महाभारत · अध्याय 6.61
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.61.1
द्रौणिर्भूरिश्रवाः शत्यश्चित्रसेनश्च मारिषः ।
पुत्रः सांयमनेश्चैव सौभद्रं पर्यवारयन् ॥ ६.६१.१ ॥
द्रोण के पुत्र अश्वत्थामा, भूरिश्रवा, शल्य, चित्रसेन और मारिष, तथा सांयमनि के पुत्र ने सौभद्र (अभिमन्यु) को घेर लिया।
6.61.2
संसक्तमतितेजोभिस्तमेकं ददृशुर्जनाः ।
पञ्चभिर्मनुजव्याघ्रैर्गजैः सिंहशिशुं यथा ॥ ६.६१.२ ॥
लोगों ने उसे अकेला देखा, जो अत्यन्त तेजस्वी पाँच नरश्रेष्ठों से घिरा था, जैसे हाथी एक सिंह-शावक को घेर लेते हैं।
6.61.3
नातिलक्ष्यतया कश्चिन्न शौर्ये न पराक्रमे ।
बभूव सदृशः कार्ष्णेर्नास्त्रे नापि च लाघवे ॥ ६.६१.३ ॥
न तो कोई व्यक्ति कीर्ति में, न शौर्य में, न पराक्रम में, न अस्त्र में, और न ही फुर्ती में कृष्णपुत्र (अर्जुन) के समान हुआ।
6.61.4
तथा तमात्मजं युद्धे विक्रमन्तमरिन्दमम् ।
दृष्ट्वा पार्थः सुसंयत्तं सिंहनादमथानदत् ॥ ६.६१.४ ॥
युद्ध में पराक्रम करते, शत्रुओं का दमन करने वाले, पूरी तरह तैयार अपने पुत्र को देखकर पार्थ (अर्जुन) ने सिंहनाद किया।
6.61.5
पीडयानं तु तत्सैन्यं पौत्रं तव विशांपते ।
दृष्ट्वा त्वदीया राजेन्द्र समन्तात्पर्यवारयन् ॥ ६.६१.५ ॥
हे प्रजापति! आपके पौत्र को उस सेना को पीड़ित करते देखकर, हे राजेन्द्र, आपके लोगों ने चारों ओर से उसे घेर लिया।
6.61.6
ध्वजिनीं धार्तराष्ट्राणां दीनशत्रुरदीनवत् ।
प्रत्युद्ययौ स सौभद्रस्तेजसा च बलेन च ॥ ६.६१.६ ॥
धृतराष्ट्र-पुत्रों की सेना को, जिसके शत्रु दीन हो गए थे, उस सौभद्र ने निर्भय होकर अपने तेज और बल से सामना किया।
6.61.7
तस्य लाघवमार्गस्थमादित्यसदृशप्रभम् ।
व्यदृश्यत महच्चापं समरे युध्यतः परैः । ॥ ६.६१.७ ॥
उसका महान धनुष, जो फुर्ती के मार्ग पर स्थित था और सूर्य के समान तेजस्वी था, युद्ध में शत्रुओं से लड़ते हुए दिखाई दिया।
6.61.8
स द्रौणिमिषुणैकेन विद्ध्वा शल्यं च पञ्चभिः ।
ध्वजं सांयमनेश्वैव सोऽष्टाभिश्चिच्छिदे ततः ॥ ६.६१.८ ॥
उसने एक बाण से द्रौणि को बींधा, पाँच से शल्य को बींधा, और फिर आठ बाणों से सांयमनि की ध्वजा काट डाली।
6.61.9
रुक्मदण्डां महाशक्तिं प्रेषितां सौमदत्तिन ।
शितेनोरगसंकाशां पत्रिणाभिजघान ताम् ॥ ६.६१.९ ॥
सोमदत्त के पुत्र द्वारा फेंकी गई, स्वर्ण-दंड वाली, सर्प के समान विशाल शक्ति को उसने पंखदार तीखे बाण से काट गिराया।
6.61.10
