महाभारत · अध्याय 2.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.43.1
ततो भीष्मस्य तच्छ्रुत्वा वचः काले युधिष्ठिरः ।
ज्ञापनार्थाय सर्वेषां भीष्मं पुनरथाब्रवीत् ॥ २.४३.१ ॥
भीष्मांचे ते बोलणे ऐकून योग्य वेळी युधिष्ठिराने सर्वांना कळावे म्हणून पुन्हा भीष्मांना म्हटले.
2.43.2
विस्तरेणास्य देवस्य कर्माणीच्छामि सर्वशः ।
श्रोतुं भगवतस्तानि प्रब्रवीहि पितामह ॥ २.४३.२ ॥
हे पितामहा, या देवाची कर्मे मला सविस्तर आणि पूर्णपणे ऐकायची इच्छा आहे; त्या भगवानांची कर्मे सांगा.
2.43.3
कर्मणामानुपूर्वा च प्रादुर्भावाश्च ये विभोः ।
यथा च प्रकृतिः कृष्णे तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ २.४३.३ ॥
हे पितामहा, त्या विभूची कर्मांची क्रमवारी आणि त्यांचे प्रकट होणे, तसेच कृष्णामध्ये त्यांचा स्वभाव कसा आहे, ते मला सांगा.
2.43.4
एवमुक्तस्तदा भीष्मः प्रोवाच भरतर्षभ ।
युधिष्ठिरममित्रघ्नं तस्मिन्त्राजसमागमे ॥ २.४३.४ ॥
असे विचारले असता भरतश्रेष्ठ भीष्म त्या राजसभेत शत्रुनाशक युधिष्ठिराला म्हणाले.
2.43.5
समक्षं वासुदेवस्य देवस्येव शतक्रतोः ।
कर्माण्यसुकराण्यन्यैराचचक्षे जनाधिप ॥ २.४३.५ ॥
हे जनाधिपा, वासुदेवांच्या समोर, जणू शतक्रतू इंद्रासमोर, भीष्मांनी इतरांना अशक्य असलेली कर्मे वर्णन केली.
2.43.6
शृण्वतां पार्थिवानां च धर्मराजस्य चान्तिके ।
इदं मतिमतां श्रेष्ठः कृष्णं प्रति विशाम्पते ॥ २.४३.६ ॥
हे विशांपते, धर्मराजाच्या समीप, राजे ऐकत असताना, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भीष्मांनी कृष्णाविषयी हे सांगितले.
2.43.7
म्नैवामन्त्र्य राजेन्द्र चेदिराजमरिन्दमम् ।
भीमकर्मा ततो भीष्णो भूयः स इतमब्रवीत् ॥ २.४३.७ ॥
नंतर भीष्माने, राजेन्द्र आणि शत्रुदमन चेदिराजाला संबोधून पुन्हा हे म्हटले.
2.43.8
करूणामपि राजानं युधिष्ठिरमभाषत ।
वर्तमानामतीतां च शृणु राजन्युधिष्ठिर ॥ २.४३.८ ॥
करूंचा राजा युधिष्ठिरालाही तो बोलला: हे राजा युधिष्ठिरा, वर्तमान आणि अतीत ऐक.
2.43.9
ईश्वरस्योत्तमस्यैनां कर्मणां गहनां गतिम् ।
अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान्प्रभुः ॥ २.४३.९ ॥
भीष्म म्हणाला: ही उत्तम ईश्वराच्या कर्मांची गहन गती आहे. व्यक्त रूपात स्थित असलेला हा भगवान प्रभू अव्यक्त आहे.
2.43.10
पुरा नारायणो देवः स्वयम्भूः प्रपितामहः ।
सहस्रशीर्षः पुरुषो ध्रवोऽनन्तः सनातनः ॥ २.४३.१० ॥
पूर्वी नारायण देव, स्वयंभू, प्रपितामह, सहस्रशीर्ष पुरुष, ध्रुव, अनंत आणि सनातन होते.
2.43.11
सहस्रास्यः सहस्राश्चः सहस्रचरणो विभुः ।
सहस्रवाहुः सर्वज्ञो देवो नामसहस्रवान् ॥ २.४३.११ ॥
सहस्र मुखे, सहस्र नेत्र, सहस्र चरण असलेला सर्वव्यापी प्रभू; सहस्र बाहू, सर्वज्ञ, सहस्र नामे असलेला देव.
2.43.12
सहस्रमुकुटो देवो विश्वरूपो महाद्युतिः ।
अनेकवर्णो देवादिरव्यक्ताद्वै परे स्थितः ॥ २.४३.१२ ॥
सहस्र मुकुटधारी, विश्वरूप, महातेजस्वी, अनेक वर्णांचा, देवांचा आदि देव; तो अव्यक्ताच्याही पलीकडे स्थित आहे.
2.43.13
असृजत्सलिलं पूर्वं स च नारायणः प्रभुः ।
ततस्तु भगवांस्तोये ब्रह्माणमसृजत्स्वयम् ॥ २.४३.१३ ॥
त्या प्रभू नारायणाने प्रथम पाण्याची निर्मिती केली. नंतर भगवानांनी स्वतः पाण्यात ब्रह्मदेवाला निर्माण केले.
