Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.222

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.222.1

काश्यपो ह्यथ वासिष्ठः प्राणश्च प्राणपुत्रकः ।
अग्निराङ्गिरसश्चैव च्यवनस्तीव्रवर्चकः ॥ ३.२२२.१ ॥

काश्यप, वासिष्ठ, प्राण और प्राण का पुत्र, अग्नि, आङ्गिरस, तथा तीव्र तेज वाले च्यवन भी।

3.222.2

अचरत्स तपस्तीव्रं पुत्रार्थे बहुवार्षिकम् ।
पुत्रं लभेयं धर्मिष्ठं यशसा ब्रह्मणा समम् ॥ ३.२२२.२ ॥

उसने पुत्र की प्राप्ति के लिए अनेक वर्षों तक कठोर तप किया, इस आशा से कि मुझे यश और ब्रह्मतेज में समान तथा परम धर्मात्मा पुत्र मिले।

3.222.3

महाव्याहृतिभिर्ध्यातः पञ्चभिस्तैस्तदा त्वथ ।
जज्ञे तेजोमयार्चिष्मान्पञ्चवर्णः प्राकरः ॥ ३.२२२.३ ॥

तब पाँच महाव्याहृतियों से ध्यान किए जाने पर वह तेजोमय, ज्वालायुक्त, पाँच वर्णों वाला प्राकर उत्पन्न हुआ।

3.222.4

समिद्धोऽग्निः शिरस्तस्य बाहू सूर्यनिभौ तथा ।
त्वङ्नेत्रे च सुवर्णाभे कृष्णे जङ्घे च भारत ॥ ३.२२२.४ ॥

उसका सिर प्रज्वलित अग्नि था, भुजाएँ सूर्य के समान थीं; त्वचा और नेत्र स्वर्णवर्ण के थे, और हे भारत, जङ्घाएँ काली थीं।

3.222.5

पञ्चवर्षः स तपसा कृतस्तैः पञ्चभिर्जनैः ।
पाञ्चजन्यः श्रुतो देवः पञ्चवंशकरस्तु सः ॥ ३.२२२.५ ॥

वह पाँच वर्ष का होकर उन पाँच जनों द्वारा तप से निर्मित हुआ; वह देव पाञ्चजन्य नाम से प्रसिद्ध हुआ और पाँच वंशों का प्रवर्तक बना।

3.222.6

दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महातपाः ।
जनयत्पावकं घोरं पितॄणां स प्रजाः सृजन् ॥ ३.२२२.६ ॥

दस हज़ार वर्षों तक तप करके उस महातपस्वी ने एक भयंकर पावक को उत्पन्न किया, जो पितरों की प्रजाओं की सृष्टि करता हुआ था।

3.222.7

बृहद्रथंतरौ मूर्ध्ना वक्राच्च तपसा हरिम् ।
शिवं नाभ्यां बलादिन्द्रं प्राणाद्वायुं च भारत ॥ ३.२२२.७ ॥

बृहद्रथंतर (सामों) को उसने सिर से, और मुख से, तथा तप से हरि को उत्पन्न किया; शिव को नाभि से, बल से इन्द्र को, और हे भारत, प्राण से वायु को।

3.222.8

बाहुभ्यामनुदात्तौ च विश्वे भूतानि चैव ह ।
एतान्सृष्ट्वा ततः पञ्च पितॄणामसृजत्सुतान् ॥ ३.२२२.८ ॥

दोनों बाहुओं से अनुदात्त (सामों) को और विश्वे देवों तथा प्राणियों को; इन्हें रचकर फिर उसने पितरों के पाँच पुत्र उत्पन्न किए।

3.222.9

बृहद्रथस्य प्रणिधिः काश्यपश्य महत्तरः ।
भानुरङ्गिरसो धीरः पुत्रो वर्चस्य सौरभः ॥ ३.२२२.९ ॥

बृहद्रथ का प्रणिधि, कश्यप का महान पुत्र; भानु, आङ्गिरस, धीर; वर्चस् का पुत्र सौरभ।

3.222.10

प्राणस्य चानुदात्तस्तु व्याख्याताः पञ्च वंशजाः ।
देवान्यज्ञमुषश्चान्यान्सृजन्पञ्चदशोत्तरान् ॥ ३.२२२.१० ॥

प्राण के अनुदात्त की पाँच वंशज संतानें बताई गईं; और देवों तथा यज्ञ-हर्ताओं सहित अन्य पंद्रह से अधिक उत्पन्न किए।