शल्यस्य च महावेगानस्यतः समरे शरान् ।
धनुश्चिच्छेद भल्लेन तीव्रवेगन फाल्गुनिः
जघानार्जुनदायादश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥ ६.६१.१० ॥
शल्य के महावेगवान बाणों को, जो युद्ध में छोड़े जा रहे थे, उसने भल्ल से उसका धनुष काट डाला; अर्जुन के उत्तराधिकारी (अभिमन्यु) ने तीव्र वेग से फाल्गुनि के रूप में चार बाणों से चार घोड़े मार गिराए।
6.61.11
भूरिश्रवाश्च शल्यश्च द्रौणिः सांयमनिः शलः ।
नाभ्यवर्तन्तं संरब्धाः कार्ष्णेर्बाहुबलोदयात् ॥ ६.६१.११ ॥
भूरिश्रवा, शल्य, द्रौणि, सांयमनि और शल — क्रोध से भरे हुए ये सब कृष्ण-पुत्र के पास नहीं पहुँच सके, उसकी भुजाओं के बल के उदय के कारण।
6.61.12
ततस्त्रिगर्ता राजेन्द्र मद्राश्च सह केकयैः ।
पञ्चविंशतिसाहस्रास्तव पुत्रेण चोदिताः ॥ ६.६१.१२ ॥
तब, हे राजेन्द्र, त्रिगर्त और मद्र तथा केकय के साथ पच्चीस हज़ार (योद्धा) आपके पुत्र द्वारा प्रेरित होकर (आगे बढ़े)।
6.61.13
धनुर्वेदविदो मुख्या अजेयाः शत्रुभिर्युधि ।
सह पुत्रं जिघांसन्तं परिवव्रुः किरीटिनम् ॥ ६.६१.१३ ॥
धनुर्वेद के श्रेष्ठ ज्ञाता, शत्रुओं से अजेय, युद्ध में पुत्र सहित उस किरीटधारी को मारने की इच्छा रखने वाले को उन्होंने घेर लिया।
6.61.14
तौ तु तत्र पितापुत्रौ परिक्षिप्तौ महारथौ ।
ददर्श राजन्पाञ्चल्यः सेनापतिररिन्दम ॥ ६.६१.१४ ॥
परंतु हे राजन्, हे शत्रुदमन, वहाँ उन पिता-पुत्र महारथियों को घिरा हुआ पाञ्चाल सेनापति ने देखा।
6.61.15
स वारणरथोघानां सहस्रैर्बहुभिर्वृतः ।
वाजिभिः पत्तिभिश्चैव वृतः शतसहस्रशः ॥ ६.६१.१५ ॥
वह हाथियों और रथों के झुंडों से, हज़ारों और अनेक सहस्रों से घिरा था, और घोड़ों तथा पैदल सैनिकों से भी लाखों की संख्या में घिरा था।
6.61.16
पारावताश्वः स रथमास्थाय परवीरहा ।
धनुर्विष्फार्य संक्रुद्धो नोदयित्वा च वाहिनीम् ।
ययौ तं मद्रकानीकं केकयांश्च परंतप ॥ ६.६१.१६ ॥
पारावत-घोड़ों वाला वह परवीरहन्ता रथ पर चढ़कर, क्रोध में धनुष की टंकार करके और सेना को प्रेरित करके, हे परंतप, उस मद्रक सेना और केकयों की ओर बढ़ा।
6.61.17
तेन कीर्तिमता गुप्तमनीकं दृढधन्वना ।
संरब्धरथनागाश्वं योत्स्यमानमशोभत ॥ ६.६१.१७ ॥
उस यशस्वी, दृढ़धनुर्धारी के द्वारा सुरक्षित वह सेना, जिसके रथ, हाथी और घोड़े क्रोध से भरे थे और जो युद्ध के लिए तत्पर थी, शोभायमान हो उठी।
6.61.18
सोऽर्जुनप्रमुखे यान्तं पाञ्चालकुलवर्धनः ।
