्ते यज्ञकारणात् ।
मन्त्राणां विनियोगं च प्रोक्षितं श्रपणं तथा ॥ १४.१११.६८ ॥
यज्ञासाठी ग्राम्य आणि आरण्य पशू जन्मतात; मंत्रांचा विनियोग, प्रोक्षण आणि श्रपण हेही तसेच.
14.111.69
अनुयाजप्रयाजाश्च मरुतां शंसिनस्तथा ।
औद्गात्रं चैव साम्नां वै प्रतिप्रस्थानमेव च ॥ १४.१११.६९ ॥
अनुयाज आणि प्रयाज, मरुतांचे शंसन, सामांचे औद्गात्र आणि प्रतिप्रस्थान.
14.111.70
विष्णुक्रमाणां क्रमणं दक्षिणावभृथं तथा ।
त्रिकासमर्चनं चैव स्यानेषूपहृतं तथा ॥ १४.१११.७० ॥
विष्णूचे क्रमण, दक्षिणा आणि अवभृथ, त्रिकासाचे अर्चन, आणि स्थानांवर अर्पिलेले हविष्य हेही.
14.111.71
देवताग्रहणं मोक्षं हविषां श्रपणं तथा ।
नावबुद्ध्यन्ति ये विप्रा निन्दन्ति च पशोर्वधम्।
ते यान्ति नरकं घोरं रौरवं तमसाऽऽवृतम् ॥ १४.१११.७१ ॥
देवतांचे भाग-ग्रहण, हविषांचे मोक्ष आणि श्रपण न समजणारे, आणि पशुवधाची निंदा करणारे विप्र अंधाराने वेढलेल्या घोर रौरव नरकात जातात.
14.111.72
शतवर्षसहस्राणि तत्र स्थित्वा नराधमाः ।
कृमिर्भिर्भक्ष्यमाणाश्च तिष्ठेयुः पूयशोणिते ॥ १४.१११.७२ ॥
तेथे शेकडो हजारो वर्षे राहून ते नराधम किड्यांनी खाल्ले जात असताना पू आणि रक्तात पडून राहतील.
14.111.73
वृक्षा यूपत्वमिच्छन्ति पशुत्वं पशवस्तथा ।
तृणानीच्छन्ति बर्हिष्ट्वमोषध्यश्च हविष्यताम्।
सोमत्वं च लताः सर्वा वेदित्वं च वसुंधर ॥ १४.१११.७३ ॥
वृक्ष यूपत्व इच्छितात, पशू पशुत्व इच्छितात, त्याचप्रमाणे. गवत बर्हिष्त्व इच्छिते, औषधी हविष्यत्व इच्छितात. सर्व वेली सोमत्व इच्छितात, पृथ्वी वेदित्व इच्छिते.
14.111.74
यस्मात्पशुत्वमिच्छन्ति पशवः स्वर्गलिप्सया ।
तस्मात्पशुवधे हिंसा नास्ति यज्ञेषु पाण्डव ॥ १४.१११.७४ ॥
कारण पशू स्वर्गप्राप्तीच्या इच्छेने पशुत्व इच्छितात, म्हणून यज्ञांमध्ये पशुवधात हिंसा नाही, हे पाण्डवा.
14.111.75
यूपास्तन्मन्त्रसंस्कारैर्दर्भाश्च पशवस्तथा ।
यजमानेन सहिताः स्वर्गं यान्ति नरेश्वर ॥ १४.१११.७५ ॥
यूप, त्या मंत्रसंस्कारांनी, दर्भ आणि पशूही तसेच यजमानासह स्वर्गाला जातात, हे नरेश्वरा.
14.111.76
यावत्कालं हि यज्वा वै स्वर्गलोके महीयते ।
तावत्कालं प्रमोदन्ते पशवो ह्यध्वरे हताः ॥ १४.१११.७६ ॥
यज्वा स्वर्गलोकात जितका काळ सन्मानित होतो, तितका काळ यज्ञात वधलेले पशूही आनंद करतात.
