મહાભારત · અધ્યાય 6.75
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.75.1
विहृत्य तु ततो राजन्सहिताः कुरुपाण्डवाः ।
व्यतीतायां तु शर्वर्यां पुनर्युद्धाय निर्ययुः ॥ ६.७५.१ ॥
હે રાજન, ત્યારબાદ વિશ્રામ કરીને, રાત્રિ વીતી ગયા પછી, કૌરવો અને પાંડવો સાથે મળીને ફરી યુદ્ધ માટે નીકળ્યા.
6.75.2
ततः शब्दो महानासीत्तव तेषां च भारत ।
युज्यतां रथमुख्यानां कल्प्यतां चैव दन्तिनाम् ॥ ६.७५.२ ॥
ત્યારે, હે ભારત, તમારા અને તેમના વચ્ચે મોટો કોલાહલ થયો — 'મુખ્ય રથોને જોડો, હાથીઓને સજાવો!'
6.75.3
संनह्यतां पदातीनां हयानां चैव भारत ।
शङ्खदुन्दुभिनादश्च तुमुलः सर्वतोऽभवत् ॥ ६.७५.३ ॥
હે ભારત, પાયદળ અને ઘોડાઓને બખ્તર પહેરાવો! શંખ અને દુંદુભિનો તુમુલ નાદ ચોમેર ગુંજી ઊઠ્યો.
6.75.4
ततो युधिष्ठिरो राजा धृष्टद्युम्नमभाषत ।
व्यूहं व्यूहस्व पाञ्चाल मकरं शत्रुनाशनम् ॥ ६.७५.४ ॥
ત્યારે રાજા યુધિષ્ઠિરે ધૃષ્ટદ્યુમ્નને કહ્યું — 'હે પાંચાલ, શત્રુનો નાશ કરનાર મકર વ્યૂહ રચો.'
6.75.5
एवमुक्तस्तु पार्थेन धृष्टद्युम्नो महारथः ।
व्यादिदेश यथान्यायं रथिनो रथिनां वरः ॥ ६.७५.५ ॥
પાર્થે એમ કહ્યા પછી, મહારથી ધૃષ્ટદ્યુમ્ને, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ, યથાયોગ્ય રીતે રથીઓને ગોઠવ્યા.
6.75.6
शिरोऽभूद्द्रुपदस्तस्य पाण्डवश्च धनञ्जयः ।
चक्षुषी सहदेवश्च नकुलश्च महारथः ॥ ६.७५.६ ॥
તે વ્યૂહનું મસ્તક દ્રુપદ હતું; પાંડવ ધનંજય તેનો ભાગ હતા; સહદેવ અને મહારથી નકુલ તેની બે આંખો હતા.
6.75.7
तुण्डमासीन्महाराज भीमसेनो महाबलः ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च राक्षसश्च घटोत्कचः ॥ ६.७५.७ ॥
હે મહારાજ, મહાબળવાન ભીમસેન તે વ્યૂહના અગ્રભાગે હતા; સૌભદ્ર, દ્રૌપદીના પુત્રો અને રાક્ષસ ઘટોત્કચ પણ ત્યાં હતા.
6.75.8
सात्यकिर्धर्मराजश्च व्यूहग्रीवां समास्थिताः ।
पृष्ठमासीन्महाराज विराटो वाहिनीपतिः ॥ ६.७५.८ ॥
સાત્યકિ અને ધર્મરાજ વ્યૂહની ગરદન પર સ્થિર ઊભા હતા; હે મહારાજ, સેનાપતિ વિરાટ વ્યૂહના પાછળના ભાગે હતા.
6.75.9
ृष्टद्युम्नो महाराज महत्या सेनया वृतः ।
केकया भ्रातरः पञ्च वामपार्श्वं समाश्रिताः ॥ ६.७५.९ ॥
હે મહારાજ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન વિશાળ સેનાથી ઘેરાયેલા હતા; કેકયના પાંચ ભાઈઓ ડાબા પડખે ઊભા હતા.
6.75.10
धृष्टकेतुर्नरव्याघ्रश्चेकितानश्च वीर्यवान् ।
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थितौ व्यूहस्य रक्षणे ॥ ६.७५.१० ॥
ધૃષ્ટકેતુ, નરવ્યાઘ્ર ચેકિતાન અને પરાક્રમી વીર વ્યૂહની જમણી બાજુ આશ્રય લઈ તેની રક્ષા માટે ઊભા હતા.
6.75.11
पादयोस्तु महाराज स्थितः श्रीमान्महारथः ।
कुन्तिभोजः शतानीको महत्या सेनया वृतः ॥ ६.७५.११ ॥
હે મહારાજ, શ્રીમાન મહારથી કુંતિભોજ અને શતાનીક વિશાળ સેનાથી ઘેરાઈને વ્યૂહના પગ પાસે ઊભા હતા.
6.75.12
शिखण्डी तु महेष्वासः सोमकैः संवृतो बली ।
इरावांश्च ततः पुच्छे मकरस्य व्यवस्थितौ ॥ ६.७५.१२ ॥
મહાધનુર્ધર શિખંડી, સોમકોથી ઘેરાયેલા બળવાન, અને પછી ઇરાવાન — આ બંને મકર-વ્યૂહની પૂંછડી પાસે સ્થિર હતા.
6.75.13
एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः ।
सूर्योदये महाराज पुनर्युद्धाय दंशिताःक ॥ ६.७५.१३ ॥
હે ભારત, એ રીતે પાંડવોએ એ મહાવ્યૂહની રચના કરી. હે મહારાજ, સૂર્યોદય સમયે તેઓ ફરી યુદ્ધ માટે સજ્જ થયા.
6.75.14
कौरवानभ्ययुस्तूर्णं हस्त्यश्वरथपत्तिभिः ।
समुच्छ्रितैर्ध्वजैश्छत्रैः शस्त्रैश्च विमलैः शितैः ॥ ६.७५.१४ ॥
હાથી, ઘોડા, રથ અને પાયદળ સાથે તેઓ ઝડપથી કૌરવો તરફ ધસ્યા. ઊંચા ધ્વજો, છત્રો અને ચમકતાં તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો સાથે તેઓ આગળ આવ્યા.
6.75.15
व्यूढं दृष्ट्वा तु तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तव ।
कौञ्चेन महता राजन्प्रत्यव्यूहत वाहिनीम् ॥ ६.७५.१५ ॥
તે સેનાને વ્યૂહમાં ગોઠવાયેલી જોઈને, હે રાજન્, તમારા પિતા દેવવ્રત (ભીષ્મ) મહાન ક્રૌંચ વ્યૂહ વડે પોતાની સેનાને સામે ગોઠવી.
6.75.16
तस्य तुण्डे महेष्वासो भारद्वाजो व्यरोचत ।
अश्वत्थामा कृपश्चैव चक्षुरास्तां जनेश्वर ॥ ६.७५.१६ ॥
તેની ચાંચ પર મહાધનુર્ધર ભારદ્વાજ (દ્રોણ) શોભી ઊઠ્યા. હે જનેશ્વર, તેની આંખો અશ્વત્થામા અને કૃપ હતા.
6.75.17
कृतवर्मा तु सहितः काम्भोजैरथ बाह्लिकैः ।
शिरस्यासीन्नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ ६.७५.१७ ॥
કૃતવર્મા કાંબોજો અને બાહ્લિકો સાથે મળીને, નરશ્રેષ્ઠ અને સર્વ ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ, માથાના ભાગમાં રહ્યા.
6.75.18
ग्रीवायां शूरसेनश्च तव पुत्रश्च मारिष ।
दुर्योधनो महाराज राजभिर्बहुभिर्वृतः ॥ ६.७५.१८ ॥
ગરદન પર શૂરસેનો અને તમારો પુત્ર દુર્યોધન હતા; હે માન્ય, હે મહારાજ, અનેક રાજાઓથી ઘેરાયેલા.
6.75.19
प्राग्जोतिषस्तु सहितो मद्रसौवीरकेकयैः ।
उरस्यभून्नरश्रेष्ठ महत्या सेनया वृतः ॥ ६.७५.१९ ॥
નરશ્રેષ્ઠ, પ્રાગ્જ્યોતિષ મદ્ર, સૌવીર અને કેકય સાથે મોટી સેનાથી ઘેરાઈને વ્યૂહના વક્ષભાગે ઊભો હતો.