त्रिभिः शारद्वतं बाणैर्जत्रदेशे समार्पयत् ॥ ६.६१.१८ ॥
वह पाञ्चाल कुल की वृद्धि करने वाला, अर्जुन के आगे चलते हुए शारद्वत (कृप) को तीन बाणों से कंधे की हड्डी के स्थान पर प्रहार करता हुआ।
6.61.19
ततः स मद्रकान्हत्वा दशैव दशभिः शरैः ।
पृष्ठरक्षं जघानाशु भल्लेन कृतवर्मणः ॥ ६.६१.१९ ॥
तब उसने मद्रकों में से दस को ही दस-दस बाणों से मार गिराया, और शीघ्र ही भल्ल से कृतवर्मा के पृष्ठरक्षक को घायल कर दिया।
6.61.20
दमनं चापि दायादं पौरवस्य महात्मनः ।
जघान विमलाग्नेण नाराचेन परंतपः ॥ ६.६१.२० ॥
और परंतप ने महात्मा पौरव के दायाद दमन को भी निर्मल अग्रभाग वाले नाराच से मार गिराया।
6.61.21
ततः सांयमनेः पुत्रः पाञ्चाल्यं युद्धदुर्मदम् ।
अविध्यत्रिंशता बाणैर्दशभिश्चास्य सारथिम् ॥ ६.६१.२१ ॥
तब सांयमनि के पुत्र ने युद्ध में मदमत्त पांचाल को तीस बाणों से बींधा और उसके सारथी को दस बाणों से।
6.61.22
सोऽतिविद्धो महेष्वासः सृक्किणी परिसंलिहन् ।
भल्लेन भृशतीक्ष्णेन निचकर्तास्य कार्मुकम् ॥ ६.६१.२२ ॥
अति घायल हुआ वह महाधनुर्धर अपने होंठों के कोने चाटता हुआ, बहुत तीक्ष्ण भल्ल से उसका धनुष काट डाला।
6.61.23
अथैनं पञ्चविंशत्या क्षिप्रमेव समार्पयत् ।
अश्वांश्चास्यावधीद्राजन्नुभौ तौ पार्ष्णिसारथी ॥ ६.६१.२३ ॥
फिर उसने शीघ्र ही उसे पच्चीस बाणों से बींध डाला और हे राजन्, उसके घोड़ों को मार डाला तथा उसके दोनों पार्ष्णिसारथियों को भी।
6.61.24
स हताश्वे रते तिष्ठन्ददर्श भरतर्षभ ।
पुत्रः सांयमनेः पुत्रं पाञ्चाल्यस्य महात्मनः ॥ ६.६१.२४ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, अपने घोड़े मारे जाने पर रथ पर खड़े उसने सांयमनि के पुत्र ने महात्मा पांचाल के पुत्र को देखा।
6.61.25
स प्रगृह्य महाघोरं निस्त्रिंशवरमायसम् ।
पदातिस्तूर्णमानर्च्छद्रथस्यं पुरुषर्षभः ॥ ६.६१.२५ ॥
उस पुरुषश्रेष्ठ ने अत्यन्त भयानक, लोहे की उत्तम तलवार उठाकर पैदल ही शीघ्रता से रथ की ओर बढ़ा।
6.61.26
तं महौघमिवायान्तं स्वात्पतन्तमिवोरगम् ।
भ्रान्तावरणनिस्त्रिंशं कालोत्सृष्टमिवान्तकम् ॥ ६.६१.२६ ॥
वह महान प्रवाह की भाँति आता हुआ, अपने बिल से गिरते सर्प की भाँति, घूमती ढाल और तलवार लिए, काल द्वारा छोड़े गए यम की भाँति प्रतीत हो रहा था।
6.61.27
दीप्यमानमिवादित्यं मत्तवारणविक्रमम् ।
अपश्यन्पाण्डवास्तत्र धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ६.६१.२७ ॥
जलते सूर्य के समान, मदमत्त हाथी के पराक्रम वाले उसे वहाँ पाण्डवों ने देखा, और पृषत के पुत्र धृष्टद्युम्न ने भी।
6.61.28
तस्य पाञ्चालदायादः प्रतीपमभिधावतः ।
शितनिस्त्रिंशहस्तस्य शरावरणधारिणः ॥ ६.६१.२८ ॥
पाञ्चाल वंश के उस बन्धु ने, जो शत्रु की ओर दौड़ रहा था, तीखी तलवार हाथ में लिए और ढाल धारण किए हुए, उसका सामना किया।
6.61.29
बाणवेगमतीतस्य तथाभ्याशमुपेयुषः ।
त्वरन्सेनापतिः क्रुद्धो बिभेद गदया शिरः ॥ ६.६१.२९ ॥
बाण के वेग को पार कर, इस प्रकार निकट आए उसके सिर को, शीघ्रता करते हुए, क्रुद्ध सेनापति ने गदा से चूर-चूर कर दिया।
6.61.30
तस्य राजन्सनिस्त्रिंशं सुप्रभं च शरावरम् ।
हतस्य पततो हस्ताद्वेगेन न्यपतद्भुवि ॥ ६.६१.३० ॥
हे राजन्! उसकी वह तलवार और चमकती हुई ढाल, मारे गए उस पुरुष के हाथ से गिरते हुए, वेग से भूमि पर जा गिरी।
6.61.31
तं निहत्य गदाग्रेण स लेभे परमां मुदम् ।
पुत्रः पाञ्चालराजस्य महात्मा भीमविक्रमः ॥ ६.६१.३१ ॥
उसे गदा की नोक से मारकर उसने परम हर्ष प्राप्त किया। वह पांचाल राजा का महात्मा पुत्र था, जिसका पराक्रम भयंकर था।
6.61.32
तस्मिन्हते महेष्वासे शल्यपुत्रे महारथे ।
हाहाकारो महानासीत्तव सैन्यस्य मारिष ॥ ६.६१.३२ ॥
उस महाधनुर्धर, महारथी शल्यपुत्र के मारे जाने पर आपकी सेना में महान हाहाकार उठा, हे मान्य।
6.61.33
ततः सांयमनिः क्रुद्धो दृष्ट्वा निहतामात्मजम् ।
अभिदुद्राव वेगेन पाञ्चाल्यं युद्धदुर्मदम् ॥ ६.६१.३३ ॥
तब क्रोधित सांयमनि ने अपने पुत्र को मारा गया देखकर वेग से युद्ध में मदमत्त पांचाल्य पर धावा बोला।
6.61.34
तौ तत्र समरे शूरौ समेतौ युद्धदुर्मदौ ।
ददृशुः सर्वराजानः कुरवः पाण्डवास्तथा ॥ ६.६१.३४ ॥
वहाँ युद्ध में युद्धोन्मत्त वे दोनों शूरवीर आमने-सामने भिड़े, और सभी राजाओं, कौरवों तथा पाण्डवों ने उन्हें देखा।
6.61.35
ततः सांयमनिः क्रुद्धः पार्षतं परवीरहा ।
आजघान त्रिभिर्बाणैस्तोत्रैरिव महाद्विपम् ॥ ६.६१.३५ ॥
तब क्रोधित सांयमनि ने शत्रुवीरों का संहार करने वाले पार्षत को तीन बाणों से ऐसे मारा, जैसे अंकुश से महान हाथी को मारा जाता है।
6.61.36
तथैव पार्षतं शूरं शल्यः समितिशोभनः ।
आजघानोरसि क्रुद्धस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.६१.३६ ॥
उसी प्रकार शल्य, जो युद्ध में शोभायमान थे, क्रोधित होकर उस शूर पार्षत की छाती पर प्रहार करने लगे; तब युद्ध छिड़ गया।