महाभारत · अध्याय 3.37
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.37.1
कस्यचित्त्वथ कालस्य धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
संस्मृत्य मुनिसंदेशमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.३७.१ ॥
काही काळानंतर धर्मराज युधिष्ठिराने मुनींचा संदेश स्मरून हे वचन म्हटले.
3.37.2
विविक्ते विदितप्रज्ञमर्जुनं पुरुषर्षभ ।
सान्त्वपूर्वं स्मितं कृत्वापाणिना परिसंस्पृशन् ॥ ३.३७.२ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, एकांतात प्रज्ञावान अर्जुनाला आधी सांत्वनापूर्वक, हसून, हाताने स्पर्श करत (युधिष्ठिर म्हणाला).
3.37.3
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा वनवासमरिंदमः ।
धनंजयंधर्मराजो रहसीदमुवाच ह ॥ ३.३७.३ ॥
शत्रूंचे दमन करणारा तो धर्मराज क्षणभर विचार करून, वनवासाविषयी एकांतात अर्जुनाला असे म्हणाला.
3.37.4
भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे च भारत ।
धनुर्वेदश्चतुष्पाद एतेष्वद्य प्रतिष्ठितः ॥ ३.३७.४ ॥
हे भारता, भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण आणि द्रोणपुत्र यांच्यात आज चार पादांचा धनुर्वेद प्रतिष्ठित आहे.
3.37.5
दैवं ब्राह्मं चासुरं च सप्रयोगचिकित्सितम् ।
सर्वास्त्राणां प्रयोगं च अभिजानन्ति कृत्स्नशः ॥ ३.३७.५ ॥
दैव, ब्राह्म आणि आसुर अस्त्रे, त्यांचा प्रयोग व प्रतीकार, तसेच सर्व अस्त्रांचा प्रयोग ते पूर्णपणे जाणतात.
3.37.6
ते सर्वे धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण परिसान्त्विताः ।
संविभक्ताश्च तुष्टाश्च गुरुवत्तेषु वर्तते।
सर्वयोधेषु चैवास्य सदा प्रीतिरनुत्तमा ॥ ३.३७.६ ॥
त्या सर्वांचे धृतराष्ट्रपुत्राने चांगले सांत्वन केले आहे; वाटून देऊन त्यांना संतुष्ट केले आहे; त्यांच्याशी तो गुरूसारखा वागतो; सर्व योद्ध्यांवर त्याचे सदैव अनुपम प्रेम आहे.
3.37.7
आचार्या मानितास्तुष्टाः शान्तिं व्यवहरन्न्युत ।
शक्तिं न हापयिष्यन्ति ते काले प्रतिपूजिताः ॥ ३.३७.७ ॥
आचार्यांचा सन्मान झाला, ते संतुष्ट झाले आणि शांतीने वागू लागले. योग्य वेळी पूजिले गेल्यामुळे ते आपली शक्ती कमी करणार नाहीत.
3.37.8
अद्य चेयं मही कृत्स्ना दुर्याधनवशानुगा ।
सग्रामनगरा पार्थ ससागरवनाकरा ॥ ३.३७.८ ॥
आज ही संपूर्ण पृथ्वी दुर्योधनाच्या वशात, त्याला अनुसरणारी आहे, हे पार्था, ग्राम व नगरांसह, समुद्र, वने व खाणींसह.
3.37.9
भवानेव प्रियोऽस्माकं त्वयि भारः समाहितः ॥ ३.३७.९ ॥
तुम्हीच आमचे प्रिय आहात; हा भार तुमच्यावरच ठेवला आहे.
3.37.10
अत्र कृत्यं प्रपश्यामि प्राप्तकालमरिंदम ।
कृष्णद्वैपायनात्तात गृहीतोपनिषन्मया ॥ ३.३७.१० ॥
येथे मला योग्य वेळी करावयाचे कर्तव्य दिसते, हे अरिंदमा. हे तात, कृष्णद्वैपायनांकडून मी हे उपनिषद् घेतले आहे.
3.37.11
गृहीतया तया सम्यग्जगत्सर्वं प्रकाशते ।
तेन त्वं ब्रह्मणा तात संयुक्तः सुसमाहितः ॥ ३.३७.११ ॥
ते योग्य रीतीने ग्रहण केल्याने संपूर्ण जग प्रकाशित होते. हे तात, त्या ब्रह्माशी युक्त आणि सुस्थिर चित्त हो.
3.37.12
देवतानां यथाकालं प्रसादं प्रतिपालय ।
तपसा योजयात्मानमुग्रेण भरतर्षभ ॥ ३.३७.१२ ॥
देवतांची कृपा यथाकाळ जपा. हे भरतर्षभा, कठोर तपाने स्वतःला योजा.
3.37.13
धनुष्मान्कवची खङ्गी मुनिः साधुव्रते स्थितः ।
न कस्यचिद्ददन्मार्गं गच्छ तातोत्तरां दिशम् ॥ ३.३७.१३ ॥
धनुष्य, कवच आणि खड्ग धारण करून, साधु व्रतात स्थित मुनी होऊन, कोणालाही मार्ग न देता, हे तात, उत्तर दिशेला जा.
