महाभारत · अध्याय 14.117

14.117.1

कीदृशानां तु शूद्राणां नानुगृह्णासि चार्चनम् ।
उद्वेगस्तव कस्माद्धि तन्मे ब्रूहि सुरेश्वर ॥ १४.११७.१ ॥

हे सुरेश्वरा, कोणत्या प्रकारच्या शूद्रांची पूजा आपण स्वीकारत नाही? त्यात आपल्याला उद्वेग का वाटतो? ते मला सांगा.

अव्रतेनाप्यभक्तेन स्पृष्टां शूद्रेण चार्चनाम् ।
तां वर्जयामि राजेन्द्र श्वपाकविहितामिव ॥ १४.११७.२ ॥

व्रतहीन व भक्तिहीन शूद्राने स्पर्श केलेली पूजा, हे राजेंद्रा, मी नाकारतो; ती जणू श्वपाकासाठी विहित असल्यासारखी आहे.

नन्वहं शङ्करश्चापि गावो विप्रास्तथैव च ।
अश्वत्थोऽमररूपं हि त्रयमेतद्युधिष्ठिर ॥ १४.११७.३ ॥

हे युधिष्ठिरा, मी, शंकरही, गाई, ब्राह्मण आणि तसेच अश्वत्थ वृक्ष — ही तीन्ही अमर रूपाची नाहीत का?

एतत्त्रयं हि मद्भक्तो नावमन्येत कर्हिचित् ।
अवमानितमेतत्तु दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ १४.११७.४ ॥

माझ्या भक्ताने या तिन्हींचा कधीही अपमान करू नये; कारण यांचा अपमान सातव्या पिढीपर्यंत कुळ जाळतो.

अश्वत्थो ब्राह्मणा गावो मन्मयास्तारयन्ति हि ।
तस्मादेतत्प्रयत्नेन त्रयं पूजय पाण्डव ॥ १४.११७.५ ॥

अश्वत्थ, ब्राह्मण, गाई — हे माझ्याच रूपाने बनलेले आहेत आणि तारतात. म्हणून, हे पांडवा, या तिन्हींची प्रयत्नपूर्वक पूजा करा.

ब्राह्मणेनैव देहेन कथं शूद्रत्वमाप्नुयात् ।
ब्रह्म वा नश्यति कथं वक्तुं देव त्वमर्हसि ॥ १४.११७.६ ॥

ब्राह्मणाच्याच देहाने कोणी शूद्रत्व कसे प्राप्त करतो? किंवा ब्रह्म (वेद) कसे नष्ट होते? हे देवा, ते सांगण्यास तुम्हीच योग्य आहात.

कूपस्नानं तु यो विप्रः कुर्याद्द्वादशवार्षिकम् ।
स तेनैव शरीरेण शूद्रत्वं यात्यसंशयम् ॥ १४.११७.७ ॥

जो ब्राह्मण बारा वर्षे विहिरीत स्नान करतो, तो त्याच देहाने निःसंशय शूद्रत्व पावतो.

यस्तु राजाश्रयेणैव जीवेद्द्वादशवार्षिकम् ।
स शूद्रत्वं व्रजेद्विप्रो वेदानां पारगोपि सन् ॥ १४.११७.८ ॥

जो ब्राह्मण केवळ राजाश्रयाने बारा वर्षे जगतो, तो वेदपारंगत असूनही शूद्रत्व पावतो.

पत्तने नगरे वाऽपि यो द्वादशसमा वसेत् ।
स शूद्रत्वं व्रजेद्विप्रो नात्र कार्या विचारणा ॥ १४.११७.९ ॥

जो ब्राह्मण पत्तन किंवा नगरात बारा वर्षे राहतो, तो शूद्रत्व पावतो; यात विचार करण्याची गरज नाही.

उत्पादयति यः पुत्रं शूद्रायां काममोहितः ।
तस्य कायगतं ब्रह्म सद्य एव विनश्यति ॥ १४.११७.१० ॥

काममोहित होऊन शूद्र स्त्रीपासून पुत्र उत्पन्न करणाऱ्या ब्राह्मणाचे शरीरस्थ ब्रह्म तत्काळ नष्ट होते.

यः सोमलतिकां विप्रः केवलं भक्षयेद्वृथा ।
तस्य कायगतं ब्रह्म सद्य एव विनश्यति ॥ १४.११७.११ ॥

जो ब्राह्मण व्यर्थ केवळ सोमलता भक्षण करतो, त्याचे शरीरस्थ ब्रह्म तत्काळ नष्ट होते.

मैथुनं कुरुते यस्तु जिह्वायां ब्राह्मणो नृप ।
तस्य कायगतं ब्रह्म सद्य एव विनश्यति ॥ १४.११७.१२ ॥

हे नृपा! जो ब्राह्मण जिभेने मैथुन करतो, त्याचे शरीरस्थ ब्रह्म तत्काळ नष्ट होते.

विप्रत्वं दुर्लभं प्राप्य दुर्मर्गैरेवमादिभिः ।
विनाशयन्ति ये तत्तु ताञ्शोचामि युधिष्ठिर ॥ १४.११७.१३ ॥

हे युधिष्ठिरा, दुर्लभ ब्राह्मणत्व प्राप्त करून जे लोक अशा दुर्मार्गांनी ते नष्ट करतात, त्यांच्यासाठी मी शोक करतो.

तस्मात्सर्वप्रत्नेन मत्प्रियो यो युधिष्ठिर ।
जातिभ्रंशकरं कर्म न कुर्यादीदृशं द्विजः ॥ १४.११७.१४ ॥

म्हणून हे युधिष्ठिरा, जो मला प्रिय आहे त्या द्विजाने सर्व प्रयत्नांनी जातिभ्रंश करणारे असे कर्म करू नये.