महाभारत · अध्याय 5.22
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.22.1
प्राप्तानाहुः सञ्जय पाण्डुपुत्रा-
नुपप्लव्ये तान्विजानीहि गत्वा।
अजातशत्रुं च सभाजयेथा ।
दिष्ट्या वनाद्ग्राममुपस्थितस्त्वम् ॥ ५.२२.१ ॥
संजया, पांडुपुत्र उपप्लव्यात येऊन पोहोचले आहेत असे म्हणतात. जाऊन त्यांची स्थिती जाणून घे आणि अजातशत्रूचा सन्मान कर. सुदैवाने तू वनातून गावी परत आला आहेस.
5.22.2
सर्वान्वदेः सञ्जय स्वस्तिमन्तः ।
कृच्छ्रं वासमतदर्हा निरुष्य।
तेषां शान्तिर्विद्यतेऽस्मासु शीघ्रं ।
मिथ्यापेतानामुपकारिणां सताम् ॥ ५.२२.२ ॥
संजया, त्या सर्वांना सुखरूप राहा असे सांग. ते अशा कठीण वासाला योग्य नव्हते, तरीही त्यांनी ते सोसले आहे. असत्यापासून दूर राहणारे आणि उपकारी अशा सज्जनांशी आपली लवकरच शांती होऊ शकते.
5.22.3
नाहं क्वचित्सञ्जय पाण्डवानां ।
मिथ्यावृत्तिं कांचन जात्वपश्यम्।
सर्वां श्रियं ह्यात्मवीर्येण लब्धां ।
पर्याकार्षुः पाण्डवा मह्यमेव ॥ ५.२२.३ ॥
संजया, पांडवांचे कोणतेही कपटी वर्तन मी कधीच पाहिले नाही. स्वतःच्या पराक्रमाने मिळवलेली सारी संपत्ती पांडवांनी मलाच परत दिली.
5.22.4
दोषं ह्येषां नाध्यगच्छं परीच्छ-
न्सूक्ष्मं कंचिद्येन गर्हेय पार्थान्।
धर्मार्थाभ्यां कर्म कुर्वन्ति नित्यं ।
सुखप्रिये नानुरुध्यन्ति कामात् ॥ ५.२२.४ ॥
त्यांच्यात काही दोष आहे का हे मी सूक्ष्मपणे शोधले; पृथेच्या पुत्रांची निंदा करता येईल असा लहानसा दोषही मला सापडला नाही. ते नेहमी धर्म आणि अर्थानुसार कर्म करतात; सुखप्रिय असूनही कामाच्या अधीन होत नाहीत.
5.22.5
धर्मं शीतं क्षुत्पिपासे तथैव ।
निद्रां तन्द्रीं क्रोधहर्षौ प्रमादम्।
धृत्या चैव प्रज्ञया चाभिभूय ।
धर्मार्थयोगान्प्रयतन्ति पार्थाः ॥ ५.२२.५ ॥
धर्म, थंडी, भूक, तहान, तसेच झोप, आळस, क्रोध, हर्ष आणि प्रमाद—हे धैर्य आणि प्रज्ञेने जिंकून पार्थ धर्म व अर्थाच्या योगासाठी प्रयत्न करतात.
5.22.6
र्दुर्योधनात्क्षुद्रतराच्च कर्णात् ॥ ५.२२.६ ॥
दुर्योधनाकडून, आणि त्याहूनही क्षुद्र कर्णाकडून.
5.22.7
पुत्रो मह्यं मृत्युवशं जगाम ।
दुर्योधनः सञ्जय रागबुद्धिः।
तेषां हीमौ हीनसुखप्रियाणां ।
महात्मनां संजनयतो हि तेजः ॥ ५.२२.७ ॥
माझा पुत्र दुर्योधन, हे संजया, रागबुद्धीने मृत्यूच्या अधीन झाला. सुखप्रिय गमावलेल्या त्या महात्म्यांचे तेज वाढवत हे दोघे…
5.22.8
उत्थानवीर्यः सुखमेधमानो ।
दुर्योधः सुकृतं मन्यते तत्।
तेषां भागं यच्च मन्येत बालः ।
शक्यं हर्तुं जीवतां पाण्डवानाम् ॥ ५.२२.८ ॥
उद्योगवीर्याने सुखाने वाढणारा दुर्योधन ते सुकृत मानतो; पांडव जिवंत असतानाच, मूर्ख त्यांचा जो भाग समजेल तो हिरावून घेणे शक्य आहे.
