महाभारत · अध्याय 14.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.23.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सुभगे सप्तहोतॄणां विधानमिह यादृशम् ॥ १४.२३.१ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात: हे सुभगे, सात होत्यांचे विधान येथे जसे आहे तसे आहे.
14.23.2
घ्राणश्चक्षुश्च जिह्वा च त्वक् श्रोत्रं चैव पञ्चमम् ।
मनो बुद्धिश्च सप्तैते होतारः पृथगाश्रिताः ॥ १४.२३.२ ॥
नाक, डोळे, जीभ, त्वचा, पाचवा कान, मन आणि बुद्धी — हे सात होते आहेत, प्रत्येक वेगळ्या आश्रयाने राहणारे.
14.23.3
सूक्ष्माकाशे समं प्राप्ते न पश्यन्तीतरेतरम् ।
एतद्वै सप्तहोतृत्वं स्वभावाद्विद्धि शोभने ॥ १४.२३.३ ॥
सूक्ष्म आकाशात समानपणे पोहोचल्यावर ते एकमेकांना पाहत नाहीत. हे शोभने, हेच सात होत्यांचे होतृत्व आहे, स्वभावाने जाण.
14.23.4
सूक्ष्मे तु काशे सम्प्राप्ते कथं नान्योन्यदर्शिनः ।
कथं स्वभावाद्भगवन्नेतदाचक्ष्व मे प्रभो ॥ १४.२३.४ ॥
पण सूक्ष्म आकाशात पोहोचल्यावर ते एकमेकांना कसे पाहत नाहीत? हे भगवन्, स्वभावाने हे कसे घडते? हे प्रभो, मला सांगा.
14.23.5
गुणज्ञानेषु विज्ञानं गुणज्ञानामभिज्ञता ।
परस्परं गुणानेते नाभिजानन्ति कर्हिचित् ॥ १४.२३.५ ॥
गुणांच्या ज्ञानात विज्ञान आहे, गुणज्ञानाची विशेष ओळखही आहे. पण हे एकमेकांचे गुण कधीच ओळखत नाहीत.
14.23.6
जिह्वा चक्षुस्तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न गन्धानधिगच्छन्ति घ्राणस्तानधिगच्छति ॥ १४.२३.६ ॥
जीभ, डोळे, तसेच कान, त्वचा, मन आणि बुद्धी — हे गंध प्राप्त करत नाहीत; त्यांना फक्त नाकच प्राप्त करते.
14.23.7
घ्राणं चक्षुस्तथा क्षोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न रसानधिगच्छन्ति जिह्वा तानधिगच्छति ॥ १४.२३.७ ॥
घ्राण, चक्षू, श्रोत्र, त्वचा, मन आणि बुद्धी हे रसांना जाणत नाहीत; त्यांना जिव्हाच जाणते.
14.23.8
घ्राणं जिह्वा तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न रूपाण्यधिगच्छन्ति चक्षुस्तान्यधिगच्छति ॥ १४.२३.८ ॥
घ्राण, जिव्हा, श्रोत्र, त्वचा, मन आणि बुद्धी हे रूपांना जाणत नाहीत; त्यांना चक्षूच जाणते.
14.23.9
घ्राणं जिह्वा ततश्चक्षुः श्रोत्रं बुद्धिर्मनस्तथा ।
न स्पर्शानधिगच्छन्ति त्वक्च तानधिगच्छति ॥ १४.२३.९ ॥
घ्राण, जिव्हा, मग चक्षू, श्रोत्र, बुद्धी आणि मन हे स्पर्शांना जाणत नाहीत; त्यांना त्वचाच जाणते.
14.23.10
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वङ्मनो बुद्धिरेव च ।
न शब्दानधिगच्छन्ति श्रोत्रं तानधिगच्छति ॥ १४.२३.१० ॥
घ्राण, जिव्हा, चक्षू, त्वचा, मन आणि बुद्धी हे शब्दांना जाणत नाहीत; त्यांना श्रोत्रच जाणते.
