મહાભારત · અધ્યાય 14.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.23.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सुभगे सप्तहोतॄणां विधानमिह यादृशम् ॥ १४.२३.१ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે: હે સુભગે, સાત હોતાઓનું વિધાન અહીં જેવું છે તેવું છે.
14.23.2
घ्राणश्चक्षुश्च जिह्वा च त्वक् श्रोत्रं चैव पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैते होतारः पृथगाश्रिताः ॥ १४.२३.२ ॥
નાક, આંખ, જીભ, ત્વચા, પાંચમો કાન, મન અને બુદ્ધિ — આ સાત હોતાઓ છે, જે જુદા જુદા આશ્રયમાં રહે છે.
14.23.3
सूक्ष्माकाशे समं प्राप्ते न पश्यन्तीतरेतरम् ।
एतद्वै सप्तहोतृत्वं स्वभावाद्विद्धि शोभने ॥ १४.२३.३ ॥
સૂક્ષ્મ આકાશમાં સમાન રીતે પહોંચીને તેઓ એકબીજાને જોતા નથી. હે શોભને, આ જ સાત હોતાઓનું હોતૃત્વ છે, સ્વભાવથી જાણ.
14.23.4
सूक्ष्मे तु काशे सम्प्राप्ते कथं नान्योन्यदर्शिनः ।
कथं स्वभावाद्भगवन्नेतदाचक्ष्व मे प्रभो ॥ १४.२३.४ ॥
પરંતુ સૂક્ષ્મ આકાશમાં પહોંચીને તેઓ એકબીજાને કેમ નથી જોતા? હે ભગવન્, સ્વભાવથી આ કેવી રીતે થાય છે? હે પ્રભો, મને સમજાવો.
14.23.5
गुणज्ञानेषु विज्ञानं गुणज्ञानामभिज्ञता ।
परस्परं गुणानेते नाभिजानन्ति कर्हिचित् ॥ १४.२३.५ ॥
ગુણોના જ્ઞાનમાં વિજ્ઞાન છે, ગુણજ્ઞાનમાં વિશેષ પરિચય પણ છે. પણ આ એકબીજાના ગુણોને ક્યારેય ઓળખતા નથી.
14.23.6
जिह्वा चक्षुस्तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न गन्धानधिगच्छन्ति घ्राणस्तानधिगच्छति ॥ १४.२३.६ ॥
જીભ, આંખ, તેમજ કાન, ત્વચા, મન અને બુદ્ધિ — આ ગંધોને પામતા નથી; તેમને માત્ર નાક પામે છે.
14.23.7
घ्राणं चक्षुस्तथा क्षोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न रसानधिगच्छन्ति जिह्वा तानधिगच्छति ॥ १४.२३.७ ॥
ઘ્રાણ, ચક્ષુ, શ્રોત્ર, ત્વચા, મન અને બુદ્ધિ રસોને જાણતાં નથી; તેમને જીભ જ જાણે છે.
14.23.8
घ्राणं जिह्वा तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न रूपाण्यधिगच्छन्ति चक्षुस्तान्यधिगच्छति ॥ १४.२३.८ ॥
ઘ્રાણ, જીભ, શ્રોત્ર, ત્વચા, મન અને બુદ્ધિ રૂપોને જાણતાં નથી; તેમને આંખ જ જાણે છે.
14.23.9
घ्राणं जिह्वा ततश्चक्षुः श्रोत्रं बुद्धिर्मनस्तथा ।
न स्पर्शानधिगच्छन्ति त्वक्च तानधिगच्छति ॥ १४.२३.९ ॥
ઘ્રાણ, જીભ, પછી આંખ, શ્રોત્ર, બુદ્ધિ અને મન સ્પર્શોને જાણતાં નથી; તેમને ત્વચા જ જાણે છે.
14.23.10
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न शब्दानधिगच्छन्ति श्रोत्रं तानधिगच्छति ॥ १४.२३.१० ॥
ઘ્રાણ, જીભ, આંખ, ત્વચા, મન અને બુદ્ધિ શબ્દોને જાણતાં નથી; તેમને શ્રોત્ર જ જાણે છે.