14.111.77
अहिंसा वैदिकं कर्म ब्रह्मकर्मेति तत्कृतम् ।
वेदोक्तं ये न कुर्वन्ति हिंसाबुद्ध्या क्रतून्द्विजाः।
सद्यः शूद्रत्वामायान्ति प्रेत्य चण्डालतामपि ॥ १४.१११.७७ ॥
अहिंसा हे वैदिक कर्म आहे, ते ब्रह्मकर्म म्हटले जाते आणि त्याच्याद्वारे केले गेलेले. वेदोक्त यज्ञ हिंसाबुद्धीने न करणारे द्विज तत्काळ शूद्रत्व पावतात आणि मृत्यूनंतर चांडाळत्वही पावतात.
14.111.78
गावो यज्ञार्थमुत्पन्ना दक्षिणार्थं तथैव च ।
सुवर्णं रजतं चैव पात्रक्रुभार्थमेव च ॥ १४.१११.७८ ॥
गायी यज्ञासाठी उत्पन्न झाल्या आहेत, दक्षिणेसाठीही तसेच; सोने आणि चांदीही, आणि पात्रे बनवण्यासाठीही.
14.111.79
दर्भाः संस्तरणार्तं तु रक्षसां रक्षणाय च ।
पजनार्थं द्विजाः सृष्टास्तारका दिवि देवताः ॥ १४.१११.७९ ॥
दर्भ गवत आसन पसरण्यासाठी आणि राक्षसांपासून रक्षणासाठी निर्माण झाले; पशू आणि मानवांसाठी द्विज निर्माण झाले; आकाशात तारे देवता झाले.
14.111.80
क्षत्रिया रक्षणार्थं तु वैश्या वार्तानिमित्ततः ।
शुश्रूषार्थं त्रयाणां वै शूद्राः सृष्टाः स्वयंभुवा ॥ १४.१११.८० ॥
क्षत्रिय रक्षणासाठी, वैश्य उपजीविकेसाठी आणि शूद्र तिन्ही वर्णांच्या सेवेसाठी स्वयंभूने निर्माण केले.
14.111.81
एवमेतज्जगत्सर्वमग्निहोत्रकृते कृतम् ।
नावबुध्यन्ति ये चैव नरास्तु तमसा वृताः ॥ १४.१११.८१ ॥
अशा प्रकारे हे सारे जग अग्निहोत्रासाठीच निर्माण झाले आहे; परंतु अज्ञानाच्या अंधारात वेढलेले मानव हे समजत नाहीत.
14.111.82
ते यान्ति नरकं घोरं रौरवं नाम विश्रुतम् ।
रौरवाद्विप्रयुक्तास्तु कृमियोनिं व्रजन्ति ते ॥ १४.१११.८२ ॥
ते रौरव नावाच्या भयंकर नरकात जातात; रौरवातून मुक्त झाल्यानंतर ते कृमियोनीत जन्म घेतात.
14.111.83
यथोक्तमग्निहोत्राणां शुश्रूषन्ति च ये द्विजाः ।
तैर्दत्तं सहुतं चेष्टं दत्तमध्यापितं भवेत् ॥ १४.१११.८३ ॥
अग्निहोत्रांची यथाविधी सेवा करणाऱ्या द्विजांनी केलेले दान, होम, यज्ञ आणि अध्यापन सफल होते.
14.111.84
एवमिष्टं च पूर्तं च यद्विप्रैः क्रियते नृप ।
तत्सर्वं सम्यगाहृत्य चादित्ये स्थापयाम्यहम् ॥ १४.१११.८४ ॥
हे राजा, अशा प्रकारे ब्राह्मणांनी केलेले यज्ञ आणि पूर्त कर्म हे सर्व मी पूर्णपणे एकत्र करून आदित्यात स्थापित करतो.