5.22.9
यस्यार्जुनः पदवीं केशवश्च ।
वृकोदरः सात्यकोऽजातशत्रोः ।
माद्रीपुत्रौ सृञ्जयाश्चापि यान्ति ।
पुरा युद्धात्साधु तस्य प्रदानम् ॥ ५.२२.९ ॥
अर्जुन आणि केशव, वृकोदर, सात्यकी, अजातशत्रूचे, माद्रीचे दोन पुत्र आणि सृंजय ज्याच्या मार्गाने जातात — युद्धापूर्वी त्याला चांगले दान देणे योग्य आहे.
5.22.10
सह्येवैकः पृथिवीं सव्यसाची ।
गाण्डीवधन्वा प्रणुदेद्रथस्थः।
तथा जिष्णुः केशवोऽप्यप्रधृष्यो ।
लोकत्रयस्याधिपतिर्महात्मा ॥ ५.२२.१० ॥
एकटाच सव्यसाची पृथ्वी सहन करू शकतो; गाण्डीव धनुष्य धारण करून रथावर उभा राहिला तर तो तिला हलवू शकतो. तसेच जिष्णू केशव, जे अजेय आणि त्रैलोक्याचे अधिपती महात्मा आहेत.
5.22.11
तिष्ठेत कस्तस्य मर्त्यः पुरस्ता-
द्यः सर्वलोकेषु वरेण्य एकः।
पर्जन्यघोषान्प्रवपञ्शरौघा-
न्पतङ्गसङ्घानिव शीघ्रवेगान् ॥ ५.२२.११ ॥
मेघगर्जनासारखा घोष करत, वेगवान टोळांसारखे बाणांचे लोंढे वर्षवणाऱ्या, सर्व लोकांत एकटा श्रेष्ठ असलेल्या त्याच्यासमोर कोणता मर्त्य उभा राहू शकेल?
5.22.12
दिशं ह्युदीचीमपि चोत्तरान्कुरून् ।
गाण्डीवधन्वैकरथो जिगाय।
धनं चैपामाहरत्सव्यसाची ।
सेनानुगान्द्रविडांश्चैव चक्रे ॥ ५.२२.१२ ॥
गाण्डीव धनुष्य धारण करून एकाच रथावरून उत्तर दिशा आणि उत्तरेकडील कुरूंनाही जिंकले; सव्यसाचीने त्यांचे धन आणले, सैन्यासह द्रविडांनाही वश केले.
5.22.13
यश्चैव देवान्खाण्डवे सव्यसाची ।
गाण्डीवधन्वा प्रजिगाय सेन्द्रान्।
उपाहरत्पाण्डवो जातवेदसे ।
यशो मानं वर्धयन्पाण्डवानाम् ॥ ५.२२.१३ ॥
खाण्डववनात गाण्डीव धनुष्य धारण करून इंद्रासह देवांनाही जिंकणाऱ्या; पांडवाने ते जातवेदसाला अर्पण केले, पांडवांचे यश व मान वाढवत.
5.22.14
गदाभृतां नास्ति समोऽत्र भीमा-
द्धस्त्यारोहो नास्ति समश्च तस्य।
रथेऽर्जुनादाहुरहीनमेनं ।
बाह्वोर्वलेनायुतनागवीर्यम् ॥ ५.२२.१४ ॥
गदाधारींमध्ये येथे भीमाच्या बरोबरीचा कोणी नाही; हत्तीवर आरोहण करण्यात त्याच्या समानही कोणी नाही. रथावर त्याला अर्जुनाहून कमी म्हटले जात नाही; आपल्या बाहुबलाने तो दहा हजार हत्तींच्या पराक्रमाचा आहे.
5.22.15
सुशिक्षितः कृतवैरस्तरस्वी ।
दहेत्क्षुद्रांस्तरसा धार्तराष्ट्रान् ।
सदाऽत्यमर्षी न वलात्स शक्यो ।
युद्धे जेतुं वासवेनापि साक्षात् ॥ ५.२२.१५ ॥
तो सुशिक्षित, वैर धरणारा, तेजस्वी आहे. तो क्षुद्र धृतराष्ट्रपुत्रांना बळाने जाळून टाकील. तो सदा असहिष्णू आहे; युद्धात बळाने त्याला साक्षात इंद्रसुद्धा जिंकू शकणार नाही.
5.22.16
सुतेजसौ वलिनौ शीघ्रहस्तौ ।
सुशिक्षितौ भ्रातरौ फाल्गुनेन।
श्येनौ यथा पक्षिपूगान्रुजन्तौ ।
माद्रीपुत्रौ शेपयेतां न शत्रून् ॥ ५.२२.१६ ॥
ते दोन्ही बंधू अत्यंत तेजस्वी, बलवान, वेगवान हातांचे आहेत; फाल्गुनाने (अर्जुनाने) उत्तम प्रशिक्षित केलेले आहेत. ससाणे पक्ष्यांचे थवे चिरडतात तसे माद्रीचे दोन्ही पुत्र शत्रूंना चिरडतील, काहीही उरू देणार नाहीत.
5.22.17
एतद्बलं पूर्णमस्माकमेवं ।
यत्सत्यं तान्प्राप्य नास्तीति मन्ये।
तेषां मध्ये वर्तमानस्तरस्वी ।
धृष्टद्युम्नः पाण्डवानामिहैकः ॥ ५.२२.१७ ॥
आमचे हे सैन्य परिपूर्ण आहे असे मला वाटते; खरोखर, त्यांना सामोरे जाताना हे काहीच नाही असे मला वाटते. त्यांच्यात असलेला तेजस्वी धृष्टद्युम्न पांडवांपैकी इथे एकटाच आहे.
5.22.18
सहामात्यः सोमकानां प्रबर्हः ।
सन्त्यक्तात्मा पाण्डवार्थे श्रुतो मे।
अजातशत्रुं प्रसहेत कोऽन्यो ।
येषां स स्यादग्रणीर्वृष्णिसिंह ॥ ५.२२.१८ ॥
अमात्यांसह, सोमकांमध्ये श्रेष्ठ, पांडवांसाठी स्वतःचा प्राण त्यागलेला—असा तो मी ऐकला आहे. अजातशत्रू (युधिष्ठिर) यांचा सामना दुसरा कोण करू शकेल? त्यांचा अग्रणी असलेला वृष्णिसिंह (कृष्ण) सुद्धा.
5.22.19
सहोषितश्चरितार्थो वयस्थो ।
मात्स्येयानामधिपो वै विराटः।
स वै सपुत्रः पाण्डवार्थे च शश्व-
द्युधिष्ठिरे भक्त इति श्रुतं मे ॥ ५.२२.१९ ॥
एकत्र राहिलेला, ज्याचे प्रयोजन सिद्ध झाले आहे असा, वयोवृद्ध, मत्स्यांचा अधिपती विराटच तो. तो आपल्या पुत्रांसह पांडवांसाठी सदैव युधिष्ठिराचा भक्त आहे असे मी ऐकले आहे.
5.22.20
अवरुद्धा रथिनः केकयेभ्यो ।
महेष्वासा भ्रातरः पञ्च सन्ति।
केकयेभ्यो राज्यमाकाङ्क्षमाणा ।
युद्धार्थिनश्रानुवसन्ति पार्थान् ॥ ५.२२.२० ॥
केकयांनी अडवलेले, महान धनुर्धर रथी असे पाच बंधू आहेत. केकयांकडून राज्याची इच्छा धरून, युद्धाची आकांक्षा बाळगून ते पार्थांसोबत राहतात.
