महाभारत · अध्याय 3.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.26.1
वसत्सु वै द्वैतवने पाण्डवेषु महात्मसु ।
अनुकीर्णं महारण्यं ब्राह्मणैः समपद्यत ॥ ३.२६.१ ॥
द्वैतवन में महात्मा पाण्डवों के निवास करते समय वह महान वन ब्राह्मणों से भर गया।
3.26.2
ईर्यमाणेन सततं ब्रह्मघोषेण सर्वशः ।
ब्रह्मलोकसमं पुण्यमासीद्द्वैतवनं सरः ॥ ३.२६.२ ॥
निरन्तर सर्वत्र गूँजते ब्रह्मघोष से द्वैतवन और उसका सरोवर ब्रह्मलोक के समान पवित्र हो गए थे।
3.26.3
यजुषामृचां साम्नां च गद्यानां चैव सर्वशः ।
आसीदुच्चार्यमाणानां निःस्वनो हृदयंगमः ॥ ३.२६.३ ॥
यजुष, ऋक, साम और गद्य-मन्त्रों का, जो सर्वत्र उच्च स्वर से उच्चारित हो रहे थे, हृदय को छू लेने वाला स्वर गूँज रहा था।
3.26.4
ज्याघोषश्चैव पार्थानां ब्रह्मघोषश्च धीमताम् ।
संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं भूय एव व्यरोचत ॥ ३.२६.४ ॥
पार्थों की धनुष-टंकार और बुद्धिमान ब्राह्मणों का ब्रह्मघोष मिलकर क्षत्रिय तेज को और भी उज्ज्वल कर रहे थे।
3.26.5
अथाब्रवीद्बको दाल्भ्यो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
सन्ध्यां कौन्तेयमासीनमृषिभिः परिवारितम् ॥ ३.२६.५ ॥
तब दाल्भ्य बक ने धर्मराज युधिष्ठिर से कहा, जो सन्ध्या के समय ऋषियों से घिरे बैठे थे, कौन्तेय युधिष्ठिर से।
3.26.6
पश्य द्वैतवने पार्थ ब्राह्मणानां तपस्विनाम् ।
होमवेलां कुरुश्रेष्ठ संप्रज्वलितपावकाम् ॥ ३.२६.६ ॥
हे पार्थ! द्वैतवन में तपस्वी ब्राह्मणों की होम-वेला देखो, जहाँ अग्नि प्रज्वलित हो रही है। हे कुरुश्रेष्ठ!
3.26.7
चरन्ति धर्मं पुण्येऽस्मिंस्त्वया गुप्ता धृतव्रताः ।
भृगवोऽङ्गिरसश्चैव वासिष्ठाः काश्यपैः सह ॥ ३.२६.७ ॥
इस पुण्य स्थान में तुम्हारे द्वारा सुरक्षित, दृढ़व्रती भृगु, अंगिरस तथा वसिष्ठ वंश के ब्राह्मण, कश्यप वंश के साथ, धर्म का आचरण करते हैं।
3.26.8
आगस्त्याश्च महाभागा आत्रेयाश्चोत्तमव्रताः ।
सर्वस्य जगतः श्रेष्ठा ब्राह्मणाः संगतास्त्वया ॥ ३.२६.८ ॥
महाभाग अगस्त्य, उत्तम व्रतधारी आत्रेय, समस्त संसार में श्रेष्ठ ब्राह्मण, तुम्हारे साथ यहाँ एकत्र हैं।
3.26.9
इदं तु वचनं पार्थ शृण्वेकाग्रमना मम ।
भ्रातृभिः सह कौन्तेय यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव ॥ ३.२६.९ ॥
हे पृथापुत्र, कौरव, भाइयों सहित एकाग्र मन से मेरे इस वचन को सुनो, जो मैं तुमसे कहने वाला हूँ।
3.26.10
ब्राह्म क्षत्रेण संसृष्टं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह ।
उदीर्णे दहतः शत्रून्वनानीवाग्निमारुतौ ॥ ३.२६.१० ॥
ब्राह्म शक्ति क्षात्र शक्ति से और क्षात्र शक्ति ब्राह्म शक्ति से मिली हो, तो वे प्रज्वलित होकर शत्रुओं को वन की भाँति जला देती हैं, जैसे अग्नि और वायु।
3.26.11
नाब्राह्मणस्तात चिरं बुभूषे-
दिच्छन्नमं लोकममुं च जेतुम्।
विनीतधर्मार्थमपेतमोहं ।
लब्ध्वा द्विजं हन्ति नृपः सपत्नान् ॥ ३.२६.११ ॥
हे तात, जो ब्राह्मण का आश्रय न ले, वह दीर्घकाल तक समृद्ध नहीं रह सकता; इस लोक और परलोक को जीतने की इच्छा रखने वाला राजा, विनीत धर्म और अर्थ वाले, मोहरहित द्विज को पाकर ही शत्रुओं का नाश करता है।
3.26.12
चरन्नैश्रेयसं धर्मं प्रजापालनकारितम् ।
नाध्यगच्छद्बलिर्लोके तीर्थमन्यत्र वै द्विजात् ॥ ३.२६.१२ ॥
प्रजापालन से युक्त, नैःश्रेयस धर्म का आचरण करते हुए भी बलि ने इस लोक में द्विज से भिन्न कोई दूसरा तीर्थ (आश्रय) नहीं पाया।
3.26.13
अनूनमासीदसुरस्य कामै-
वैरोचनेः श्रीरपि चाक्षयाऽऽसीत्।
लब्ध्वा महीं ब्राह्मणसंप्रयोगा-