14.111.85
मया स्थापितमादित्ये लोकस्य सुकृतं हि तत् ।
धारयेद्यत्सहस्रांशुः सुकृतं ह्यग्निहोत्रिणाम् ॥ १४.१११.८५ ॥
मी आदित्यात स्थापिलेले हे लोकाचे सुकृत आहे; सहस्रांशू (सूर्य) ते धारण करो, कारण ते अग्निहोत्रींचे सुकृत आहे.
14.111.86
यावत्कालं तु तिष्ठन्ति लोके चाप्यग्निहोत्रिणः ।
तावदेव हि पुण्येन दीप्यते रविणाऽम्बरे ॥ १४.१११.८६ ॥
जोपर्यंत लोकात अग्निहोत्री टिकतील, तोपर्यंतच त्या पुण्याने आकाशात रवि तळपतो.
14.111.87
स्वर्गे स्वर्गं गतानां तु वीर्याद्भवति वीर्यवान् ।
तत्र ते ह्युपभुञ्जन्ति ह्यग्निहोत्रस्य तत्फलम्।
समानरूपा देवानां तिष्ठन्त्याबूतसंप्लवम् ॥ १४.१११.८७ ॥
स्वर्गास गेलेले आपल्या सामर्थ्याने बलवान होतात. तेथे ते अग्निहोत्राचे फळ भोगतात; देवांसारख्या रूपाने महाप्रलयापर्यंत राहतात.
14.111.88
वृथाऽग्निना च ये केचिद्दह्यन्ते ह्यग्निहोत्रिणः ।
न तेऽग्निहोत्रिणां लोके मानसाऽपि व्रजन्ति ते ॥ १४.१११.८८ ॥
जे कोणी अग्निहोत्री व्यर्थ अग्नीने जळतात, ते अग्निहोत्र्यांच्या लोकात मनानेसुद्धा पोहोचत नाहीत.
14.111.89
वीरघ्रास्तु दुराचारा दरिद्रास्तु नराधमाः ।
विकला व्याधिताश्चापि जायन्ते शूद्रयोनिषु ॥ १४.१११.८९ ॥
वीरांचे घातक, दुराचारी, दरिद्री, नीच मानव आणि अपंग व रोगी शूद्र योनींत जन्म घेतात.
14.111.90
तस्मादप्रोषितैर्नित्यमग्निहोत्रं द्विजातिभिः ।
होतव्यं विधिवद्राजन्नूर्ध्वामिच्छन्ति ये गतिम् ॥ १४.१११.९० ॥
म्हणून, हे राजा, जे ऊर्ध्व गती इच्छितात त्या द्विजातींनी प्रवासाला न जाता नित्य विधिपूर्वक अग्निहोत्र करावे.
14.111.91
आत्मवन्नावमन्तव्यमग्निहोत्रं युधिष्टिर ।
न त्याज्यं क्षणिमप्येतदग्निहोत्रं युधिष्ठिर ॥ १४.१११.९१ ॥
युधिष्ठिरा, अग्निहोत्राला आपल्यासारखे मानून त्याचा अपमान करू नये. युधिष्ठिरा, हे अग्निहोत्र क्षणभरसुद्धा सोडू नये.
14.111.92
वृद्धत्वेऽप्यग्निहोत्रं ये गृह्णन्ति विधिवद्द्विजाः ।
शूद्रान्नाद्विरता दान्ताः संयतेन्द्रियबुद्धयः ॥ १४.१११.९२ ॥
वृद्धापकाळातही विधिपूर्वक अग्निहोत्र करणारे, शूद्राच्या अन्नापासून दूर राहणारे, संयमी, इंद्रिये व बुद्धी ताब्यात ठेवणारे द्विज.
14.111.93
पञ्चयज्ञपरा नित्यं लोभक्रोधविवर्जिताः ।
द्विकालमतिथींश्चैव पूजयन्ति च भक्तितः ॥ १४.१११.९३ ॥
नेहमी पंचयज्ञात तत्पर, लोभ व क्रोधरहित, दोन्ही वेळा भक्तिभावाने अतिथींचा सत्कार करणारे.