14.23.11
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक् श्रोत्रं बुद्धिरेव च ।
सङ्कल्पान्नाधिगच्छन्ति मनस्तानधिगच्छति ॥ १४.२३.११ ॥
घ्राण, जिव्हा, चक्षू, त्वचा, श्रोत्र आणि बुद्धी हे संकल्पाने जाणत नाहीत; त्यांना मनच जाणते.
14.23.12
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक् श्रोत्रं मन एव च ।
न निष्ठामधिगच्छन्ति बुद्धिस्तामधिगच्छति ॥ १४.२३.१२ ॥
घ्राण, जिव्हा, चक्षू, त्वचा, श्रोत्र आणि मन हे निष्ठा जाणत नाहीत; तिला बुद्धीच जाणते.
14.23.13
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रियाणां च संवादं मनसश्चैव भामिनि ॥ १४.२३.१३ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास उदाहरण म्हणून सांगतात — इंद्रिये आणि मन यांचा संवाद, हे भामिनी.
14.23.14
नाघ्राति मामृते घ्राणं रसं जिह्वा न वेत्ति च ।
रूपं चक्षुर्न गृह्णाति त्वक् स्पर्सं नावबुध्यते ॥ १४.२३.१४ ॥
माझ्याशिवाय नाक गंध हुंगत नाही, जीभ रस जाणत नाही, डोळा रूप ग्रहण करत नाही, त्वचा स्पर्श जाणत नाही.
14.23.15
न श्रोत्रं बुध्यते शब्दं मया हीनं कथञ्चन ।
प्रवरं सर्वबूतानामहमस्मि सनातनम् ॥ १४.२३.१५ ॥
माझ्याशिवाय कान कोणत्याही प्रकारे शब्द जाणत नाही. मी सर्व भूतांमध्ये श्रेष्ठ आणि सनातन आहे.
14.23.16
अगाराणीव शून्यानि शान्तार्चिष इवाग्नयः ।
इन्द्रियाणि न भासन्ते मया हीनानि नित्यशः ॥ १४.२३.१६ ॥
माझ्याशिवाय इंद्रिये नेहमी रिकाम्या घरांसारखी आणि विझलेल्या अग्नींसारखी असतात; त्यांना प्रकाश राहत नाही.
14.23.17
काष्ठानीवार्द्रशुष्काणि यतमानैरपीन्द्रियैः ।
गुणार्थान्नाधिगच्छन्ति मामृते सर्वजन्तवः ॥ १४.२३.१७ ॥
ओल्या आणि सुक्या लाकडांप्रमाणे, माझ्याशिवाय प्रयत्न करणाऱ्या इंद्रियांनीही सर्व प्राणी गुणविषय मिळवत नाहीत.
14.23.18
एवमेतद्भवेत्सत्यं यथैतन्मन्यते भवान् ।
ऋतेऽस्मानस्मदर्थांस्त्वं भोगान्भुङ्क्ते भवान्यदि ॥ १४.२३.१८ ॥
आपण जसे मानता तसेच हे खरे असो. आमच्याशिवाय, आमच्यासाठीच्या भोगांचा उपभोग तुम्ही घेत असाल तर.
14.23.19
यद्यस्मासु प्रलीनेषु तप्रणं प्राणधारणम् ।
भोगान्भुङ्क्ते भवान्सत्यं यथैतन्मन्यते तथा ॥ १४.२३.१९ ॥
आम्ही लीन झाल्यावर आपणच प्राणधारण करून भोग भोगता, तर आपण मानता तसे ते खरे आहे.
14.23.20
अथवाऽस्मासु लीनेषु तिष्ठत्सु विषयेषु च ।
यदि सङ्कल्पमात्रेण भुङ्क्ते भोगान्यथार्थवत् ॥ १४.२३.२० ॥
किंवा आम्ही लीन झालो आणि विषय राहिले, आणि आपण केवळ संकल्पाने यथार्थ भोग भोगता तर.