त्तेष्वाचरन्दुष्टमयथो व्यनश्यत् ॥ ३.२६.१३ ॥
असुर वैरोचन की कामनाएँ पूरी हुईं, और उसकी श्री भी अक्षय हो गई। ब्राह्मणों के संग से पृथ्वी प्राप्त कर, उनके प्रति दुष्ट और अनुचित आचरण करते हुए वह नष्ट हो गया।
3.26.14
नाब्राह्मणं भूमिरियं सभूति-
र्वर्णं द्वितीयं भजते चिराय।
समुद्रनेमिर्नमते तु तस्मै ।
यं ब्राह्मणः शास्ति नयैर्विनीतम् ॥ ३.२६.१४ ॥
यह पृथ्वी और उसकी समृद्धि ब्राह्मण के बिना दूसरे वर्ण की सेवा दीर्घकाल तक नहीं करती। समुद्र से घिरी यह भूमि उसी के आगे झुकती है, जिसे ब्राह्मण नीति से विनीत बनाकर शिक्षा देता है।
3.26.15
कुञ्चरस्येव संग्रामे परिगृह्याङ्कुशग्रहम् ।
ब्राह्माणैर्विप्रहीनस्य क्षत्रस्य क्षीयते बलम् ॥ ३.२६.१५ ॥
युद्ध में जैसे हाथी का महावत अंकुश पकड़े रहता है, वैसे ही ब्राह्मणों से रहित क्षत्रिय का बल क्षीण हो जाता है।
3.26.16
ब्राह्मण्यनुपमा दृष्टिः क्षात्रमप्रतिमं बलम् ।
तौ यदा चरतः सार्धं तदा लोकः प्रसीदती ॥ ३.२६.१६ ॥
ब्राह्मण्य की अनुपम दृष्टि और क्षात्र का अप्रतिम बल, जब ये दोनों साथ-साथ चलते हैं, तब संसार प्रसन्न होता है।
3.26.17
यथा हि सुमहानग्निः कक्षं दहति सानिलः ।
तथा दहति राजन्यो ब्राह्मणेन समं रिपुम् ॥ ३.२६.१७ ॥
जैसे महान अग्नि वायु के साथ होकर सूखी घास को जला देती है, वैसे ही राजा ब्राह्मण के साथ मिलकर शत्रु को जला देता है।
3.26.18
ब्राह्मणेष्वेव मेधावी बुद्धिपर्येषणं चरेत् ।
अलब्धस्य च लाभाय लब्धस्य परिवृद्धये ॥ ३.२६.१८ ॥
बुद्धिमान पुरुष ब्राह्मणों के बीच ही बुद्धि की खोज करे — जो प्राप्त नहीं है उसे पाने के लिए, और जो प्राप्त है उसकी वृद्धि के लिए।
3.26.19
अलब्धलाभाय च लब्धवृद्धये ।
यथार्हतीर्थप्रतिपादनाय।
यशस्विनं वेदविदं विपश्चितं ।
बहुश्रुं ब्राह्मणमेव वासयेत् ॥ ३.२६.१९ ॥
अप्राप्त को प्राप्त करने और प्राप्त की वृद्धि के लिए, योग्य पात्रों को दान देने के लिए, यशस्वी, वेदज्ञ, विद्वान और बहुश्रुत ब्राह्मण को ही (अपने यहाँ) बसाना चाहिए।
3.26.20
ब्राह्मणेषूत्तमा भक्तिस्तव नित्यं युधिष्ठिर ।
तेन ते सर्वलोकेषु दीप्यते प्रथितं यशः ॥ ३.२६.२० ॥
हे युधिष्ठिर, ब्राह्मणों के प्रति तुम्हारी उत्तम भक्ति सदा रहती है; उसी से तुम्हारा फैला हुआ यश सब लोकों में चमकता है।
3.26.21
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे बकं दाल्भ्यमंपूजयन् ।
युधिष्ठिरं स्तूयमाने भूयः सुमनसोऽभवन् ॥ ३.२६.२१ ॥
तब वे सभी ब्राह्मण बक दाल्भ्य का सम्मान करने लगे; और युधिष्ठिर की स्तुति होने पर वे फिर से प्रसन्नचित्त हो गए।
3.26.22
द्वैपायनो नारदश्च जामदग्न्यः पृथुश्रवाः ।
इन्द्रद्युम्नो भालुकिश्च कृतचेताः सहस्रपात् ॥ ३.२६.२२ ॥
द्वैपायन, नारद, जमदग्नि-पुत्र, पृथुश्रवा, इन्द्रद्युम्न, भालुकि और कृतचेता सहस्रपात्।
3.26.23
कर्णश्रवाश्च मुञ्जश्च लवणाश्वश्च काश्यपः ।
हारीतः स्थूणकर्णश्च अग्निवेश्योऽथ शौनकः ॥ ३.२६.२३ ॥
कर्णश्रवा, मुञ्ज, लवणाश्व, काश्यप, हारीत, स्थूणकर्ण, अग्निवेश्य और फिर शौनक।
3.26.24
कृतवाक्च सुवाश्चैव बृहदश्चो विभावसुः ।
ऊर्ध्वरेता वृषामित्रः सुहोत्रो होत्रवाहनः ॥ ३.२६.२४ ॥
कृतवाक्, सुवा, बृहदश्व, विभावसु, ऊर्ध्वरेता, वृषामित्र, सुहोत्र और होत्रवाहन।
3.26.25
एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणाः संशितव्रताः ।
अजातशत्रुमानर्चुः पुरंदरमिवर्षयः ॥ ३.२६.२५ ॥
ये और अन्य बहुत से कठोर व्रत वाले ब्राह्मण अजातशत्रु (युधिष्ठिर) का वैसे ही सम्मान करने लगे, जैसे ऋषि इन्द्र का करते हैं।