5.22.21
सर्वांश्च वीरान्पृथिवीपतीनां ।
समागतान्पाण्डवार्थे निविष्टान्।
शूरानहं भक्तिमतः शृणोमि ।
प्रीत्या युक्तान्संश्रितान्धर्मराजन् ॥ ५.२२.२१ ॥
पांडवांसाठी जमलेल्या आणि त्यांच्या पक्षात स्थिर झालेल्या सर्व भूपतींच्या वीरांना, भक्तिमान शूरांना मी ऐकतो. हे धर्मराजा, ते प्रेमाने युक्त होऊन त्यांच्याच आश्रयाला आहेत.
5.22.22
गिर्याश्रया दुर्गनिवासिनश्च ।
योधाः पृथिव्यां कुलजातिशुद्धाः।
म्लेच्छाश्च नानायुधवीर्यवन्तः ।
समागताः पाण्डवार्थे निविष्टाः ॥ ५.२२.२२ ॥
पर्वतांचा आश्रय घेतलेले, किल्ल्यांत राहणारे योद्धे, पृथ्वीवर कुळ व जातीने शुद्ध असलेले योद्धे, आणि नाना प्रकारच्या शस्त्रांच्या पराक्रमाने युक्त म्लेच्छ, पांडवांसाठी एकत्र जमून तेथे स्थिर आहेत.
5.22.23
पाण्ड्यश्च राजा समितीन्द्रकल्पो ।
योधप्रवीरैर्बहुभिः समेतः।
समागतः पाण्डवार्थे महात्मा ।
लोकप्रवीरोऽप्रतिवीर्यतेजाः ॥ ५.२२.२३ ॥
सभांमध्ये इंद्रासारखा पांड्य राजा अनेक वीर योद्ध्यांसह पांडवांसाठी आला आहे. महात्मा, जगातील वीर, ज्याचे वीर्य आणि तेज अतुलनीय आहे.
5.22.24
अस्त्रं द्रोणादर्जुनाद्वासुदेवा-
त्कृपाद्भीष्माद्येन कृतं शृणोमि।
यं तं कार्ष्णिप्रतिममाहुरेकं ।
स सात्यकिः पाण्डवार्थे निविष्टः ॥ ५.२२.२४ ॥
द्रोण, अर्जुन, वासुदेव, कृप आणि भीष्म यांच्याकडून ज्याने अस्त्रविद्या मिळवली, असे मी ऐकतो. कृष्णपुत्राच्या तोलामोलाचा एकमेव म्हणून ज्याला म्हटले जाते, तो सात्यकी पांडवांसाठी उभा राहिला आहे.
5.22.25
उपाश्रिताश्चेदिकरूशकाश्च ।
सर्वोद्योगैर्भूमिपालाः समेताः।
तेषां मध्ये सूर्यमिवातपन्तं ।
श्रिया वृतं चेदिपतिं ज्वलन्तम् ॥ ५.२२.२५ ॥
चेदी आणि करूश यांचे राजे सर्व प्रयत्नांनिशी आश्रय घेऊन एकत्र झाले आहेत. त्यांच्या मध्ये सूर्यासारखा तापणारा, वैभवाने वेढलेला, तेजस्वी चेदिपती.
5.22.26
अस्तम्भनीयं युधि मन्यमान्यो ।
ज्यां कर्षतां श्रेष्ठतमं पृथिव्याम् ।
सर्वोत्साहं क्षत्रियाणां निहत्य ।
प्रसह्य कृष्णस्तरसा संममर्द ॥ ५.२२.२६ ॥
युद्धात अनिवार्य मानला गेलेला, पृथ्वीवर धनुष्याची दोरी ओढणाऱ्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असलेला, क्षत्रियांचा सर्व उत्साह मारून कृष्णाने बलपूर्वक आणि वेगाने त्यांना चिरडले.