2.43.14
ब्रह्मा चतुर्मुखो लोकान्सर्वांस्तानसृजत्स्वयम् ।
आदिकाले पुरा ह्येवं सर्वलोकस्य चोद्भवः।
पुरा यः प्रलये प्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ २.४३.१४ ॥
चतुर्मुख ब्रह्मदेवाने स्वतःच ती सर्व लोकरचना केली. आदिकाळी पूर्वी याच प्रकारे सर्व लोकांचा उद्भव झाला. पूर्वी जेव्हा प्रलय आला आणि स्थावर-जंगम नष्ट झाले, तेव्हा,
2.43.15
ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे लोके चराचरे ।
आभूतसम्प्लवे प्राप्ते प्रलीने प्रकृतौ महान् ॥ २.४३.१५ ॥
ब्रह्मादी लीन झाले, चराचर लोक नष्ट झाले, भूतप्रलय आला, महान प्रकृतीत लीन झाला तेव्हा.
2.43.16
एकस्मिष्ठति सर्वात्मा स तु नारायणः प्रभुः ।
नारायणस्य चाङ्गानि सर्वदैवानि भारत ॥ २.४३.१६ ॥
त्या एकातच सर्वात्मा प्रभू नारायण स्थित असतो. हे भारता, नारायणाचे अवयव सदैव सर्व देवता आहेत.
2.43.17
शिरस्तस्य दिवं राजन्नाभिः खं चरणौ मही ।
अश्विनौ कर्णयोर्देवौ चक्षुषी शशिभास्करौ ॥ २.४३.१७ ॥
हे राजा, त्याचे मस्तक स्वर्ग, नाभी आकाश, चरण पृथ्वी. दोन अश्विनी देव त्याचे कान, चंद्र आणि सूर्य त्याचे डोळे.
2.43.18
इन्द्रवैश्वानरौ देवौ मुखं तस्य महात्मनः ।
अन्यानि सर्वदैवानि सर्वाङ्गानि महात्मनः ॥ २.४३.१८ ॥
इंद्र आणि वैश्वानर हे देव त्या महात्म्याचे मुख आहेत. इतर सर्व देव त्या महात्म्याचे सर्व अवयव आहेत.
2.43.19
सर्वं चापि हरौ संस्थं सूत्रे मणिगणा इव ।
आभूतसम्प्लवान्तेऽथ दृष्ट्वा सर्वं तमोन्वितम् ॥ २.४३.१९ ॥
हरीत स्थित असलेले सर्व काही, धाग्यात ओवलेल्या मण्यांच्या समूहासारखे. भूतांच्या प्रलयाच्या अखेरीस सर्व काही तमाने व्यापलेले पाहून.
2.43.20
नारायणो महायोगी सर्वज्ञः परमात्मवान् ।
ब्रह्मभूतस्तदात्मानं ब्रह्मणमसृजत्स्वयम् ॥ २.४३.२० ॥
नारायण, महायोगी, सर्वज्ञ, परमात्मयुक्त. तेव्हा ब्रह्मरूप होऊन स्वतः स्वतःला ब्रह्मदेव म्हणून निर्माण केले.
2.43.21
सोऽध्यक्षः सर्वभूतानां प्रभूतप्रभवोऽच्युतः ।
सनत्कुमारं रुद्रं च सप्तर्षीश्च तपोधनात् ॥ २.४३.२१ ॥
तो सर्व भूतांचा अध्यक्ष, प्रचंड उत्पत्तीचा मूळ, अच्युत. सनत्कुमार, रुद्र आणि सप्तर्षी यांनाही तपाच्या धनाने (निर्माण केले).
2.43.22
सर्वमेवासृजद्ब्रह्मा तथा लोकांस्तथा प्रजाः ।
ते च तद्व्यसृजंस्तत्र प्राप्तकाले युधिष्ठिर ॥ २.४३.२२ ॥
ब्रह्मदेवाने सर्व काही, तसेच लोक आणि प्रजा निर्माण केल्या. योग्य काळ आल्यावर त्यांनीही ते तेथे सोडले, हे युधिष्ठिरा.
2.43.23
तेभ्योऽभवन्महात्मभ्यो बहुधा ब्रह्म शाश्वतम् ।
कल्पानां बहुकोट्यश्चसमतीतास्तु भारत ॥ २.४३.२३ ॥
त्या महात्म्यांपासून अनेक प्रकारे शाश्वत ब्रह्म प्रकट झाले. हे भारता, कल्पांचे अनेक कोटी काळ उलटून गेले.
2.43.24
आभूतसम्प्लवाश्चैव बहुधाऽद्धाऽपचक्रमुः ।
मन्वन्तरयुगा राजन्सङ्कल्पो भूतसम्प्लवाः ॥ २.४३.२४ ॥
प्राण्यांचे प्रलयही अनेक प्रकारे खरोखर उलटून गेले. हे राजा, मन्वंतरे आणि युगे (उलटून गेली); संकल्प आणि भूतप्रलय (ही).
2.43.25
चक्रवत्परिवर्तन्ते सर्वं विषमुखं जगत् ।
सृष्ट्वा चतुर्मुखं देवं देवो नारायणः प्रभुः ॥ २.४३.२५ ॥
चाकाप्रमाणे फिरतात; सर्व जग विषमुख आहे. चतुर्मुख देवाची निर्मिती करून, प्रभू देव नारायण.
2.43.26
स लोकानां हितार्थाय क्षीरोदे वसति प्रभुः ।
ब्रह्मा च सर्वलोकानां लोकस्य च पितामहः ॥ २.४३.२६ ॥
तो प्रभू लोकांच्या हितासाठी क्षीरसागरात वास करतो; ब्रह्मा सर्व लोकांचा व या जगाचा पितामह आहे.
2.43.27
ततो नारायणो देवः सर्वस्य प्रपितामहः। ॥ २.४३.२७ ॥
नंतर देव नारायण सर्वांचा प्रपितामह आहे.