3.37.14
इनद्रे ह्यस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि धनंजय ।
वृत्राद्भीतैर्बलं देवैस्तदा शक्रे समर्पितम् ॥ ३.३७.१४ ॥
हे धनंजया, इंद्रातच सर्व दिव्य अस्त्रे आहेत. वृत्रासुराला भिऊन देवांनी तेव्हा आपले बल शक्राकडे सोपवले होते.
3.37.15
तान्येकस्थानि सर्वाणि ततस्त्वं प्रतिपत्स्यसे ।
अनेन ब्रह्मणा तात सर्वं संप्रतिपद्यते ॥ ३.३७.१५ ॥
ती सर्व एकत्र आहेत; तेव्हा तू ती प्राप्त करशील. हे तात, या ब्रह्माने (मंत्राने) सर्व काही मिळते.
3.37.16
शक्रमेव प्रपद्यस्व स तेऽस्त्राणि प्रदास्यति ।
दीक्षितोऽद्यैव गच्छ त्वं द्रष्टुं देवं पुरंदरम् ॥ ३.३७.१६ ॥
शक्राला शरण जा; तो तुला अस्त्रे देईल. आजच दीक्षित होऊन देव पुरंदराचे दर्शन घेण्यास जा.
3.37.17
एवमुक्त्वा धर्मराजस्तमध्यापयत प्रभुः ॥ ३.३७.१७ ॥
असे सांगून समर्थ धर्मराजाने त्याला (मंत्र) अध्ययन करवला.
3.37.18
दीक्षितं विधिना तेन यतवाक्कायमानसम् ।
अनुजज्ञे तदा वीरं भ्राता भ्रातरमग्रजः ॥ ३.३७.१८ ॥
त्या विधीने दीक्षित झालेल्या, वाणी-शरीर-मन संयमित केलेल्या त्या वीराला तेव्हा त्याच्या थोरल्या भावाने जाण्याची अनुमती दिली.
3.37.19
निदेशाद्धर्मराजस्य द्रष्टुकामः पुरंदरम् ।
धनुर्गाण्डीवमादाय तथाऽक्षय्ये महेषुधी ॥ ३.३७.१९ ॥
धर्मराज युधिष्ठिरांच्या आज्ञेने, इंद्राचे दर्शन घेण्याच्या इच्छेने, त्यांनी गांडीव धनुष्य आणि दोन अक्षय मोठे भाते घेतले.
3.37.20
कवची सतलत्राणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।
हत्वाऽग्निं ब्राह्मणान्निष्कैः स्वस्तिवाच्य मह्यभुज ॥ ३.३७.२० ॥
कवच घालून, तलत्राण आणि सरड्याच्या कातडीचे बोटांचे संरक्षण बांधून, अग्नीत आहुती देऊन, ब्राह्मणांना सुवर्णमुद्रा देऊन, स्वस्तिवाचन घेऊन तो महाबाहू.
3.37.21
प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृहीतशरासनः ।
वधाय धार्तराष्ट्राणां निःश्वस्योर्ध्वमुदैक्षत ॥ ३.३७.२१ ॥
महाबाहू धृतराष्ट्रपुत्रांच्या वधासाठी धनुष्य धरून निघाला; दीर्घ निःश्वास टाकून वर पाहिले.
3.37.22
तं दृष्ट्वा तत्रकौन्तेयं प्रगृहीतशरासनम् ।
अब्रुवन्ब्रह्मणाः सिद्धा भूतान्यन्तर्हितानि च ॥ ३.३७.२२ ॥
तेथे धनुष्य धरून उभ्या असलेल्या कुंतीपुत्राला पाहून, ब्राह्मण, सिद्ध आणि लपलेले प्राणी म्हणाले.
3.37.23
क्षिप्रमाप्नुहि कौन्तेय मनसा यद्यदिच्छसि ।
संसाधयस्व कौन्तेय ध्रुवोस्तु विजयस्तव ॥ ३.३७.२३ ॥
हे कुंतीपुत्रा, मनात जे जे इच्छिशील ते लवकर मिळव. हे कुंतीपुत्रा, ते साध्य कर; तुझा विजय निश्चित होवो.
3.37.24
अब्रुवन्ब्राह्मणाः पार्थमिति कृत्वा जयाशिषः ।
सिद्धचारणसङ्घाश्च गन्धर्वाश्च तमब्रुवन् ॥ ३.३७.२४ ॥
ब्राह्मणांनी जयाशीर्वाद देऊन पार्थाला असे म्हटले; सिद्ध-चारणांचे समूह आणि गंधर्वही त्याला म्हणाले.
3.37.25
स्वस्तिव्रतमुपाधत्स्व सङ्कल्पस्तव सिद्ध्यताम् ।
मनोरथाश्च ते सर्वे समृद्ध्यन्तां महारथ ॥ ३.३७.२५ ॥
स्वस्तिव्रत आचर; तुझा संकल्प सिद्ध होवो. हे महारथा, तुझ्या सर्व इच्छा समृद्ध होवोत.
3.37.26
एवमुक्तोऽभिवाद्यैतान्बद्धाञ्जलिपुटस्तथा ।
तपोयोगमनाः पार्थः पुरोहितमवन्दत ॥ ३.३७.२६ ॥
असे सांगितल्यावर पार्थाने यांना अभिवादन केले, हात जोडून, तप आणि योगात मन लावून, पुरोहिताला नमन केले.
3.37.27
ततः प्रीतमना जिष्णुस्तावुभावभ्यवन्दत ।
सहोदरावतिरथौ युधिष्ठिरवृकोदरौ ॥ ३.३७.२७ ॥
मग प्रसन्न मनाने जिष्णूने ते दोघे — युधिष्ठिर आणि वृकोदर, त्याचे सहोदर, दोन अतिरथी — यांना नमन केले.
3.37.28
तं क्लान्तमनसौ पूर्णमभिगम्य महारथौ ।
यमौ गाण्डीवधन्वानमभ्यवादयतामुभौ ॥ ३.३७.२८ ॥
थकलेल्या मनाच्या त्या दोन महारथी यमळ बंधूंनी — पूर्ण अशा गांडीवधन्व्याजवळ जाऊन, दोघांनी त्याला नमन केले.
3.37.29
अभिवाद्य तु तौ वीरावूचतुः पाकशासनिम् ।
अवाप्तव्यानि सर्वाणि दिव्यान्यस्त्राणि वासवात्।
अस्त्राण्याप्नुहि कौन्तेय मनसा यद्यदिच्छसि ॥ ३.३७.२९ ॥
त्या दोन वीरांनी नमन करून पाकशासनीला (अर्जुनाला) म्हटले — वासवाकडून सर्व दिव्य अस्त्रे मिळवायची आहेत. हे कौन्तेया, मनाला जे जे हवे ते अस्त्र मिळव.
3.37.30
गिरो ह्यशिथिलाः सर्वा निर्दोषाः संमताः सताम् ।
त्वमेकः पाण्डवेष्वद्य संप्राप्तोसि धनञ्जय ॥ ३.३७.३० ॥
सत्पुरुषांनी मान्य केलेली सर्व वचने दृढ व निर्दोष असतात. हे धनंजया, आज पांडवांमध्ये तूच एकटा ते प्राप्त झाला आहेस.
3.37.31
न चाधर्मविदं देवा नासिद्धं नातपस्विनम् ।
द्रष्टुमिच्छन्ति कौन्तेय चलचित्तं शठं न च ॥ ३.३७.३१ ॥
हे कौंतेया, देव अधर्म जाणणाऱ्याला, असिद्धाला, तपहीनाला, चंचल चित्ताला किंवा कपटी माणसाला पाहू इच्छित नाहीत.
3.37.32
रोरूयमाणः कटुकमीर्ष्यकः कटुकाक्षरः ।
शठकः श्लाघकः क्षेप्ता हन्ता च विचिकित्सिता ॥ ३.३७.३२ ॥
रडणारा-विलाप करणारा, कटू बोलणारा, मत्सरी, कठोर अक्षरे उच्चारणारा, शठ, आत्मस्तुती करणारा, निंदक, वधकर्ता आणि संशयी.
3.37.33
विश्वस् हन्ता मायावी क्रोधनोऽनृतभाषिता ।
अत्याशी नास्तिकोऽदाता मित्रध्रुक्सर्वशङ्कितः ॥ ३.३७.३३ ॥
विश्वासघातकी, वधकर्ता, मायावी, क्रोधी, खोटे बोलणारा, अति खाणारा, नास्तिक, न देणारा, मित्रद्रोही आणि सर्वांविषयी शंकित.
3.37.34
आक्रोष्टा चातिमानी च रौद्रो लुब्धोऽथ लोलुपः ।
स्तेनश्च मद्यपश्चैव भ्रूणहा गुरुतल्पगः ॥ ३.३७.३४ ॥
शिवी देणारा, अति-अभिमानी, क्रूर, लोभी, लोलुप, चोर, मद्यपी, भ्रूणहत्या करणारा आणि गुरुपत्नीगामी.
3.37.35
संभावितात्मा चात्यर्थं नृशंसः पुरुषश्च यः ।
नैते लोकानाप्नुवन्ति निर्लोकास्ते धनञ्जय ॥ ३.३७.३५ ॥
अत्यंत आत्मप्रशंसा करणारा आणि क्रूर माणूस या लोकांना प्राप्त करीत नाही; हे धनंजया, ते लोकहीन होतात.
3.37.36
आनृशंस्यमनुक्रोशः सत्यं करुणवेदिता ।
दमः स्थितिर्धृतिर्धर्मः क्षमा कृत्यमनुत्तमम् ॥ ३.३७.३६ ॥
अनृशंसता, अनुकंपा, सत्य, करुणेची जाणीव, दम, स्थिती, धृती, धर्म, क्षमा — हेच सर्वोत्तम कर्तव्य.
3.37.37
दया शमश्च धर्मश्च गुरुपूजा कृतज्ञता ।
मैत्रता द्विजभक्तिश्च वसन्ति त्वयि फल्गुन।
व्यपेक्षा सर्वभूतेषु कृपा दानं मतिः स्मृतिः ॥ ३.३७.३७ ॥
दया, शम, धर्म, गुरुपूजा, कृतज्ञता, मैत्री आणि द्विजांविषयी भक्ती — हे फाल्गुना, हे सर्व तुझ्यात वास करतात. सर्वभूतांविषयी आदर, कृपा, दान, मती आणि स्मृतीही.
3.37.38
तस्मात्कौरव्य शक्रेण समेष्यसि धनञ्जय ।
त्वादृशेन हि देवानां श्लाघनीयः समागमः ॥ ३.३७.३८ ॥
म्हणून, हे कौरव्या, धनंजया, तू शक्राला भेटशील. तुझ्यासारख्याबरोबर देवांची भेट खरोखरच प्रशंसनीय असते.
3.37.39
सुहृदां सोदराणां च सर्वेषां भरतर्षभ ।
त्वं गतिः परमा तात वृत्रहा मरुतामिव ॥ ३.३७.३९ ॥
हे भरतर्षभा, मित्र, सहोदर आणि सर्वांसाठी तूच परम आश्रय आहेस, प्रिया; मरुतांसाठी वृत्रहंता जसा.
3.37.40
तस्मिंस्त्रयोदशे वर्षे भ्रातरः सुहृदश्च ते ।
सर्वे हिसंश्रयिष्यन्ति बाहुवीर्यं महाबल ॥ ३.३७.४० ॥
त्या तेराव्या वर्षी तुझे बंधू आणि मित्र सर्व, हे महाबला, तुझ्या बाहुपराक्रमाचाच आश्रय घेतील.
3.37.41
स पार्थ पितरं गच्छ सहस्राक्षमरिन्दम ।
मुष्टिग्रहणमादत्स्व सर्वाण्यस्त्राणि वासवात् ॥ ३.३७.४१ ॥
म्हणून हे पार्था, हे अरिंदमा, तुझा पिता सहस्राक्षाकडे जा आणि वासवाकडून मुष्टिग्रहणाने सर्व अस्त्रे घे.
3.37.42
शतशृङ्गे महाबाहो मघवानिदमब्रवीत् ।
शृण्वतां सर्वभूतानां त्वामुपाघ्राय मूर्धनि ॥ ३.३७.४२ ॥
हे महाबाहो, शतशृंग पर्वतावर मघवान (इंद्र) हे बोलला — सर्वभूते ऐकत असताना, तुझे मस्तक हुंगून.
3.37.43
विदितः सर्वभूतानां दिवं तात गमिष्यसि ।
प्राप्य पुण्यकृतां लोकान्रंस्यसे जयतांवर ॥ ३.३७.४३ ॥
हे वत्सा, सर्व प्राण्यांना ज्ञात होऊन तू स्वर्गाला जाशील. पुण्यकर्म्यांचे लोक प्राप्त करून, हे विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठा, तू आनंद घेशील.
3.37.44
मानितस्त्रिदशैः पार्थ विहृत्य सुसुखं दिवि ।
अवाप्यपरमास्त्राणि पृथिवीं पुनरेष्यसि ॥ ३.३७.४४ ॥
हे पार्था, देवांनी सन्मानित होऊन स्वर्गात अति सुखाने विहार करून, परम अस्त्रे मिळवून तू पुन्हा पृथ्वीवर परत येशील.
3.37.45
गुणांस्ते वासवस्तात खाण्डवं दहति त्वयि ।
शृण्वतां सर्वभूतानां पुनः पुनरभाषत ॥ ३.३७.४५ ॥
हे वत्सा, वासव (इंद्र) तुझ्या गुणांविषयी आणि खांडव दहनाविषयी — सर्व प्राणी ऐकत असताना — वारंवार बोलला.
3.37.46
तां प्रतिज्ञां नरश्रेष्ठ कर्तुमर्हसि वासवीम् ।
कंचिद्देशमितः प्राप्य तपोयोगमना भव ॥ ३.३७.४६ ॥
हे नरश्रेष्ठा, वासवाची ती प्रतिज्ञा तू पूर्ण करावीस. येथून कोणत्यातरी स्थानी जाऊन, तप आणि योगात मन लाव.
3.37.47
कर्तुमर्हसि कौरव्य मघवद्वचनं हितम् ।
दीक्षित्वाऽद्यैव गच्छ त्वं द्रष्टाऽसि त्वं पुरन्दरम् ॥ ३.३७.४७ ॥
हे कौरव्या, मघवान (इंद्र) यांचे हितकारक वचन तू पाळावेस. आजच दीक्षा घेऊन जा; तू पुरंदराला (इंद्राला) पाहशील.
3.37.48
तौ परिष्वज्य बीभत्सुः कृष्णामामन्त्र्य चाप्युभौ ।
मनांस्यादाय सर्वेषां प्रयातः पुरुषर्षभः ॥ ३.३७.४८ ॥
बीभत्सु (अर्जुन) त्या दोघांना आलिंगन देऊन, कृष्णेचा (द्रौपदीचा) आणि दोघांचा निरोप घेऊन, सर्वांची मने हरण करून तो पुरुषश्रेष्ठ निघून गेला.
3.37.49
तं तथा प्रस्थितं वीरं सिंहस्कन्धोरसं तदा ।
प्राञ्जलिः पाण्डवंकृष्णा देवानां कुर्वती नमः।
वाग्भिः परमशुद्धाभिर्मङ्गलाभिरभाषत् ॥ ३.३७.४९ ॥
तेव्हा असा निघालेल्या सिंहासारख्या खांद्यांच्या व विशाल छातीच्या त्या वीराला, हात जोडलेल्या कृष्णेने देवांना नमस्कार करून अत्यंत शुद्ध आणि मंगल वचनांनी म्हटले.
3.37.50
नमो धात्रे विधात्रे च स्वस्ति गच्छ वनाद्वनम् ।
धर्मस्त्वां जुषतां पार्थ भास्करश्च विभावसुः।
ब्रह्मा त्वां ब्राह्मणाश्चैव पालयन्तु धनञ्जय ॥ ३.३७.५० ॥
धाता व विधात्यांना नमस्कार. वनातून वनाकडे जाणाऱ्या तुझे कल्याण असो, पार्था. धर्म तुला स्वीकारो, सूर्य आणि विभावसू (अग्नी) ही; ब्रह्मा आणि ब्राह्मण तुझे रक्षण करोत, धनंजया.
3.37.51
ज्येष्ठापचायी ज्येष्ठस्य भ्रातुर्वचनमास्थितः ।
प्रपद्येथा वसूव्रुद्रानादित्यान्समरुद्गणान्।
विश्वेदेवांस्तथा साध्याञ्शान्त्यर्थं भरतर्षभ ॥ ३.३७.५१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, ज्येष्ठ बंधूच्या वचनाचे पालन करून वडिलधाऱ्यांचा सन्मान कर. शांतीसाठी वसू, रुद्र, आदित्य, मरुद्गण, विश्वेदेव आणि साध्य यांना शरण जा.
3.37.52
स्वस्ति तेस्त्वान्तरिक्षेभ्यो दिव्येभ्यो भरतर्षभ ।
पार्थिवेभ्यश्च सर्वेभ्यो ये केचित्परिपन्थिनः ॥ ३.३७.५२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, अंतरिक्षातून, दिव्य लोकांतून, पृथ्वीवरील सर्वांकडून तुझे कल्याण होवो; मार्गात तुझे जे कोणी शत्रू असतील त्यांच्यापासूनही.
3.37.53
अवरोधाद्वने वासात्सर्वस्वहरणादपि ।
इदं दुःखतरं मन्ये पुत्रेभ्यश्च विवासनात् ॥ ३.३७.५३ ॥
अंतःपुरात बंदिस्त राहणे, वनात वास, सर्वस्व हरण होणे यापेक्षाही पुत्रांपासून दूर करून निर्वासित होणे अधिक दुःखदायक आहे, असे मला वाटते.
3.37.54
मास्माकं क्षत्रियकुले जातुचित्पुनरुद्भवः ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामि येषां नायुधजीविका ॥ ३.३७.५४ ॥
आमच्या क्षत्रिय कुलात पुन्हा कधीही उत्थान न होवो. ज्यांची उपजीविका शस्त्रांवर नाही अशा ब्राह्मणांना मी नमस्कार करतो.
3.37.55
इदं मे परमं दुःखं यः स पापः सुयोधनः ।
दृष्ट्वा मां गौरिति प्राह प्रहसन्राजसंसदि ॥ ३.३७.५५ ॥
त्या पापी सुयोधनाने मला पाहून राजसभेत हसत 'गौ!' असे म्हटले, हेच माझे सर्वात मोठे दुःख आहे.
3.37.56
तस्माद्दुःखादिदं दुःखं गरीय इतिमे मतिः ।
यत्तत्परिषदो मध्ये बह्वयुक्तमभाषत ॥ ३.३७.५६ ॥
म्हणून माझ्या मते हे दुःख त्या दुःखापेक्षाही मोठे आहे, कारण त्याने सभेच्या मध्यभागी अनेक अयोग्य शब्द उच्चारले.
3.37.57
ध्वंसितः स्वगृहेभ्यश्च राष्ट्राच्च भरतर्षभ ।
वने प्रतिष्ठितो भूत्वा सौहार्दादवतिष्ठसे ॥ ३.३७.५७ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, तू आपल्या घरांतून आणि राज्यातून हाकलला गेलास; वनात राहून स्नेहामुळे इथेच थांबला आहेस.
3.37.58
जेता यः सर्वशत्रूणां यः पावकमतर्पयः ।
जनस्त्वां पश्यतीदानीं गच्छन्तं भरतर्षभ ॥ ३.३७.५८ ॥
सर्व शत्रूंना जिंकणारा, पावकाला तृप्त करणारा तू; हे भरतश्रेष्ठा, आज लोक तुला जाताना पाहत आहेत.
3.37.59
अस्मिन्नूनं महारण्ये भ्रातरः सुहृदश्च ते ।
त्वत्कथाः कथयिष्यन्ति चारणा ऋषयस्तथा ॥ ३.३७.५९ ॥
या महान अरण्यात तुझे बंधू आणि मित्र, तसेच चारण व ऋषी नक्कीच तुझ्या कथा सांगतील.
3.37.60
यत्ते कुन्ती महाबाहो जातस्यैच्छद्धनञ्जय ।
तत्तेऽस्तु सर्वं कौन्तेय यथा च स्वयमिच्छसि ॥ ३.३७.६० ॥
हे महाबाहो धनंजया, जन्मल्या तुझ्यासाठी कुंतीने जे इच्छिले, हे कौंतेया, ते सर्व तुला लाभो, आणि तू स्वतः जे इच्छितोस तेही.
3.37.61
वसुदेवस्वसा देवी त्वामार्या पुनरागतम् ।
पश्यतु त्वां पृथा पार्थ सहस्राक्षमिवादितिः ॥ ३.३७.६१ ॥
वसुदेवाची भगिनी, आर्या देवी पृथा, परत आलेल्या तुला पाहो, जसे सहस्राक्षाला अदिती पाहते, हे पार्था.
3.37.62
नूनं ते भ्रातरः सर्वे त्वत्कथाभिः प्रजागरे ।
रंस्यन्ते तव कर्माणि कीरत्यन्तः पुनः पुनः ॥ ३.३७.६२ ॥
निश्चितच तुझे सर्व बंधू जागरणाच्या रात्री तुझ्या कथांनी आनंदित होतील, तुझ्या कर्मांचे पुनःपुन्हा कीर्तन करत.
3.37.63
न च नः पार्थ भोगेषु न धने नोत जीविते ।
तुष्टिर्बुद्धिर्भवित्री वा त्वयि दीर्घप्रवासिनि ॥ ३.३७.६३ ॥
हे पार्था, तू दीर्घ प्रवासात असताना आम्हाला भोगांत, धनात किंवा जीवनात समाधान किंवा बुद्धीची स्थिरता राहणार नाही.
3.37.64
त्वयि नः पार्थ सर्वेषां सुखदुःखे प्रतिष्ठते ।
जीवितं मरणं चैव राज्यमैश्वर्यमेव च ॥ ३.३७.६४ ॥
हे पार्था, आमच्या सर्वांचे सुखदुःख तुझ्यावरच अवलंबून आहे; जीवन आणि मरण, राज्य आणि ऐश्वर्य हेही तुझ्यातच प्रतिष्ठित आहे.
3.37.65
आपृष्टो नोसि कौन्तेय स्वस्ति प्राप्नुहि पाण्डव ।
कृतास्त्रं स्वस्तिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामि पुनरागतम् ॥ ३.३७.६५ ॥
हे कौंतेया, तुला निरोप दिलेला नाही; हे पांडवा, तुला कल्याण लाभो. शस्त्रविद्येत निपुण, कल्याणयुक्त होऊन परत आलेल्या तुला मी पुन्हा पाहीन.
3.37.66
बलवद्भिर्विरुद्धं न कार्यमेतत्त्वयाऽनघ ।
प्रयाह्यविघ्नेयैवाशु विजयाय महाबल ॥ ३.३७.६६ ॥
हे निष्पाप, बलवानांच्या विरुद्ध तुम्ही हे करू नये. हे महाबलवान, विजयासाठी लवकर विघ्नाशिवाय प्रयाण करा.
3.37.67
ह्रीः श्रीः कीर्तिर्धृतिः पुष्टिरुमा लक्ष्मीः सरस्वती ।
इमा वै तव पान्थस् पालयन्तु धनञ्जय ॥ ३.३७.६७ ॥
लज्जा, श्री, कीर्ती, धृती, पुष्टी, उमा, लक्ष्मी, सरस्वती — या सर्व, हे धनंजया, तुझ्या प्रवासी तुझे रक्षण करोत.
3.37.68
एवमुक्त्वाऽऽशिषः कृष्णा विरराम यशस्विनी। ॥ ३.३७.६८ ॥
अशा प्रकारे आशीर्वाद देऊन यशस्विनी कृष्णा (द्रौपदी) शांत झाली.
3.37.69
ततःप्रदक्षिणं कृत्वा भ्रातॄन्धौम्यं च पाण्डवः ।
प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृह्य रुचिरं धनुः ॥ ३.३७.६९ ॥
नंतर बंधूंना आणि धौम्याला प्रदक्षिणा घालून महाबाहू पांडव सुंदर धनुष्य घेऊन निघाला.
3.37.70
शनैरिव दिशं वीर उदीचीं भरतर्षभ ।
संहरंस्तरसा वृक्षाँल्लता वल्लीश्च भारत।
असज्जमानो वृक्षेषु जगाम सुमहाबलः ॥ ३.३७.७० ॥
हे भरतर्षभा, तो वीर हळूहळू उत्तर दिशेकडे निघाला; वृक्ष व वेली बळाने बाजूला सारीत, वृक्षांत न अडकता, तो महाबली पुढे गेला.
3.37.71
तस्य मार्गादपाक्रामन्सर्वभूतानि गच्छतः ।
युक्तस्यैन्द्रेण योगेन पराक्रान्तस्य शुष्मिणः ॥ ३.३७.७१ ॥
तो जात असताना त्याच्या मार्गातून सर्व प्राणी बाजूला होत होते; इंद्राच्या योगाने युक्त, पराक्रमी आणि शक्तिमान तो.
3.37.72
सोऽगच्छत्पर्वतांस्तात तपोधननिषेवितान् ।
दिव्यं हैमवतं पुण्यं देवजुष्टं परंतपः ॥ ३.३७.७२ ॥
हे तात! तपोधनांनी सेवलेल्या पर्वतांकडे तो गेला — दिव्य, हिमालयातील पवित्र, देवांनी सेवलेले, शत्रूंना तापवणारा.
3.37.73
अगच्छत्पर्वतं पुण्यमेकाह्नैव महामनाः ।
मनोजवगतिर्भूत्वा योगयुक्तो यथाऽनिलः ॥ ३.३७.७३ ॥
महामना त्याने एकाच दिवसात त्या पवित्र पर्वतावर पोहोचला; मनाच्या वेगाने, योगयुक्त होऊन, वाऱ्यासारखा.
3.37.74
हिमवन्तमतिक्रम्य गन्धमादनमेव च ।
अत्यक्रामत्स दुर्गाणि दिवारात्रमतन्द्रितः ॥ ३.३७.७४ ॥
हिमवानाला ओलांडून आणि गंधमादनालाही, त्याने दुर्गम स्थाने दिवसरात्र न थकता ओलांडली.
3.37.75
इन्द्रिकीलं समासाद्य ततोऽतिष्ठद्धनंजयः ।
गत्वा स षडहोरात्रान्सप्तमेऽहनि पाण्डवः ॥ ३.३७.७५ ॥
इंद्रकीलावर पोहोचून मग धनंजय थांबला. सहा दिवस-रात्र चालून, सातव्या दिवशी तो पांडव थांबला.
3.37.76
प्रस्थेन्द्रकीलस्य शुभे तपोयोगपरोऽभवत् ।
ऊर्ध्वबाहुर्न चाङ्गानि प्रास्पन्दयत किंचन ॥ ३.३७.७६ ॥
इंद्रकीलाच्या शुभ उतारावर तो तपोयोगात तत्पर झाला; बाहू वर उचलून, त्याने आपल्या कोणत्याही अंगाला किंचितही हलवले नाही.
3.37.77
समाहितात्मा नियतः सहस्राक्षसुतोऽच्युतः ।
अन्तरिक्षे स शुश्राव तिष्ठेति स वचस्तदा ॥ ३.३७.७७ ॥
समाहित आत्मा, संयमी, सहस्राक्षाचा पुत्र, अच्युत अशा त्याने तेव्हा आकाशात "थांब" असे ते वचन ऐकले.
3.37.78
तच्छ्रुत्वा सर्वतो दृष्टिं चारयामास रपाण्डवः ।
अथापश्यत्सव्यसाची वृक्षमूले तपस्विनम् ॥ ३.३७.७८ ॥
ते ऐकून पांडुपुत्र अर्जुनाने चोहीकडे नजर फिरवली. तेव्हा सव्यसाची यांनी एका वृक्षाच्या मुळाशी एका तपस्व्याला पाहिले.
3.37.79
ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमानं पिङ्गलं जटिलं कृशम् ।
सोऽब्रवीदर्जुनं तत्रस्थितं दृष्ट्वा महातपाः ॥ ३.३७.७९ ॥
ब्राह्मी तेजाने तळपणारा, पिंगट, जटाधारी आणि कृश असा तो महातपस्वी तेथे उभ्या असलेल्या अर्जुनाला पाहून बोलला.
3.37.80
कस्त्वं तातेह संप्राप्तो धनुष्मान्कवची शरी ।
निबद्धाऽसितलत्राणः क्षत्रधर्ममनुव्रतः ॥ ३.३७.८० ॥
हे वत्सा! धनुष्य, कवच आणि बाण धारण करून, तलवार व चामड्याची ढाल बांधून, क्षत्रियधर्माचे पालन करीत येथे आलेला तू कोण आहेस?
3.37.81
नेह शस्त्रेण कर्तव्यं शान्तानामेष आलयः ।
विनीतक्रोधहर्षाणां ब्राह्मणानां तपस्विनाम् ॥ ३.३७.८१ ॥
येथे शस्त्र वापरू नये. हे शांत जनांचे निवासस्थान आहे — क्रोध व हर्ष जिंकलेल्या ब्राह्मण व तपस्व्यांचे.
3.37.82
नेहास्ति धनुषा कार्यं न संग्रामोऽत्र कर्हिचित् ।
निक्षिपैतद्धनुस्तात प्राप्तोसि परमां गतिम् ॥ ३.३७.८२ ॥
येथे धनुष्याचे काहीही काम नाही, येथे कधीही युद्धही होत नाही. हे वत्सा! हे धनुष्य ठेवून दे; तू परम गती प्राप्त केली आहेस.
3.37.83
इत्यनन्तौजसं वीरं यथा चान्यं पृथग्जनम् ।
तथा हसन्निवाभीक्ष्णं ब्राह्मणोऽर्जुनमब्रवीत्।
न चैनं चालयामास धैर्यात्सुधृतनिश्चयम् ॥ ३.३७.८३ ॥
अशा प्रकारे अनंत ओजस्वी वीर अर्जुनाशी, जणू सामान्य माणसाशी बोलावे तसे, ब्राह्मण वारंवार हसत बोलला. परंतु दृढ निश्चयी असलेल्या त्याला त्याने आपल्या धैर्याने विचलित केले नाही.
3.37.84
तमुवाच ततः प्रीतः स द्विजः प्रहसन्निव ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते शक्रोऽहमरिसूदन ॥ ३.३७.८४ ॥
तेव्हा प्रसन्न झालेला तो द्विज जणू हसत त्याला म्हणाला - वर निवड, तुझे कल्याण होवो. हे अरिसूदना, मी शक्र आहे.
3.37.85
एवमुक्तः सहस्राक्षं प्रत्युवाच धनंजयः ।
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा सूरः कुरुकुलोद्वहः ॥ ३.३७.८५ ॥
असे सांगितले असता धनंजयाने सहस्राक्षाला उत्तर दिले; हात जोडून नम्र होऊन तो शूर, कुरुकुलाचा धारक.
3.37.86
ईप्सितो ह्येष वै कामो वरं चैनं प्रयच्छ मे ।
त्वत्तोऽद्य भगवन्नस्त्रंकृत्स्नमिच्छामि वेदितम् ॥ ३.३७.८६ ॥
हीच माझी इच्छित कामना आहे; हा वर मला द्या. हे भगवन्, आज तुमच्याकडून संपूर्ण अस्त्रविद्या जाणून घेऊ इच्छितो.
3.37.87
प्रत्युवाच महेन्द्रस्तं प्रीतात्मा प्रहसन्निव ।
इह प्राप्तस्य किं कार्यमस्त्रैस्तव धनंजय ॥ ३.३७.८७ ॥
प्रसन्नमनाने महेंद्र जणू हसत त्याला उत्तर देऊ लागला: हे धनंजया, इथे आलेल्या तुला अस्त्रांनी काय कार्य?
3.37.88
कामान्वृणीष्व लोकांस्त्वं प्राप्तोसि परमां गतिम् ।
एवमुक्तः प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनंजयः ॥ ३.३७.८८ ॥
कामना निवड, लोक निवड; तू परम गती प्राप्त केली आहेस. असे सांगितले असता धनंजयाने सहस्राक्षाला उत्तर दिले.
3.37.89
न लोभान्न पुनः कामान्न देवत्वं पुनः सुखम् ।
न च सर्वामरैश्वर्यं कामये त्रिदशाधिप ॥ ३.३७.८९ ॥
लोभाने नव्हे, पुन्हा कामनांनीही नव्हे; देवत्वही नव्हे, पुन्हा सुखही नव्हे; सर्व अमरांचे ऐश्वर्यही नव्हे, हे त्रिदशाधिपा, मी इच्छितो.
3.37.90
भ्रातॄंस्तान्विपिने त्यक्त्वा वैरमप्रतियात्य च ।
अकीर्तिं सर्वलोकेषु गच्छेयं शाश्वतीः समाः ॥ ३.३७.९० ॥
त्या बंधूंना वनात सोडून आणि वैराचा प्रतिकार न करता परत गेलो तर सर्व लोकांत अनंत वर्षे अपकीर्ती मिळेल.
3.37.91
एवमुक्तः प्रत्युवाच वृत्रहा पाण्डुनन्दनम् ।
सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा सर्वलोकनमस्कृतः ॥ ३.३७.९१ ॥
असे म्हटल्यावर, सर्व लोकांनी नमस्कारलेले वृत्रहन्ता इंद्र पांडुपुत्राला मृदु वाणीने समजावत उत्तरले.
3.37.92
यदा द्रक्ष्यसि भूतेशं त्र्यक्षं शूलधरं शिवम् ।
तदा दाताऽस्मि ते तात दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः ॥ ३.३७.९२ ॥
जेव्हा तू भूतेश, त्र्यंबक, शूलधारी शिवाला पाहशील, तेव्हा हे वत्सा, मी तुला सर्व दिव्य अस्त्रे देईन.
3.37.93
क्रियतां दर्शने यत्नो देवस्य परमेष्ठिनः ।
दर्शनात्तस्य कौन्तेय संसिद्धः स्वर्गमेष्यसि ॥ ३.३७.९३ ॥
देवतांचा परमेष्ठी (शिव) याच्या दर्शनासाठी प्रयत्न कर; हे कौंतेया, त्याच्या दर्शनाने तू सिद्ध होऊन स्वर्गाला जाशील.
3.37.94
इत्युक्त्वा फल्गुनं शक्रो जगामादर्शनं पुनः ।
अर्जुनोप्यथ तत्रैव तस्थौ योगसमन्वितः ॥ ३.३७.९४ ॥
असे सांगून शक्र फल्गुनापासून पुन्हा अदृश्य होऊन गेला; अर्जुनही तेथेच योगयुक्त होऊन उभा राहिला.