5.22.27
यशोमानौ वर्धयन्पाण्डवानां ।
पुराऽभिनच्छिशुपालं समीक्ष्य।
यस्य सर्वे वर्धयन्ति स्म मानं ।
करूशराजप्रमुखा नरेन्द्राः ॥ ५.२२.२७ ॥
पांडवांचे यश आणि मान वाढवणारे; पूर्वी शिशुपालाला पाहून त्याचा वध करणारे; ज्यांचा मान सर्व राजे, करूषराज प्रमुख, वाढवत असत.
5.22.28
तमसह्यं केशवं तत्र मत्वा ।
सुग्रीवयुक्तेन रथेन कृष्णम्।
संप्राद्रवंश्चेदिपतिं विहाय ।
सिंहं दृष्ट्वा क्षुद्रमृगा इवान्ये ॥ ५.२२.२८ ॥
तेथे केशवाला अजिंक्य मानून, सुग्रीवाने जुंपलेल्या रथात कृष्णाला पाहून, चेदिपतीला सोडून इतर पळाले; सिंह पाहून लहान हरिणे पळावीत तसे.
5.22.29
यस्तं प्रतीपस्तरसा प्रत्युदीया-
दाशंसमानो द्वैरथे वासुदेवम् ।
सोऽशेत कृष्णेन हतः परासु-
र्वातेनेवोन्मथितः कर्णिकारः ॥ ५.२२.२९ ॥
जो त्याच्याविरुद्ध वेगाने पुढे आला, द्वंद्वयुद्धात वासुदेवाला जिंकण्याच्या आशेने; कृष्णाने मारला जाऊन प्राणहीन पडला, वाऱ्याने उन्मळलेल्या कर्णिकार वृक्षासारखा.
5.22.30
पराक्रमं मे यदवेदयन्त ।
तेषामर्थे सञ्जय केशवस्य।
अनुस्मरंस्तस्य कर्माणि विष्णो-
र्गावल्गणे नाधिगच्छामि शान्तिम् ॥ ५.२२.३० ॥
संजया, त्यांच्याविषयी मला सांगितलेला पराक्रम, केशवाची, विष्णूची ती कर्मे आठवून, गवल्गणाच्या पुत्रा, मला शांती मिळत नाही.
5.22.31
न जातु ताञ्छत्रुरन्यः सहेत ।
येषां स स्यादग्रणीर्वृष्णिसिंहः ।
प्रवेपते मे हृदयं भयेन ।
श्रुत्वा कृष्णावेकरथे समेतौ ॥ ५.२२.३१ ॥
त्यांना दुसरा कोणताही शत्रू कधीही सहन करू शकणार नाही; ज्यांचा अग्रणी तो वृष्णिसिंह आहे. दोन कृष्ण एका रथावर एकत्र आले आहेत हे ऐकून माझे हृदय भयाने कापत आहे.
5.22.32
न चेद्गच्छेत्सङ्गरं मन्दबुद्धि-
स्ताभ्यां लभेच्छर्म तदा सुतो मे।
नो चेत्कुरून्सञ्जय निर्दहेता-
मिन्द्राविष्णू दैत्यसेनां यथैव ॥ ५.२२.३२ ॥
तो मन्दबुद्धी युद्धाला गेला नाही, तर त्या दोघांकडून माझ्या पुत्राला तेव्हा शांती मिळू शकेल. नाही तर, हे सञ्जया, इंद्र आणि विष्णू दैत्यसेनेला जसे जाळतात, तसे ते दोघे कुरूंना जाळून टाकतील.
5.22.33
मते हि मे शक्रसमो धनञ्जयः ।
सनातनो वृष्णिवीरश्च विष्णुः।
धर्मारामो ह्रीनिषेवस्तरस्वी ।
कुन्तीपुत्रः पाण्डवोऽजातशत्रुः ॥ ५.२२.३३ ॥
माझ्या मते इंद्रासमान धनंजय आहे; आणि सनातन वृष्णिवीर विष्णूही. धर्मात रमणारा, लज्जेचे पालन करणारा, वेगवान कुंतीपुत्र पांडव हा अजातशत्रू आहे.