14.23.21
अथ चेन्मन्यसे सिद्धिमस्मदर्थेषु नित्यदा ।
घ्राणेन रूपमादत्स्व रसमादत्स्व चक्षुषा ॥ १४.२३.२१ ॥
आपण आमच्या विषयांत सदा सिद्धी मानत असाल, तर नाकाने रूप घ्या आणि डोळ्यांनी रस घ्या.
14.23.22
श्रोत्रेण गन्धानादत्स्व स्पर्शानादत्स्व जिह्वया ।
त्वचा च शब्दमादत्स्व बुद्ध्या स्पर्शमथापि च ॥ १४.२३.२२ ॥
कानांनी गंध घ्या, जिभेने स्पर्श घ्या, त्वचेने शब्द घ्या आणि बुद्धीने स्पर्शही घ्या.
14.23.23
बलवन्तो ह्यनियमा नियमा दुर्बलीयसाम् ।
भोगानपूर्वानादत्स्व नोच्छिष्टं भोक्तुमर्हति ॥ १४.२३.२३ ॥
बलवान अनियंत्रित असतात; नियम दुर्बलांसाठी असतात. पूर्वी न भोगलेले भोग घ्या; उष्टे भोगणे आपल्याला योग्य नाही.
14.23.24
यथा हि शिष्यः शास्तारं श्रुत्यर्थमभिधावति ।
ततः श्रुतमुपादाय श्रुतार्थमुपतिष्ठति ॥ १४.२३.२४ ॥
शिष्य जसा शास्त्रार्थ ऐकण्यासाठी गुरूकडे धावतो, मग ऐकलेले ग्रहण करून ऐकलेल्या अर्थाची सेवा करतो.
14.23.25
विषयानेवमस्माभिर्दर्शितानभिमन्यसे ।
अनुभूतानतीतांश्च स्वप्ने जागरणे तथा ॥ १४.२३.२५ ॥
अशा प्रकारे आमच्याद्वारे दाखवलेल्या, अनुभवलेल्या आणि गतकाळातील विषयांना तू स्वप्नात आणि जागरणातही खरे मानतोस.
14.23.26
वैमनस्यं गतानां च जन्तूनामल्पचेतसाम् ।
अस्मदर्थे कृते दृश्यते प्राणधारणम् ॥ १४.२३.२६ ॥
अल्पबुद्धी प्राण्यांमध्ये, आमच्यासाठी केलेल्या कर्मांत मनाची खिन्नता आणि प्राणधारण दिसते.
14.23.27
बहूनपि हि सङ्कल्पान्मत्वा स्वप्नानुपास्य च ।
बुभुक्षया पीड्यमानो विषयानेन धावति ॥ १४.२३.२७ ॥
पुष्कळ संकल्पांना खरे मानून, स्वप्नांची उपासना करून, भुकेने पीडित होऊन तो विषयांकडे धावतो.
14.23.28
अगारमद्वारमिव प्रविश्य ।
सङ्कल्पभोगान्विषयानविन्दन्।
प्राणक्षये शान्तिमुपैति नित्यं ।
दारुक्षयेऽग्निर्ज्वलितो यथैव ॥ १४.२३.२८ ॥
दारे नसलेल्या घरात प्रवेश करून, संकल्प-भोगरूप विषय मिळवून, प्राणांचा क्षय झाल्यावर तो सदैव शांती पावतो, लाकूड संपल्यावर पेटलेल्या अग्नीप्रमाणे.
14.23.29
कामं तु नष्टेषु गुणेषु सङ्गः ।
कामं च नान्योन्यगुणोपलब्धिः।
अस्मान्विना नास्ति तपोपलब्धि-
स्तामप्यृते त्वां न भजेत्प्रहर्षः ॥ १४.२३.२९ ॥
गुण नष्ट झाले तरी आसक्ती राहते आणि एकमेकांच्या गुणांची जाणीवही होते; आमच्याशिवाय तपाची प्राप्ती नाही; तिच्याशिवायही आनंद तुला भजणार नाही.