14.23.11
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक् श्रोत्रं बुद्धिरेव च ।
सङ्कल्पान्नाधिगच्छन्ति मनस्तानधिगच्छति ॥ १४.२३.११ ॥
ઘ્રાણ, જીભ, આંખ, ત્વચા, શ્રોત્ર અને બુદ્ધિ સંકલ્પથી જાણતાં નથી; તેમને મન જ જાણે છે.
14.23.12
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक् श्रोत्रं मन एव च ।
न निष्ठामधिगच्छन्ति बुद्धिस्तामधिगच्छति ॥ १४.२३.१२ ॥
ઘ્રાણ, જીભ, આંખ, ત્વચા, શ્રોત્ર અને મન નિષ્ઠાને જાણતાં નથી; તેને બુદ્ધિ જ જાણે છે.
14.23.13
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रियाणां च संवादं मनसश्चैव भामिनि ॥ १४.२३.१३ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપે છે — ઇન્દ્રિયો અને મનનો સંવાદ, હે ભામિની.
14.23.14
नाघ्राति मामृते घ्राणं रसं जिह्वा न वेत्ति च ।
रूपं चक्षुर्न गृह्णाति त्वक् स्पर्सं नावबुध्यते ॥ १४.२३.१४ ॥
મારા વિના નાક ગંધ સૂંઘતું નથી, જીભ રસ જાણતી નથી, આંખ રૂપ ગ્રહણ કરતી નથી, ત્વચા સ્પર્શ સમજતી નથી.
14.23.15
न श्रोत्रं बुध्यते शब्दं मया हीनं कथञ्चन ।
प्रवरं सर्वबूतानामहमस्मि सनातनम् ॥ १४.२३.१५ ॥
મારા વિના કાન કોઈ પણ રીતે શબ્દ સમજતો નથી. હું સર્વ પ્રાણીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને સનાતન છું.
14.23.16
अगाराणीव शून्यानि शान्तार्चिष इवाग्नयः ।
इन्द्रियाणि न भासन्ते मया हीनानि नित्यशः ॥ १४.२३.१६ ॥
મારા વિના ઇન્દ્રિયો હંમેશાં ખાલી ઘરો જેવી અને બુઝાયેલી અગ્નિઓ જેવી થાય છે, તેમાં પ્રકાશ રહેતો નથી.
14.23.17
काष्ठानीवार्द्रशुष्काणि यतमानैरपीन्द्रियैः ।
गुणार्थान्नाधिगच्छन्ति मामृते सर्वजन्तवः ॥ १४.२३.१७ ॥
ભીના અને સૂકા લાકડાંની જેમ, મારા વિના પ્રયત્ન કરતી ઇન્દ્રિયો વડે પણ સર્વ જીવો ગુણાર્થો પ્રાપ્ત કરતા નથી.
14.23.18
एवमेतद्भवेत्सत्यं यथैतन्मन्यते भवान् ।
ऋतेऽस्मानस्मदर्थांस्त्वं भोगान्भुङ्क्ते भवान्यदि ॥ १४.२३.१८ ॥
તમે જે માનો છો તેમ આ સત્ય હો. અમારા વિના, અમારા માટેના ભોગો જો તમે ભોગવો તો.
14.23.19
यद्यस्मासु प्रलीनेषु तप्रणं प्राणधारणम् ।
भोगान्भुङ्क्ते भवान्सत्यं यथैतन्मन्यते तथा ॥ १४.२३.१९ ॥
અમે લીન થયા પછી આપ જ પ્રાણધારણ કરીને ભોગ ભોગવો છો, તો આપ માનો છો તેમ તે સાચું છે.
14.23.20
अथवाऽस्मासु लीनेषु तिष्ठत्सु विषयेषु च ।
यदि सङ्कल्पमात्रेण भुङ्क्ते भोगान्यथार्थवत् ॥ १४.२३.२० ॥
અથવા અમે લીન થઈએ અને વિષયો રહે, અને આપ કેવળ સંકલ્પથી યથાર્થ ભોગ ભોગવો તો.
14.23.21
अथ चेन्मन्यसे सिद्धिमस्मदर्थेषु नित्यदा ।
घ्राणेन रूपमादत्स्व रसमादत्स्व चक्षुषा ॥ १४.२३.२१ ॥
જો આપ અમારા વિષયોમાં સદા સિદ્ધિ માનતા હો, તો નાકથી રૂપ ગ્રહણ કરો અને આંખથી રસ ગ્રહણ કરો.
14.23.22
श्रोत्रेण गन्धानादत्स्व स्पर्शानादत्स्व जिह्वया ।
त्वचा च शब्दमादत्स्व बुद्ध्या स्पर्शमथापि च ॥ १४.२३.२२ ॥
કાનથી ગંધ ગ્રહણ કરો, જીભથી સ્પર્શ ગ્રહણ કરો, ત્વચાથી શબ્દ ગ્રહણ કરો અને બુદ્ધિથી સ્પર્શ પણ ગ્રહણ કરો.
14.23.23
बलवन्तो ह्यनियमा नियमा दुर्बलीयसाम् ।
भोगानपूर्वानादत्स्व नोच्छिष्टं भोक्तुमर्हति ॥ १४.२३.२३ ॥
બળવાન અનિયંત્રિત હોય છે; નિયમો નબળાઓ માટે છે. પહેલાં ન ભોગવાયેલા ભોગ ગ્રહણ કરો; ઉચ્છિષ્ટ ભોગવવું આપને યોગ્ય નથી.
14.23.24
यथा हि शिष्यः शास्तारं श्रुत्यर्थमभिधावति ।
ततः श्रुतमुपादाय श्रुतार्थमुपतिष्ठति ॥ १४.२३.२४ ॥
જેમ શિષ્ય શાસ્ત્રાર્થ સાંભળવા ગુરુ પાસે દોડે છે, પછી સાંભળેલું ગ્રહણ કરીને સાંભળેલા અર્થની સેવા કરે છે.
14.23.25
विषयानेवमस्माभिर्दर्शितानभिमन्यसे ।
अनुभूतानतीतांश्च स्वप्ने जागरणे तथा ॥ १४.२३.२५ ॥
આ રીતે અમારા દ્વારા બતાવાયેલા, અનુભવાયેલા અને ભૂતકાળના વિષયોને તું સ્વપ્નમાં અને જાગરણમાં પણ સાચા માને છે.
14.23.26
वैमनस्यं गतानां च जन्तूनामल्पचेतसाम् ।
अस्मदर्थे कृते दृश्यते प्राणधारणम् ॥ १४.२३.२६ ॥
અલ્પબુદ્ધિ જીવોમાં, અમારા માટે કર્યું હોય ત્યાં, મનની ઉદાસી અને પ્રાણધારણ જોવા મળે છે.
14.23.27
बहूनपि हि सङ्कल्पान्मत्वा स्वप्नानुपास्य च ।
बुभुक्षया पीड्यमानो विषयानेन धावति ॥ १४.२३.२७ ॥
ઘણા સંકલ્પોને સાચા માનીને, સ્વપ્નોની ઉપાસના કરીને, ભૂખથી પીડાતો તે વિષયો તરફ દોડે છે.
14.23.28
अगारमद्वारमिव प्रविश्य ।
सङ्कल्पभोगान्विषयानविन्दन्।
प्राणक्षये शान्तिमुपैति नित्यं ।
दारुक्षयेऽग्निर्ज्वलितो यथैव ॥ १४.२३.२८ ॥
દરવાજા વગરના ઘરમાં પ્રવેશીને, સંકલ્પભોગ રૂપ વિષયોને પામીને, પ્રાણક્ષયે તે સદા શાંતિ પામે છે, લાકડું ખૂટે ત્યારે સળગતા અગ્નિની જેમ.
14.23.29
कामं तु नष्टेषु गुणेषु सङ्गः ।
कामं च नान्योन्यगुणोपलब्धिः।
अस्मान्विना नास्ति तपोपलब्धि-
स्तामप्यृते त्वां न भजेत्प्रहर्षः ॥ १४.२३.२९ ॥
ગુણો નાશ પામ્યા છતાં આસક્તિ રહે છે, અને એકબીજાના ગુણોની પ્રાપ્તિ પણ થાય છે; અમારા વિના તપની પ્રાપ્તિ નથી; તેના વિના પણ આનંદ તને ભજશે નહીં.