5.22.34
दुर्योधनेन निकृतो मनस्वी ।
नो चेत्क्रुद्धः प्रदहेद्धार्तराष्ट्रान् ।
नाहं तथा ह्यर्जुनाद्वासुदेवा-
द्भीमाद्वाऽहं यमयोर्वा बिभेमि ॥ ५.२२.३४ ॥
दुर्योधनाने अपमानित झालेला तो मनस्वी क्रोधित होऊन धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना जाळणार नाही, तर मी इतका घाबरत नाही; कारण अर्जुन, वासुदेव, भीम किंवा यमाच्या दोन पुत्रांच्या भीतीने मी इतका घाबरत नाही.
5.22.35
यथा राज्ञः क्रोधदीप्तस्य सूत ।
मन्योरहं भीततरः सदैव ।
महातपा ब्रह्मचर्येण युक्तः ।
सङ्कल्पोऽयं मानसस्तस्य सिद्ध्येत् ॥ ५.२२.३५ ॥
हे सूता, क्रोधाने पेटलेल्या राजाच्या क्रोधापासून मी नेहमीच अधिक भ्यालेला असतो. महातपस्वी, ब्रह्मचर्याने युक्त त्याचा हा मानसिक संकल्प सिद्ध होवो.
5.22.36
तस्य क्रोधं सञ्जयाहं समीक्ष्य ।
स्थाने जानन्भृशमस्म्यद्य भीतः।
स गच्छ शीघ्रं प्रहितो रथेन ।
पाञ्चालराजस्य चमूनिवेशनम् ॥ ५.२२.३६ ॥
संजया, त्याचा क्रोध पाहून, योग्यरीत्या जाणून आज मी अत्यंत भयभीत आहे. रथाने लवकर जा, पांचाल राजाच्या सैन्यछावणीकडे पाठवलेला तू.
5.22.37
अजातशत्रुं कुशलं स्म पृच्छेः ।
पुनः पुनः प्रीतियुक्तं वदेस्त्वम्।
जनार्दनं चापि समेत्य तात ।
महामात्रं वीर्यवतामुदारम् ॥ ५.२२.३७ ॥
अजातशत्रूची खुशाली नक्की विचार, वारंवार प्रेमाने बोल. प्रिया, जनार्दनालाही भेटून, वीरांमध्ये श्रेष्ठ, उदार महामात्राशी.
5.22.38
अनामयं मद्वचनेन पृच्छे-
र्धृतराष्ट्रः पाण्डवैः शान्तिमीप्सुः ।
न तस्य किंचिद्वचनं न कुर्यात् ।
कुन्तीपुत्रो वासुदेवस्य सूत ॥ ५.२२.३८ ॥
माझ्या शब्दांनी त्यांची खुशाली विचारतो, पांडवांसह शांती इच्छिणारा धृतराष्ट्र. त्याचे कोणतेही वचन करू नये, हे सूता, कुंतीपुत्र वासुदेवाचे.
5.22.39
प्रियश्चैषामात्मसमश्च कृष्णो ।
विद्वांश्चैषां कर्मणि नित्ययुक्तः ।
समानीतान्पाण्डवान्सृञ्जयांश्च ।
जनार्दनं युयुधानं विराटम् ॥ ५.२२.३९ ॥
कृष्ण त्यांना प्रिय आणि आत्म्याप्रमाणे आहे; विद्वान आणि सदैव त्यांच्या कार्यात गुंतलेला आहे. पांडव, सृंजय, जनार्दन, युयुधान आणि विराट यांना एकत्र आणलेले.
5.22.40
न मूर्च्छयेद्यन्न च युद्धहेतुः ॥ ५.२२.४० ॥
जे भडकवू नये आणि युद्धाचे कारण होऊ नये (ते).