ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 14.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.23.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सुभगे सप्तहोतॄणां विधानमिह यादृशम् ॥ १४.२३.१ ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਲੋਕ ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਹੇ ਸੁਭਗੇ, ਸੱਤ ਹੋਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਇੱਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।
14.23.2
घ्राणश्चक्षुश्च जिह्वा च त्वक् श्रोत्रं चैव पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैते होतारः पृथगाश्रिताः ॥ १४.२३.२ ॥
ਨੱਕ, ਅੱਖ, ਜੀਭ, ਚਮੜੀ, ਪੰਜਵਾਂ ਕੰਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ — ਇਹ ਸੱਤੇ ਹੋਤਾ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
14.23.3
सूक्ष्माकाशे समं प्राप्ते न पश्यन्तीतरेतरम् ।
एतद्वै सप्तहोतृत्वं स्वभावाद्विद्धि शोभने ॥ १४.२३.३ ॥
ਸੂਖਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ। ਹੇ ਸ਼ੋਭਨੇ, ਇਹੀ ਸੱਤ ਹੋਤਾਵਾਂ ਦਾ ਹੋਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਜਾਣ।
14.23.4
सूक्ष्मे तु काशे सम्प्राप्ते कथं नान्योन्यदर्शिनः ।
कथं स्वभावाद्भगवन्नेतदाचक्ष्व मे प्रभो ॥ १४.२३.४ ॥
ਪਰ ਸੂਖਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ? ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
14.23.5
गुणज्ञानेषु विज्ञानं गुणज्ञानामभिज्ञता ।
परस्परं गुणानेते नाभिजानन्ति कर्हिचित् ॥ १४.२३.५ ॥
ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ।
14.23.6
जिह्वा चक्षुस्तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न गन्धानधिगच्छन्ति घ्राणस्तानधिगच्छति ॥ १४.२३.६ ॥
ਜੀਭ, ਅੱਖ, ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ — ਇਹ ਗੰਧਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨੱਕ ਹੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
14.23.7
घ्राणं चक्षुस्तथा क्षोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न रसानधिगच्छन्ति जिह्वा तानधिगच्छति ॥ १४.२३.७ ॥
ਘ੍ਰਾਣ, ਚੱਖੂ, ਸ਼੍ਰੋਤ, ਤੁਵਚਾ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਭ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।
14.23.8
घ्राणं जिह्वा तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न रूपाण्यधिगच्छन्ति चक्षुस्तान्यधिगच्छति ॥ १४.२३.८ ॥
ਘ੍ਰਾਣ, ਜੀਭ, ਸ਼੍ਰੋਤ, ਤੁਵਚਾ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।
14.23.9
घ्राणं जिह्वा ततश्चक्षुः श्रोत्रं बुद्धिर्मनस्तथा ।
न स्पर्शानधिगच्छन्ति त्वक्च तानधिगच्छति ॥ १४.२३.९ ॥
ਘ੍ਰਾਣ, ਜੀਭ, ਫਿਰ ਅੱਖ, ਸ਼੍ਰੋਤ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮਨ ਛੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਵਚਾ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।
14.23.10
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न शब्दानधिगच्छन्ति श्रोत्रं तानधिगच्छति ॥ १४.२३.१० ॥
ਘ੍ਰਾਣ, ਜੀਭ, ਅੱਖ, ਤੁਵਚਾ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਤ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
14.23.11
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक् श्रोत्रं बुद्धिरेव च ।
सङ्कल्पान्नाधिगच्छन्ति मनस्तानधिगच्छति ॥ १४.२३.११ ॥
ਘ੍ਰਾਣ, ਜੀਭ, ਅੱਖ, ਤੁਵਚਾ, ਸ਼੍ਰੋਤ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
14.23.12
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक् श्रोत्रं मन एव च ।
न निष्ठामधिगच्छन्ति बुद्धिस्तामधिगच्छति ॥ १४.२३.१२ ॥
ਘ੍ਰਾਣ, ਜੀਭ, ਅੱਖ, ਤੁਵਚਾ, ਸ਼੍ਰੋਤ ਅਤੇ ਮਨ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।
14.23.13
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रियाणां च संवादं मनसश्चैव भामिनि ॥ १४.२३.१३ ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਲੋਕ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ — ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਸੰਵਾਦ, ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ।
14.23.14
नाघ्राति मामृते घ्राणं रसं जिह्वा न वेत्ति च ।
रूपं चक्षुर्न गृह्णाति त्वक् स्पर्सं नावबुध्यते ॥ १४.२३.१४ ॥
ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਨੱਕ ਗੰਧ ਨਹੀਂ ਸੁੰਘਦਾ, ਜੀਭ ਰਸ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਅੱਖ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ, ਚਮੜੀ ਸਪਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ।
14.23.15
न श्रोत्रं बुध्यते शब्दं मया हीनं कथञ्चन ।
प्रवरं सर्वबूतानामहमस्मि सनातनम् ॥ १४.२३.१५ ॥
ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕੰਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹਾਂ।
14.23.16
अगाराणीव शून्यानि शान्तार्चिष इवाग्नयः ।
इन्द्रियाणि न भासन्ते मया हीनानि नित्यशः ॥ १४.२३.१६ ॥
ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸਦਾ ਖਾਲੀ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁਝੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
14.23.17
काष्ठानीवार्द्रशुष्काणि यतमानैरपीन्द्रियैः ।
गुणार्थान्नाधिगच्छन्ति मामृते सर्वजन्तवः ॥ १४.२३.१७ ॥
ਗਿੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਗੁਣ-ਅਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
14.23.18
एवमेतद्भवेत्सत्यं यथैतन्मन्यते भवान् ।
ऋतेऽस्मानस्मदर्थांस्त्वं भोगान्भुङ्क्ते भवान्यदि ॥ १४.२३.१८ ॥
ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਇਹ ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੱਚ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਬਿਨਾਂ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹੋ।
14.23.19
यद्यस्मासु प्रलीनेषु तप्रणं प्राणधारणम् ।
भोगान्भुङ्क्ते भवान्सत्यं यथैतन्मन्यते तथा ॥ १४.२३.१९ ॥
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰ ਕੇ ਭੋਗ ਭੋਗਦੇ ਹੋ—ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਆਪ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੈ।
14.23.20
अथवाऽस्मासु लीनेषु तिष्ठत्सु विषयेषु च ।
यदि सङ्कल्पमात्रेण भुङ्क्ते भोगान्यथार्थवत् ॥ १४.२३.२० ॥
ਜਾਂ ਜੇ ਅਸੀਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਈਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਰਹਿ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਆਪ ਕੇਵਲ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਯਥਾਰਥ ਭੋਗ ਭੋਗਦੇ ਹੋ।
14.23.21
अथ चेन्मन्यसे सिद्धिमस्मदर्थेषु नित्यदा ।
घ्राणेन रूपमादत्स्व रसमादत्स्व चक्षुषा ॥ १४.२३.२१ ॥
ਜੇ ਆਪ ਸਾਡੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਿੱਧੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਨੱਕ ਨਾਲ ਰੂਪ ਲਓ ਅਤੇ ਅੱਖ ਨਾਲ ਰਸ ਲਓ।
14.23.22
श्रोत्रेण गन्धानादत्स्व स्पर्शानादत्स्व जिह्वया ।
त्वचा च शब्दमादत्स्व बुद्ध्या स्पर्शमथापि च ॥ १४.२३.२२ ॥
ਕੰਨ ਨਾਲ ਗੰਧ ਲਓ, ਜੀਭ ਨਾਲ ਛੋਹ ਲਓ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਲਓ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਛੋਹ ਵੀ ਲਓ।
14.23.23
बलवन्तो ह्यनियमा नियमा दुर्बलीयसाम् ।
भोगानपूर्वानादत्स्व नोच्छिष्टं भोक्तुमर्हति ॥ १४.२३.२३ ॥
ਬਲਵਾਨ ਬੰਧਨ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨਿਯਮ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਲਈ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਭੋਗੇ ਗਏ ਭੋਗ ਲਓ; ਜੂਠਾ ਭੋਗਣਾ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ।
14.23.24
यथा हि शिष्यः शास्तारं श्रुत्यर्थमभिधावति ।
ततः श्रुतमुपादाय श्रुतार्थमुपतिष्ठति ॥ १४.२३.२४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਚੇਲਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਰਥ ਸੁਣਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸੁਣਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਸੁਣੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
14.23.25
विषयानेवमस्माभिर्दर्शितानभिमन्यसे ।
अनुभूतानतीतांश्च स्वप्ने जागरणे तथा ॥ १४.२३.२५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਏ ਗਏ, ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਚ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ।
14.23.26
वैमनस्यं गतानां च जन्तूनामल्पचेतसाम् ।
अस्मदर्थे कृते दृश्यते प्राणधारणम् ॥ १४.२३.२६ ॥
ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
14.23.27
बहूनपि हि सङ्कल्पान्मत्वा स्वप्नानुपास्य च ।
बुभुक्षया पीड्यमानो विषयानेन धावति ॥ १४.२३.२७ ॥
ਬਹੁਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
14.23.28
अगारमद्वारमिव प्रविश्य ।
सङ्कल्पभोगान्विषयानविन्दन्।
प्राणक्षये शान्तिमुपैति नित्यं ।
दारुक्षयेऽग्निर्ज्वलितो यथैव ॥ १४.२३.२८ ॥
ਬਿਨਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਕਲਪ-ਭੋਗ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਲੱਕੜ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ।
14.23.29
कामं तु नष्टेषु गुणेषु सङ्गः ।
कामं च नान्योन्यगुणोपलब्धिः।
अस्मान्विना नास्ति तपोपलब्धि-
स्तामप्यृते त्वां न भजेत्प्रहर्षः ॥ १४.२३.२९ ॥
ਗੁਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਲਗਾਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਤਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਜੇਗੀ।