महाभारत · अध्याय 4.59
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.59.1
जितं वैकर्तनं दृष्ट्वा पार्थो वैराटिमब्रवीत् ।
स्थिरो भव त्वं संग्रामे जयोऽस्माकं नृपात्मजः ॥ ४.५९.१ ॥
वैकर्तन (कर्ण) पराभूत झालेला पाहून पार्थ वैराटपुत्राला म्हणाला: हे राजपुत्रा, युद्धात स्थिर राहा; विजय आपलाच आहे.
4.59.2
यावच्छङ्खमुपाध्यास्ये द्विषतां रोमहर्षणम् ।
अविक्लबमसंभ्रान्तमव्यक्तहृदयेक्षणम्। ॥ ४.५९.२ ॥
शत्रूंच्या अंगावर रोमांच उभे करणारा शंख फुंकेपर्यंत — अविचल, क्षोभरहित, मनातील भाव आणि नजर लपवून.
4.59.3
याहि शीघ्रं यतो द्रोणो ममाचार्यो रणे स्थितः ।
तथा संक्रीडमानस्य अर्जुनस्य रणाजिरे। ॥ ४.५९.३ ॥
रणांगणात माझे आचार्य द्रोण जिथे उभे आहेत तिकडे लवकर जा; तिथे रणभूमीत अर्जुन खेळल्याप्रमाणे लढत आहे.
4.59.4
बलं सत्वं च तेजश्च लाघवं च व्यवर्धत ।
तच्चाद्भुतमभिप्रेक्ष्य भयमुत्तरमाविशत् ॥ ४.५९.४ ॥
त्याचे बल, सत्त्व, तेज आणि चपळता वाढली; ते अद्भुत पाहून उत्तराच्या मनात भय शिरले.
4.59.5
अस्त्राणां तव दिव्यानां शरौघान्क्षिपतः शितान् ।
मनो मे मुह्यतेऽत्यर्थं तव दृष्ट्वा पराक्रमम् ॥ ४.५९.५ ॥
तू दिव्य अस्त्रांनी तीक्ष्ण बाणांचे प्रवाह सोडत आहेस; तुझा पराक्रम पाहून माझे मन अत्यंत मोहित होत आहे.
4.59.6
द्वैधीभूतं मनो मह्यं भयाद्भरतसत्तम ।
अदृष्टपूर्वं पश्यामि तव गाण्डीवनिस्वनम् ॥ ४.५९.६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, भयामुळे माझे मन दुभंगले आहे; तुझ्या गाण्डीवाचा हा निनाद मी यापूर्वी कधी पाहिला नव्हता.
4.59.7
तव बाहुबलं चैव धनुः कर्षयतो बहु ।
तव तेजो दुराधर्षं यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे ॥ ४.५९.७ ॥
तुझे बाहुबल आणि धनुष्य पुष्कळ ओढण्याचे सामर्थ्य, तुझे तेज दुर्धर्ष आहे, जसे त्रिविक्रमात विष्णूचे तेज.
4.59.8
तमुत्तरश्चित्रमवेक्ष्य गाण्डिवं शरांश्च मुक्तान्सहसा किरीटिना ।
भीतोऽब्रवीदर्जुनमाजिमध्ये नाहं तवाश्वान्विषहे नियन्तुम् ॥ ४.५९.८ ॥
किरीटीने अचानक सोडलेले बाण आणि गाण्डीव पाहून उत्तर आश्चर्यचकित व भयभीत होऊन युद्धाच्या मध्यात अर्जुनाला म्हणाला: "तुझे घोडे आवरणे मला शक्य नाही."
4.59.9
तमब्रवीत्किंचिदिव प्रहस्य गाण्डीवधन्वा द्विषतां निहन्ता ।
मया सहायेन कुतोऽस्ति ते भयं प्रेह्युत्तराश्वाननुमन्त्र्य वाहय ॥ ४.५९.९ ॥
शत्रूंचा संहारक गाण्डीवधारी अर्जुन किंचित हसून त्याला म्हणाला: "मी सहाय्यक असताना तुला भय कशाचे? पुढे चल, उत्तरा! घोड्यांना प्रोत्साहित करून हाक."
4.59.10
आश्वासितस्तेन धनंजयेन वैराटिरश्वान्प्रतुतोदय शीघ्रम् ।
धनंजयश्चापि विकृष्य चापं विष्फारयामास महेन्द्रकल्पः ॥ ४.५९.१० ॥
अर्जुनाने आश्वस्त केलेल्या वैराटी उत्तराने शीघ्र घोड्यांना हाकले; आणि इंद्रासारख्या धनंजयानेही धनुष्य ओढून त्याची दोरी टणत्कारली.
4.59.11
उत्तरं चैव बीभत्सुरब्रवीत्पुनरर्जुनः ।
न भेतव्यं मया सार्धं तात संग्राममूर्धनि ॥ ४.५९.११ ॥
बीभत्सु अर्जुन पुन्हा उत्तराला म्हणाला: "हे तात! माझ्यासोबत असताना युद्धाच्या आघाडीवर भिऊ नकोस."
4.59.12
राजपुत्रोऽसि ते भद्रं कुले महति मात्स्यके ।
जातस्त्वं क्षत्रियकुले न विषीदितुमर्हसि ॥ ४.५९.१२ ॥
तू राजपुत्र आहेस, तुझे कल्याण असो. महान मत्स्य कुलात, क्षत्रिय वंशात जन्मलेल्या तुला खेद करणे योग्य नाही.
4.59.13
धृतिं कृत्वा सुविपुलां राजपुत्र रथं मम ।
युध्यमानस्य संग्रामे राजभिः सह वाहय ॥ ४.५९.१३ ॥
हे राजपुत्रा, अत्यंत दृढता धारण करून माझा रथ हाक; जिथे मी राजांबरोबर युद्ध करीन.
4.59.14
उक्त्वा तमेवं बीभत्सुरर्जुनः पुनरब्रवीत् ।
पाण्डवो रथिनां श्रेष्ठो भारद्वाजं समीक्ष्य तु ॥ ४.५९.१४ ॥
त्याला असे सांगून, रथिकांमध्ये श्रेष्ठ पाण्डुपुत्र बीभत्सु अर्जुन भारद्वाजाकडे (द्रोणाकडे) पाहून पुन्हा बोलला.
4.59.15
यत्रैषा काञ्चनी वेदिर्दृश्यतेऽग्निशिखोपमा ।
उच्छ्रिता काञ्चने दण्डे पताकाभिरलंकृता ॥ ४.५९.१५ ॥
अग्निज्वालेसारखी ही सोन्याची वेदी जिथे दिसते, सोन्याच्या दांडीवर उंच उभारलेली आणि पताकांनी सजलेली, तिथे.
4.59.16
तत्र मां वह भद्रं ते द्रोणं योत्स्यामि सत्तमम् ।
भारद्वाजेन योत्स्येऽहमाचार्येण महात्मना ॥ ४.५९.१६ ॥
तिथे मला घेऊन चल, तुझे कल्याण असो. सज्जनांत श्रेष्ठ अशा द्रोणांशी मी युद्ध करीन; महात्मा आचार्य भारद्वाजपुत्राशी मी युद्ध करीन.
4.59.17
अमी शोणाः प्रकाशन्ते तुरगाः साधुवाहिनः ।
मुक्ता रथवरे तस्य सर्वशिक्षाविशारदाः ॥ ४.५९.१७ ॥
ते तांबडे घोडे चमकत आहेत; उत्तम ओढणारे, त्याच्या श्रेष्ठ रथाला जुंपलेले आणि सर्व शिक्षणात निपुण.
4.59.18
यतो रथवरे शूरः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
स्निग्धवैडूर्यसंकाशस्ताम्राक्षः प्रियदर्शनः ॥ ४.५९.१८ ॥
त्या श्रेष्ठ रथावर जो शूर आहे, जो सर्व शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ, गुळगुळीत वैडूर्यासारखा, तांबड्या डोळ्यांचा, पाहण्यास प्रिय आहे, तो जिथे आहे.
4.59.19
आदित्य इव तेजस्वी बलवीर्यसमन्वितः ।
सर्वलोकधनुःश्रेष्ठः सर्वलोकेषु पूजितः।
अङ्गिरोशनसोस्तुल्यो नये बुद्धिमतांवरः ॥ ४.५९.१९ ॥
सूर्यासारखा तेजस्वी, बल आणि पराक्रमाने युक्त, सर्व लोकांतील धनुर्धरांत श्रेष्ठ, सर्व लोकांत पूजित; नीतीत अंगिरस आणि उशनसांच्या बरोबरीचा, बुद्धिमानांत श्रेष्ठ.
4.59.20
चत्वारो निखिला वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सलक्षणाः ।
धनुर्वेदश्च कार्त्स्न्येन ब्राह्मं चास्त्रं प्रतिष्ठितम् ॥ ४.५९.२० ॥
चारही वेद, अंगोपांग आणि लक्षणांसह; धनुर्वेद संपूर्णपणे; आणि ब्राह्मास्त्रही त्याच्यात प्रतिष्ठित आहे.
4.59.21
पुराणमितिहासश्च अर्थविद्या च मानवम् ।
भारद्वाजे समस्तानि सर्वाण्येतानि सांप्रतम् ॥ ४.५९.२१ ॥
पुराण आणि इतिहास, अर्थविद्या आणि मानव (धर्म) शास्त्र; भारद्वाजांच्या ठायी हे सर्व आता पूर्णपणे आहे.
4.59.22
क्षमा दमश्च सत्यं च तेजो मार्दवमार्जवम् ।
प्रतिष्ठिता गुणा यस्मिन्बहवो द्विजसत्तमे ॥ ४.५९.२२ ॥
क्षमा, दम, सत्य, तेज, मार्दव आणि आर्जव — हे आणि अनेक गुण ज्या द्विजश्रेष्ठाच्या ठायी प्रतिष्ठित आहेत.
4.59.23
यस्याहमिष्टः सततं मम चेष्टः सदा च सः ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य तेन योत्स्ये हि सांप्रतम् ॥ ४.५९.२३ ॥
जो मला सदैव प्रिय आणि सदैव हितकारी आहे, त्याच्याशीच आता क्षत्रधर्म पुढे ठेवून मी निश्चित युद्ध करीन.
4.59.24
आचार्यं प्रापयेदानीं ममोत्तर महारथम् ।
अपरं पश्य संग्राममद्भुतं मम तस्य च ॥ ४.५९.२४ ॥
आता माझ्या महारथाला आचार्यांजवळ घेऊन चल, उत्तरा. पाहा, माझ्यात आणि त्याच्यात आणखी एक अद्भुत संग्राम.
4.59.25
उत्तरस्त्वेवमुक्तोऽश्वांश्चोदयामास तं प्रति ।
आजगामार्जुनरथो भारद्वाजरथं प्रति ॥ ४.५९.२५ ॥
उत्तराने असे सांगितल्यावर त्याने घोडे त्या दिशेने हाकले. अर्जुनाचा रथ भारद्वाजाच्या (द्रोणाच्या) रथाकडे आला.
4.59.26
तमापतन्तं वेगेन पाण्डवं सरथं रणे ।
द्रोणोप्यभ्यद्रवत्पार्थं मतो मत्तमिव द्विपम् ॥ ४.५९.२६ ॥
रणात वेगाने येणाऱ्या त्या पांडवाला, त्याच्या रथासह, द्रोणानेही मत्त हत्तीप्रमाणे पार्थावर धाव घेतली.
4.59.27
स तु रुक्मरथं दृष्ट्वा कौन्तेयः समभिद्रुतम् ।
आचार्यं तं महाबाहुः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ ४.५९.२७ ॥
सोनेरी रथातून आपल्याकडे धावत येणाऱ्या त्या आचार्याला पाहून, त्या महाबाहू कौंतेयाने हात जोडून हे शब्द म्हटले.
4.59.28
उषिताः स्मो वने वासं प्रतिकर्मचिकीर्षवः ।
कोपं नार्हसि नः कर्तुं सदा समरदुर्जय ॥ ४.५९.२८ ॥
आम्ही वनात वास केला आहे; प्रतिकार करण्याची इच्छा बाळगणारे आहोत. युद्धात नेहमी अजिंक्य असलेल्या आपण, आमच्यावर क्रोध करणे योग्य नाही.
4.59.29
अहं तु ताडितः पूर्वं प्रहरेयं तवानघ ।
इति मे वर्तते बुद्धिस्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति ॥ ४.५९.२९ ॥
हे निष्पाप! आपण मला आधी प्रहार केला आहे; मीही आपल्यावर प्रहार करावा असे माझ्या मनात आहे. म्हणून आपण क्षमेस पात्र आहात.
4.59.30
ततः प्राध्मापयच्छङ्खं भेरीपटहवादितम् ।
व्यक्षोभत बलं सर्वमुद्धूतमिव सागरम् ॥ ४.५९.३० ॥
मग त्याने भेरी आणि पटहांच्या नादात शंख वाजवला. ढवळलेल्या समुद्राप्रमाणे संपूर्ण सैन्य खळबळून उठले.
4.59.31
ततस्तु प्राहिणोद्द्रोणः शरानथ स विंशतिम् ।
अप्राप्तानेव तान्पार्थश्चिच्छेद कृतहस्तवान् ॥ ४.५९.३१ ॥
नंतर द्रोणाने वीस बाण सोडले. कुशल हात असलेल्या पार्थाने ते पोहोचण्यापूर्वीच तोडले.
4.59.32
ततः शरसहस्रेण रथं पार्थस्य वीर्यवान् ।
अवाकिरत्ततो द्रोणः शीघ्रहस्तं प्रदर्शयन् ॥ ४.५९.३२ ॥
नंतर पराक्रमी द्रोणाने चपळ हाताचे कौशल्य दाखवत पार्थाचा रथ हजारो बाणांनी झाकून टाकला.
4.59.33
एवं प्रववृते युद्धं भारज्वाजकिरीटिनोः ॥ ४.५९.३३ ॥
अशा प्रकारे भारद्वाजाचा पुत्र आणि किरीटधारी यांच्यात युद्ध सुरू झाले.
4.59.34
अश्वाञ्शोणान्महावेगान्हंसवर्णैस्तु वाजिभिः ।
मिश्रितान्समरे दृष्ट्वा व्यस्मयन्त पृथग्जनाः ॥ ४.५९.३४ ॥
युद्धात लाल, अतिवेगवान घोडे हंसवर्णाच्या घोड्यांत मिसळलेले पाहून सामान्य लोक चकित झाले.
4.59.35
रथं रथेन पार्थस्य समाहत्य परंतपः ।
हर्षयुक्तस्तदाऽऽचार्यः प्रत्यगृह्णात्स पाण्डवम् ॥ ४.५९.३५ ॥
शत्रूंना तापवणारे आचार्य द्रोण यांनी आपल्या रथाने पार्थाच्या रथावर आघात करून हर्षाने त्या पांडवाला सामोरे गेले.
4.59.36
समाश्लिष्टाविवान्योन्यं द्रोणपाण्डवयोर्ध्वजौ ।
दृष्ट्वा प्राकम्पत मुहुर्भारतानां महाचमूः ॥ ४.५९.३६ ॥
द्रोण आणि पांडव यांचे ध्वज एकमेकांना आलिंगन दिल्यासारखे दिसताच भारतांची महासेना वारंवार कंपित झाली.
4.59.37
तत्तु युद्धं प्रववृते ह्याचार्यस्यार्जुनस्य च ।
विमुञ्चतोः शरानुग्रान्विशिखान्दीप्ततेजसः ॥ ४.५९.३७ ॥
आचार्य आणि अर्जुन यांचे ते युद्ध सुरू झाले; तेजस्वी असलेले दोघे उग्र बाण आणि विशिख सोडत होते.
4.59.38
तौ वीरौ वीर्यसंपन्नौ दृष्ट्वा समरमूर्धनि ।
आचार्यशिष्यौ रथिनौ कृतवीर्यौ तरस्विनौ ॥ ४.५९.३८ ॥
युद्धाच्या आघाडीवर पराक्रमी त्या दोन वीरांना — आचार्य आणि शिष्य, रथी, पराक्रम दाखवणारे व वेगवान — पाहून...
4.59.39
उभौ विश्रुतकर्माणावुभौ श्रमगतौ जये ।
उभावतिरथौ लोके ह्युभौ परपुंरजयौ।
क्षिपन्तौ शरजालानि क्षत्रियान्मोह आविशत् ॥ ४.५९.३९ ॥
दोघेही प्रसिद्ध कर्मे करणारे; विजयासाठी दोघेही श्रमलेले; दोघेही जगात अतिरथी, शत्रुपुरुषांना जिंकणारे; बाणजाल फेकत असताना क्षत्रियांमध्ये मोह शिरला.
4.59.40
व्यस्मयन्त नराः सर्वे द्रोणार्जुनसमागमे ।
नराणां ब्रुवतां वाक्यं श्रूयते स महास्वनः ॥ ४.५९.४० ॥
द्रोण आणि अर्जुन यांच्या भेटीने सर्व माणसे चकित झाली; बोलणाऱ्या माणसांचे शब्द ऐकू येत होते — तो महान नाद.
4.59.41
द्रोणं हि समरे कोऽन्यो योद्धुमर्हत्यथार्जुनात् ।
रौद्रः क्षत्रियधर्मोऽयं गुरं वै यदयोधयत् ॥ ४.५९.४१ ॥
युद्धात द्रोणाशी अर्जुनाखेरीज दुसरा कोण लढण्यास योग्य? हा क्षत्रियधर्म भयंकर आहे, जो गुरूशीही युद्ध करवतो.
4.59.42
इत्यब्रुवञ्जनास्तत्र संग्रामशिरसि स्थिताः ।
तौ समीक्ष्य तु संरब्धौ सन्निकृष्टौ महारथौ ॥ ४.५९.४२ ॥
असे तेथे युद्धाच्या आघाडीवर उभे असलेले लोक म्हणाले; संतापलेल्या व जवळ आलेल्या त्या दोन महारथींना पाहून...
4.59.43
छाद्येतां शरौघैस्तावन्योन्यमुपराजितौ ।
संयुगे संचकाशेतां कालसूर्याविवोदितौ ॥ ४.५९.४३ ॥
अजिंक्य अशा त्या दोघांनी बाणांच्या प्रवाहांनी एकमेकांना झाकून टाकले; युद्धात उगवलेल्या दोन कालसूर्यांप्रमाणे ते तेजाने चमकले.
4.59.44
विष्फार्य च महाचापं हेमपृष्ठं दुरासदम् ।
संरब्धस्तु तदा द्रोणः प्रत्ययुध्यत फल्गुनम् ॥ ४.५९.४४ ॥
तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या द्रोणाने सोन्याच्या पाठीचे, दुर्धर्ष असे महाधनुष्य ताणून फाल्गुनाशी युद्ध केले.
4.59.45
स सायकमयैर्जालैरर्जुनस्य रथं प्रति ।
भानुमद्भिः शिलाधौतैर्बाणैः प्राच्छादयद्दिशः ॥ ४.५९.४५ ॥
त्याने अर्जुनाच्या रथाकडे बाणांची जाळी टाकली आणि दगडावर धारदार केलेल्या तेजस्वी बाणांनी दिशा झाकून टाकल्या.
4.59.46
अर्जुनस्तु तदा द्रोणं महावेगैर्महारथः ।
विव्याध शतशो बाणैर्धाराभिरिव पर्वतम् ॥ ४.५९.४६ ॥
तेव्हा महारथी अर्जुनाने वेगवान शेकडो बाणांनी द्रोणाला विंधले, जसे जलधारा पर्वतावर कोसळाव्यात.
4.59.47
कालमेघ इवोष्णान्ते फल्गुनः समवाकिरत् ॥ ४.५९.४७ ॥
उन्हाळ्याच्या शेवटी कालमेघ जसा वर्षाव करतो, तसा फाल्गुनाने बाणांचा वर्षाव केला.
4.59.48
तस्य जाम्बूनदमयैश्चितरैश्चापच्युतैः शरैः ।
प्राच्छादयद्रथश्रेष्ठं भारद्वाजोऽर्जुनस्य वै ॥ ४.५९.४८ ॥
भारद्वाज द्रोणाने अर्जुनाच्या श्रेष्ठ रथाला त्याच्या धनुष्यातून सुटलेल्या सोन्याच्या विचित्र बाणांनी झाकून टाकले.
4.59.49
तथैव दिव्यं गाण्डीवं धनुरानम्य चार्जुनः ।
शत्रुघ्नं वेगवत्सृष्टं भारसाधनमुत्तमम् ॥ ४.५९.४९ ॥
त्याचप्रमाणे अर्जुनाने दिव्य गांडीव धनुष्य वाकवून शत्रुघ्न, वेगाने सोडलेले, मोठे कार्य साधणारे उत्तम बाण सोडले.
4.59.50
शोभते स्म महावाहुर्गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः ।
शरांश्च विसृजंश्चित्रान्सुवर्णविकृतान्बहून् ॥ ४.५९.५० ॥
महाबाहू अर्जुन गांडीव धनुष्य फिरवत, सोन्याने सुशोभित अनेक विचित्र बाण सोडत शोभत होता.
4.59.51
प्राच्छादयदमेयात्मा भारद्वाजरथं प्रति ।
द्रोणचापविनिर्मुक्तान्बाणान्बाणैरवारयत् ॥ ४.५९.५१ ॥
अमेयात्मा अर्जुनाने भारद्वाजाच्या (द्रोणाच्या) रथाकडे द्रोणाच्या धनुष्यातून सुटलेले बाण आपल्या बाणांनी झाकून अडवले.
4.59.52
सरथोऽप्यचरत्पार्थः प्रेक्षणीयो महारथः ।
युगपद्दिक्षु सर्वासु सर्वतोऽस्त्राण्यवासृजम् ॥ ४.५९.५२ ॥
पृथेचा पुत्र अर्जुन, पाहण्यासारखा महारथी, आपल्या रथात फिरत होता आणि सर्व दिशांना एकाच वेळी चहूकडून अस्त्रे सोडत होता.
4.59.53
आददानं शरान्घोरान्संदधानं च पाण्डवम् ।
विसृजन्तं च क्रौन्तेयं न स्म पश्यन्ति लाघवाम् ॥ ४.५९.५३ ॥
भयंकर बाण घेणाऱ्या, प्रत्यंचेवर चढवणाऱ्या आणि सोडणाऱ्या पांडवाला—कुंतीपुत्राची ही चपळाई कुणाला दिसत नव्हती.
4.59.54
एकच्छायमिवाकाशं बाणैश्चक्रे समन्ततः ।
नादृश्यत ततो द्रोणो नीहारेणेव पर्वतः ॥ ४.५९.५४ ॥
बाणांनी त्याने चहूकडील आकाश जणू एकाच छायेचे केले; तेव्हा द्रोण धुक्याने झाकलेल्या पर्वतासारखे दिसेनासे झाले.
4.59.55
मरीचिविकचस्येव राजन्भानुमतो वपुः ।
आसीत्पार्थस्य सुमहद्वपुः शरशतार्चितम् ॥ ४.५९.५५ ॥
हे राजा, पार्थाचे विशाल शरीर शेकडो बाणांनी सजलेले होते, जणू किरणे पसरलेल्या तेजस्वी सूर्यासारखे.
4.59.56
क्षिपतः शरजालानि कौन्तेयस्य महात्मनः ।
तान्विधूय शरान्घोरान्द्रोणोऽपि समितिंजयः ।
बभासे तिमिरं व्योम्नि विधूय सविता यथा ॥ ४.५९.५६ ॥
महात्मा कौन्तेयाचे बाणजाल सोडत असताना, युद्धजयी द्रोणांनी ते भयंकर बाण दूर सारले आणि अंधार दूर करणाऱ्या सूर्याप्रमाणे आकाशात तेजाने चमकले.
4.59.57
अग्निचक्रोपमं घोरं मण्डलीकृतमाहवे ।
विकृष्य सुमहच्चापं मेघस्तनितनिस्वनम् ।
असकृत्मुञ्चतो बाणान्ददृशुः कुरवो युधि ॥ ४.५९.५७ ॥
युद्धात अग्निचक्रासारखे भयंकर, वर्तुळाकार ओढलेल्या मोठ्या धनुष्यातून मेघगर्जनेसारखा आवाज करत वारंवार बाण सोडणाऱ्याला कुरूंनी पाहिले.
4.59.58
दिक्षु सर्वासु विपुलः शुश्रुवेऽथ जनैस्तदा ।
द्रोणस्यापि धनुर्घोषो विद्युत्स्तनितनिस्वनः ।
अभवद्विस्मयकरः सैन्यानां भरतर्षभ ॥ ४.५९.५८ ॥
तेव्हा सर्व दिशांमध्ये लोकांनी द्रोणांच्या धनुष्याचा मोठा घोष ऐकला—विजेच्या आणि गर्जनेच्या आवाजासारखा—हे भरतर्षभा, जो सैन्यांना आश्चर्यचकित करणारा होता.
4.59.59
तप्तजाम्बूनदमयैर्दीप्तैरग्निसमैः शरैः ।
प्राच्छादयदमेयात्मा दिशः सूर्यस्य च प्रभाम् ॥ ४.५९.५९ ॥
अमेय आत्मा असलेल्या त्याने तापलेल्या सोन्यापासून बनलेल्या, अग्नीसारख्या तेजस्वी बाणांनी दिशा झाकून टाकल्या आणि सूर्याचा प्रकाशही झाकला.
4.59.60
ततः काञ्चनपङ्खानां शराणां नतपर्वणाम् ।
वियद्गतानां चरतां दृश्यन्ते बहवो व्रजाः ॥ ४.५९.६० ॥
मग सोन्याचे पंख आणि वाकलेले सांधे असलेले बाण आकाशात संचार करत असताना अनेक थव्यांसारखे दिसू लागले.
4.59.61
शरासनात्तु द्रोणस्य प्रभवन्ति स्म सायकाः ।
एको दीर्घ इवाभान्तः प्रदृश्यन्ते महाशराः ।
आकाशे समदृश्यन्त हंसानामिव पङ्क्तयः ॥ ४.५९.६१ ॥
द्रोणाच्या धनुष्यातून बाण सुटत होते. एका लांब रेषेसारखे दिसणारे ते महाबाण आकाशात हंसांच्या ओळींसारखे दिसू लागले.
4.59.62
एवं सुवर्णविकृतान्विमुञ्चन्तौ शरान्बहून् ।
आकाशं संवृतं वीरावुल्काभिरिव चक्रतुः ॥ ४.५९.६२ ॥
अशा प्रकारे सोन्याने सजवलेले अनेक बाण सोडत त्या दोन वीरांनी आकाश उल्कांनी भरून टाकल्यासारखे झाकून टाकले.
4.59.63
तयोः शराश्च विबभुः कङ्कबर्हिणवाससः ।
पङ्क्त्यः शरदि मत्तानां सारसानामिवाम्बरे ॥ ४.५९.६३ ॥
त्या दोघांचे बाण कंक आणि मोराच्या पिसांनी सजून चमकत होते; शरद ऋतूत आकाशात उन्मत्त सारस पक्ष्यांच्या रांगांसारखे ते दिसले.
4.59.64
तत्तु युद्धं महाघोरं तयोः संरब्धयोरभूत् ।
अत्यद्भुतमचिन्त्यं च वृत्रवासवयोरिव ॥ ४.५९.६४ ॥
संतप्त झालेल्या त्या दोघांमधील ते युद्ध अत्यंत भयंकर, अत्यंत अद्भुत आणि अकल्पनीय झाले; जणू वृत्र आणि वासव यांच्यातील युद्ध.
4.59.65
महागजाविवासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम् ।
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥ ४.५९.६५ ॥
दोन महाहत्ती जवळ येऊन सुळ्यांच्या टोकांनी एकमेकांवर प्रहार करतात, तसे पूर्ण ओढून सोडलेल्या बाणांनी त्या दोघांनी एकमेकांवर प्रहार केले.
4.59.66
अथ त्वाचार्यमुख्येन शरान्सृष्टाञ्शिलाशितान् ।
अवारयच्छितैर्बाणैरर्जुनो जयतांवरः ॥ ४.५९.६६ ॥
तेव्हा विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ अर्जुनाने आचार्यप्रमुख (द्रोण) यांनी सोडलेल्या दगडावर धारदार केलेल्या बाणांना आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी अडवले.
4.59.67
दर्शयन्नैन्द्रमात्मानमुग्रमुग्रुपराक्रमः ।
इषुभिस्तूर्णमाकाशं बहुभिश्च समावृणोत्। ॥ ४.५९.६७ ॥
इंद्रासारखे आपले उग्र रूप दाखवीत, उग्र पराक्रमी त्याने त्वरेने अनेक बाणांनी आकाश झाकून टाकले.
4.59.68
जिघांसन्तं नरव्याघ्रमर्जुनं भीमदर्शनम् ।
विव्याध निशितैर्द्रोणः शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ४.५९.६८ ॥
मारण्याची इच्छा करणाऱ्या, भयंकर दिसणाऱ्या नरव्याघ्र अर्जुनाला द्रोणाने तीक्ष्ण, वाकलेल्या पेरांच्या बाणांनी विंधले.
4.59.69
हृष्टः समभवद्द्रोणो रणशौण्डः प्रतापवान् ।
अर्जुनेन समं क्रीडञ्शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ४.५९.६९ ॥
रणकुशल आणि पराक्रमी द्रोण आनंदित झाला; वाकलेल्या पेरांच्या बाणांनी अर्जुनाशी बरोबरीने खेळल्याप्रमाणे लढू लागला.
4.59.70
तौ व्यदारयतां शूरौ सन्नद्धौ रणशोभिनौ ।
उदीरयन्तौ दिव्यानि ब्राह्माद्यस्त्राणि भागशः ॥ ४.५९.७० ॥
कवच धारण केलेले, युद्धात शोभणारे ते दोन वीर एकमेकांची रचना विस्कळीत करू लागले; ब्रह्मादी दिव्य अस्त्रे क्रमाक्रमाने सोडू लागले.
4.59.71
पार्थस्तु समरे शूरो दर्शयन्वीर्यमात्मनः ।
स मह्यस्त्रैर्महात्मानं द्रोणं प्राच्छादयच्छरैः ॥ ४.५९.७१ ॥
पण युद्धात आपले वीर्य दाखवणाऱ्या शूर पार्थाने महास्त्रांनी महात्मा द्रोणाला बाणांनी झाकून टाकले.
4.59.72
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य पार्थो द्रोणमवारयत् ॥ ४.५९.७२ ॥
अस्त्रांनी अस्त्रे परतवून, पार्थाने द्रोणाला रोखले.
4.59.73
तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्नरसिंहयोः ।
अमृष्यमाणयोः सङ्ख्ये बलिवासवयोरिव ॥ ४.५९.७३ ॥
क्रोधाने पेटलेल्या, एकमेकांना सहन न करणाऱ्या त्या दोन नरसिंहांमध्ये युद्धात भीषण संघर्ष झाला, जसा बली आणि वासव यांच्यात झाला होता.
4.59.74
दर्शयेतां महास्राणि भारद्वाजार्जुनौ रणे ॥ ४.५९.७४ ॥
युद्धात भारद्वाज (द्रोण) आणि अर्जुन यांनी महास्त्रे दाखवली.
4.59.75
ऐन्द्रं वायव्यमाग्नेयमस्त्रमस्त्रेण पाण्डवः ।
मुक्तंमुक्तं द्रोणचापाद्ग्रमते स्म पुनः पुनः ॥ ४.५९.७५ ॥
पांडवाने ऐंद्र, वायव्य आणि आग्नेय अस्त्रांनी द्रोणाच्या धनुष्यातून वारंवार सोडलेली अस्त्रे अस्त्रांनीच अडवली.
4.59.76
एवं शूरौ महेष्वासौ विसृजन्तौ शिलाशितान् ।
एकच्छायमकुर्वातां गगनं शरवृष्टिभिः ॥ ४.५९.७६ ॥
अशा प्रकारे ते दोन शूर महाधनुर्धर दगडावर धार लावलेले बाण सोडत बाणांच्या वर्षावाने आकाश एकछाया करून टाकते झाले.
4.59.77
ततोऽर्जुनेन मुक्तानां पततां च शरीरिपु ।
पर्वतेष्विव वज्राणां शराणां श्रूयते स्वनः ॥ ४.५९.७७ ॥
मग अर्जुनाने सोडलेल्या बाणांचा आणि पडणाऱ्या बाणांचा आवाज पर्वतांवर वज्रे पडल्यासारखा ऐकू येत होता.
4.59.78
ततो नागा रथाश्वाश्च सादिनश्च विशांपते ।
शोणिताक्ताश्च दृश्यन्ते पुष्पिता इव किंशुकाः ॥ ४.५९.७८ ॥
हे नरपते! तेव्हा हत्ती, रथ, घोडे आणि स्वार रक्ताने माखलेले, फुललेल्या किंशुक वृक्षांसारखे दिसू लागले.
4.59.79
बाहुभिश्च सकेयूरैर्निकृत्तैश्च महारथैः ।
सुवर्णाचित्रैः कवचैर्ध्वजैश्च विनिपातितैः ॥ ४.५९.७९ ॥
बाजूबंदांसह तुटलेले बाहू, छिन्नभिन्न महारथी, सोन्याने सजलेली विचित्र कवचे आणि पाडलेले ध्वज.
4.59.80
योधैश्च निहतैस्तत्र पार्थबाणाभिपीडितैः ।
बलमासीत्सुसंभ्रान्तं द्रोणार्जुनसमागमे ॥ ४.५९.८० ॥
द्रोण आणि अर्जुन यांच्या समागमात, पार्थाच्या बाणांनी पीडित होऊन मारले गेलेले योद्धे पाहून सेना अत्यंत गोंधळली.
4.59.81
विधृन्वानौ तु तौ वीरौ धनुषी भारसाधने ।
प्राच्छादयेतामन्योन्यं दिधक्षन्तौ वरेषुभिः ॥ ४.५९.८१ ॥
भार वाहण्यास समर्थ असलेली आपली धनुष्ये धारण करून ते दोन वीर, एकमेकांना जाळण्याच्या इच्छेने, उत्तम बाणांनी एकमेकांना झाकू लागले.
4.59.82
अथान्तरिक्षे नादोऽभूद्द्रोणं तत्र प्रशंसताम् ।
दुष्करं कृतवान्द्रोणो यदर्जुनमयोधयत् ॥ ४.५९.८२ ॥
तेव्हा आकाशात द्रोणाची स्तुती करणाऱ्यांचा नाद उमटला: द्रोणाने अर्जुनाशी युद्ध करून दुष्कर कार्य केले आहे.
4.59.83
प्रमाथिनं महावीर्यं दृढमुष्टिं दुरासदम् ।
जेतारं सर्वदैत्यानां सर्वेषां च महारथम् ॥ ४.५९.८३ ॥
तो शत्रूंना चिरडणारा, महापराक्रमी, दृढ मुठी असलेला, दुर्जय, सर्व दैत्यांचा विजेता आणि सर्वांत श्रेष्ठ महारथी आहे.
4.59.84
अविभ्रमं च शिक्षां च लाघवं दूरपातनम् ।
पार्थस्य समरे दृष्ट्वा द्रोणस्यासीच्च विस्मयः ॥ ४.५९.८४ ॥
युद्धात पार्थाचे अचूक लक्ष्य, शिक्षण, हस्तलाघव आणि दूरवर बाण सोडण्याचे कौशल्य पाहून द्रोणालाही आश्चर्य वाटले.
4.59.85
तत्प्रवृत्तं चिरं घोरं तयोर्युद्धं महात्मनोः ।
अवर्तत महारौद्रं लोकसंक्षोभकरकम् ॥ ४.५९.८५ ॥
त्या दोन्ही महात्म्यांमधील ते घोर युद्ध बराच वेळ चालू राहिले; अत्यंत भयंकर आणि लोकांमध्ये क्षोभ निर्माण करणारे ते होते.
4.59.86
अथ गाण्डीवमुद्यम्य दिव्यं धनुरमर्षणः ।
विचकर्ष रणे पार्थो बाहुभ्यां भरतर्षभः ॥ ४.५९.८६ ॥
मग असहिष्णू भरतश्रेष्ठ पार्थाने गांडीव नावाचे दिव्य धनुष्य उचलले आणि रणांगणात दोन्ही बाहूंनी ते ओढले.
4.59.87
तस्य बाणमयं वर्षे शलभानामिवाभवत् ।
न च बाणान्तरे तस्य वायुः शक्नोति सर्पितुम् ॥ ४.५९.८७ ॥
त्याची बाणांची वृष्टी टोळांच्या थव्यासारखी झाली; त्याच्या बाणांच्या मधून वाराही वाहू शकत नव्हता.
4.59.88
अभीक्ष्णं संदधानस्य बाणानुत्सृजतस्तथा ।
नान्तरं ददृशे किंचित्पार्थस्यापततोपी च ॥ ४.५९.८८ ॥
सतत बाण जोडून सोडत आक्रमण करणाऱ्या पार्थात किंचितही अवकाश दिसला नाही.
4.59.89
युद्धे तु कृतशीघ्रास्त्रे वर्तमाने सुदारुणे ।
शीघ्राच्छीघ्रतरं पार्थः शरानन्यानुदैरयत् ॥ ४.५९.८९ ॥
अत्यंत भयंकर त्या युद्धात जलद अस्त्रांचा वापर चालू असताना पार्थाने जलदांपेक्षाही जलद इतर बाण सोडले.
4.59.90
ततः शरसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् ।
युगपत्प्रापतंस्तत्र द्रोणस्य रथमन्तिकात् ॥ ४.५९.९० ॥
मग वाकलेल्या पेरांची हजारो बाणे एकाच वेळी जवळून द्रोणाच्या रथावर येऊन पडली.
4.59.91
विकीर्यमाणे द्रोणे तु शरैर्गाण्डीवधन्वना ।
हाहाकारो महानासीत्सैन्यानां भरतर्षभ ॥ ४.५९.९१ ॥
गाण्डीवधन्वीच्या बाणांनी द्रोण झाकला गेला असता, हे भरतर्षभा, सैन्यांमध्ये मोठा हाहाकार उठला.
4.59.92
पाण्डवस्य तु शीघ्रास्त्रं मघवा समपूजयत् ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव ये च तत्र समागताः ॥ ४.५९.९२ ॥
पाण्डवाच्या शीघ्रास्त्राची इंद्राने प्रशंसा केली; तेथे जमलेल्या गंधर्व व अप्सरांनीही तसेच केले.
4.59.93
द्रोणं युद्धार्णवे मग्नं दृष्ट्वा पुत्रः प्रतापवान् ।
ततो वृन्देन महता रथिनां रथियूथपः ।
आचार्यपुत्रस्तु शरैः पाण्डवं प्रत्यवारयत् ॥ ४.५९.९३ ॥
युद्धसागरात बुडालेल्या द्रोणाला पाहून प्रतापी पुत्राने, नंतर मोठ्या रथिकांच्या समूहासह, रथयूथपती आचार्यपुत्राने बाणांनी पाण्डवाला अडवले.
4.59.94
अश्वत्थामा तु तत्कर्म हृदयेन महात्मनः ।
पूजयामास पार्थस्य कोपं चास्य तदाऽकरोत् ॥ ४.५९.९४ ॥
अश्वत्थाम्याने त्या कर्माची मनापासून प्रशंसा केली; पण त्याच वेळी त्याच्या मनात क्रोधही उत्पन्न झाला.
4.59.95
स भन्युवशमापन्नः पार्थमभ्यद्रवद्रणे ।
किरञ्शरसहस्राणि पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ ४.५९.९५ ॥
क्रोधाच्या वशात सापडून तो युद्धात पार्थावर धावून गेला, पावसाने भरलेल्या मेघासारखे हजारो बाण सोडत.
4.59.96
आवृत्य च महाबाहुर्यतो द्रोणस्ततोऽभवत् ।
अन्तरं प्रददौ पार्थो द्रोणस्य व्यपसर्पितुम् ॥ ४.५९.९६ ॥
महाबाहूने वेढा घालून जिथे द्रोण होता तिकडे गेला; पार्थाने द्रोणाला मागे सरकण्याची संधी दिली.
4.59.97
स तु लब्धान्तरस्तूर्णमपायाञ्जवनैर्हयैः ।
छिन्नवर्मध्वजरथो निकृत्तः परमेषुभिः ॥ ४.५९.९७ ॥
संधी मिळताच तो वेगवान घोड्यांनी त्वरित पळून गेला; त्याचे कवच आणि ध्वजांकित रथ उत्तम बाणांनी छिन्नभिन्न झाले होते.
4.59.98
पराजिते तदा द्रोणे द्रोणपुत्रः समागतः ।
सदण्ड इव रक्ताक्षः कृतान्तः समरे स्थितः ॥ ४.५९.९८ ॥
द्रोण पराजित झाल्यावर द्रोणपुत्र पुढे आला; लाल डोळ्यांचा, दंड धारण केलेल्या यमासारखा तो रणांगणात उभा राहिला.