14.111.94
तेऽपि सूर्योदयप्रख्यैर्विमानैर्वायुवेगिभिः ।
मम लोके प्रमोदन्ते दृष्ट्वा मां च युधिष्ठिर ॥ १४.१११.९४ ॥
तेही सूर्योदयासारख्या तेजस्वी, वायूसारख्या वेगवान विमानांतून माझ्या लोकात आनंद पावतात; युधिष्ठिरा, मला पाहूनही ते आनंदतात.
14.111.95
मन्वन्तरं च तत्रैकं मोदिता द्विजसत्तमाः ।
इह मानुष्यके लोके जायन्ते द्विजसत्तमाः ॥ १४.१११.९५ ॥
तेथे एक मन्वंतरपर्यंत आनंदून, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, ते येथे मानवी लोकात पुन्हा जन्म घेतात.
14.111.96
बालाहिताग्रयो ये च शूद्रान्नाद्विरताः सदा ।
क्रोधलोभविनिर्मुक्ताः प्रातस्स्नानपरायणाः।
यथोक्तमग्निहोत्रं वै जुह्वते विजितेन्द्रियाः ॥ १४.१११.९६ ॥
तारुण्यातच अग्नी स्थापन करणारे, नेहमी शूद्राच्या अन्नापासून दूर राहणारे, क्रोध व लोभरहित, पहाटे स्नानात तत्पर, इंद्रियांवर विजय मिळवून यथाविधी अग्निहोत्र करणारे.
14.111.97
आतिथेयाः सदा सौम्या द्विकालं मत्परायणाः ।
ते यान्त्यपुनरावृत्तिं भित्त्वा चादित्यमण्डलम् ॥ १४.१११.९७ ॥
जे सदैव अतिथिसेवा करतात, सौम्य असतात आणि दिवसातून दोनदा माझ्यात तत्पर असतात, ते सूर्यमंडल भेदून पुनरागमनरहित गती प्राप्त करतात.
14.111.98
मम लोकं सपत्नीका यानैः सूर्योदयप्रभैः ।
तत्र बालार्कसङ्काशाः कामगाः कामरूपिणः ॥ १४.१११.९८ ॥
ते पत्नींसह सूर्योदयाप्रमाणे तेजस्वी यानांतून माझ्या लोकाला जातात; तेथे ते उगवत्या सूर्यासारखे, इच्छेनुसार संचार करणारे आणि इच्छेनुसार रूप धारण करणारे असतात.
14.111.99
ऐश्वर्यगुणसंपन्नाः क्रीडन्ति च यथासुखम् ।
इत्येषामाहिताग्नीनां विभूतिः पाण्डुनन्दन ॥ १४.१११.९९ ॥
ऐश्वर्य आणि गुणांनी संपन्न होऊन ते सुखाने क्रीडा करतात. हे पाण्डुनंदना, आहिताग्नींचे वैभव हेच आहे.
14.111.100
श्रुतिं केचिन्निन्दमानाः श्रुतिं दूष्यन्त्यबुद्धयः ।
प्रमाणं न च कुर्वन्ति ये यान्तीहापि दुर्गतिम्। ॥ १४.१११.१०० ॥
काही अबुद्ध लोक श्रुतीची निंदा करून तिला दूषित करतात; जे तिला प्रमाण मानत नाहीत, ते येथेच दुर्गती पावतात.
14.111.101
प्रमाणमितिहासं च वेदान्कुर्वति ये द्विजाः ।
ते यान्त्यमरसायुज्यं नित्यमास्तिक्यबुद्धयः ॥ १४.१११.१०१ ॥
जे द्विज इतिहास आणि वेदांना प्रमाण मानतात, ते नित्य आस्तिक बुद्धीने अमरांशी सायुज्य पावतात.