3.222.11

सुभीममतिभीमं च भीमं भीमबलाबलम् ।
एतान्यज्ञमुषः पञ्च देवानप्यसृजत्ततः ॥ ३.२२२.११ ॥

सुभीम, अतिभीम, भीम और भीमबलाबल; ये यज्ञ-हर्ता पाँच देवता थे, जिन्हें उसने तब उत्पन्न किया।

3.222.12

सुमित्रं मित्रवन्तं च मित्रज्ञं मित्रवर्धनम् ।
मित्रधर्माणमित्येतान्देवानभ्यसृजत्ततः ॥ ३.२२२.१२ ॥

सुमित्र, मित्रवन्त, मित्रज्ञ, मित्रवर्धन और मित्रधर्मा — इन देवताओं को तब उसने उत्पन्न किया।

3.222.13

सुरप्रवीरं वीरं च सुरेशं च सुवर्चसम् ।
सुराणामपि भर्तारं पञ्चैतानसृजत्ततः ॥ ३.२२२.१३ ॥

सुरों में श्रेष्ठ वीर, वीर, सुरेश और सुवर्चस्, तथा देवताओं के भी भर्ता—इन पाँचों को तब उन्होंने रचा।

3.222.14

त्रिविधं संस्थिता ह्येते पञ्चपञ्च पृथक्पृथक् ।
मुष्णन्त्यत्र स्थिता ह्येते स्वर्गतान्यज्ञयाजिनः ॥ ३.२२२.१४ ॥

ये पच्चीस-पच्चीस करके तीन प्रकार से अलग-अलग स्थित हैं; यहाँ स्थित होकर ये यज्ञ करने वालों के, जो स्वर्ग को गए हैं, (फल) चुरा लेते हैं।

3.222.15

तेषामिष्टं हरन्त्येते निघ्नन्ति च महद्धविः ।
स्पर्धयाहव्यवाहानां निघ्नन्त्येते हरन्ति च ॥ ३.२२२.१५ ॥

ये उनका इष्ट (यज्ञफल) हर लेते हैं, और बड़ी आहुति को नष्ट करते हैं; ईर्ष्या से, हव्यवाहक (अग्नि) के (अनुयायियों) पर प्रहार करते और उसे हर लेते हैं।

3.222.16

बहिर्वेद्यां तदादानं कुशलैः संप्रवर्तितम् ।
तत्रैते नोपसर्पन्ति यत्र चाग्निः स्थितो भवेत् ॥ ३.२२२.१६ ॥

वेदी के बाहर उस (आहुति के) लेने की विधि कुशल (पुरोहितों) द्वारा प्रवर्तित है; वहाँ ये नहीं पहुँचते, जहाँ अग्नि स्थित हो।

3.222.17

चितोऽग्निरुद्वहन्यज्ञं पक्षाभ्यां तान्प्रबाधते ।
मन्त्रै प्रशमिताह्येते नेष्टं मुष्णन्ति यज्ञियम् ॥ ३.२२२.१७ ॥

चयन की गई अग्नि यज्ञ को ऊपर उठाती हुई अपने पंखों से उन्हें दूर भगाती है; मन्त्रों से शान्त किए गए ये यज्ञ के इष्ट (फल) को नहीं चुराते।

3.222.18

तपस्ये बृदुक्थस्य पुत्रो भूमिमुपाश्रितः ।
अग्निहोत्रे हूयमाने पृथिव्यां सद्भिरीड्यते ॥ ३.२२२.१८ ॥

बृदुक्थ के पुत्र (ने) तपस्या में पृथ्वी का आश्रय लिया; अग्निहोत्र की आहुति दी जाती हुई पृथ्वी पर सज्जनों द्वारा वह स्तुत होता है।

3.222.19

रथन्तरश्चतपसः पुत्रोऽग्निः परिपठ्यते ।
मित्रविन्दा तथा भार्या हविरध्वर्यवो विदुः ॥ ३.२२२.१९ ॥

रथन्तर और तपस् के पुत्र को अग्नि कहा जाता है, और उनकी पत्नी मित्रविन्दा है; अध्वर्युगण इसे हविष्य के रूप में जानते हैं।

3.222.20

एतैः सह महाभाग तपस्तेजस्विभिर्नृप ।
मुमुदे परमप्रीतः सह पुत्रैर्महायशाः ॥ ३.२२२.२० ॥

हे महाभाग नृप, तपस्तेज से दीप्त इन सबके साथ, वह महायशस्वी परम प्रसन्न होकर अपने पुत्रों के साथ आनन्दित हुए।