6.75.20
पृष्ठे चास्तां महेष्वासावावन्त्यौ सपदानुगौः ।
स्वसेनया च सहितः शुशर्मा प्रस्थलाधिपः ।
वामं पक्षं समाश्रित्य दंशितः समवस्थितः ॥ ६.७५.२० ॥
પાછળ બે મહાધનુર્ધર આવન્ત્યો પોતાના પાયદળ અને અનુચરો સાથે હતા; પ્રસ્થલાધિપતિ શુશર્મા પોતાની સેના સાથે ડાબી પાંખનો આશ્રય લઈ બખ્તર પહેરીને ઊભો હતો.
6.75.21
तुषारा यवनाश्चैव शकाश्च सह चूचुपैः ।
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्त भारत ॥ ६.७५.२१ ॥
તુષાર, યવન અને શકો ચૂચુપો સાથે જમણી પાંખનો આશ્રય લઈ ઊભા હતા; ભારત, આ જ વ્યૂહ છે.
6.75.22
श्रुतायुश्च शातायुश्च सौमदत्तिश्च मारिष ।
व्यूहस्य जघने तस्थू रक्षमाणाः परस्परम् ॥ ६.७५.२२ ॥
મારિષ, શ્રુતાયુ, શતાયુ અને સોમદત્તનો પુત્ર વ્યૂહના પાછળના ભાગે એકબીજાનું રક્ષણ કરતા ઊભા રહ્યા.
6.75.23
ततो युद्धाय संजग्मुः पाण्डवाः कौरवैः सह ।
सूर्योदये महाराज प्रावर्तत जनक्षयः ॥ ६.७५.२३ ॥
પછી પાંડવો કૌરવો સાથે યુદ્ધ માટે ભેગા થયા; મહારાજ, સૂર્યોદય સમયે જનસંહાર શરૂ થયો.
6.75.24
प्रतीयू रथिनो नामान्नागाश्च रथिनो ययुः ।
हयारोहान्रथारोहा रथिनश्चापि सादिनः ॥ ६.७५.२४ ॥
રથીઓ હાથીઓ સામે આગળ વધ્યા, રથીઓ ગયા; ઘોડેસવારો, રથારોહકો, રથીઓ અને અશ્વારોહીઓ પણ.
6.75.25
सादिनश्च हयान्राजन्रथिनश्च महारणे ।
हस्त्यारोहान्हयारोहा रथिनः सादिनस्तथा ॥ ६.७५.२५ ॥
રાજન, મહાયુદ્ધમાં અશ્વારોહીઓ ઘોડા સાથે, રથીઓ રથ સાથે, હાથીસવારો હાથી સાથે, અશ્વારોહીઓ ઘોડા સાથે, અને રથી તથા અશ્વારોહીઓ પણ એ રીતે (આગળ વધ્યા).
6.75.26
रथिनः पत्तिभिः सार्धं सादिनश्चापि पत्तिभिः ।
अन्योन्यं समरे राजन्प्रत्यधावन्नमर्षिताः ॥ ६.७५.२६ ॥
રથીઓ પાયદળ સાથે, અશ્વારોહીઓ પણ પાયદળ સાથે, હે રાજન, ક્રોધે ભરાઈને યુદ્ધમાં એકબીજા પર ધસી ગયા.
6.75.27
भीमसेनार्जुनयमैर्गुप्ता चान्यैर्महारथैः ।
शुशुभे पाण्डवी सेना नक्षत्रैरिव शर्वरी ॥ ६.७५.२७ ॥
ભીમસેન, અર્જુન, યમલો અને અન્ય મહારથીઓથી રક્ષિત પાંડવોની સેના નક્ષત્રોથી શોભતી રાત્રિ જેવી શોભી ઊઠી.
6.75.28
तथा भीष्मकृपद्रोणशल्यदुर्योधनादिभिः ।
तवापि च बभौ सेना ग्रहैर्द्यौरिव संवृताः ॥ ६.७५.२८ ॥
તેમજ ભીષ્મ, કૃપ, દ્રોણ, શલ્ય, દુર્યોધન આદિથી ઘેરાયેલી આપની સેના પણ ગ્રહોથી ઘેરાયેલા આકાશ જેવી શોભી.
6.75.29
भीमसेनस्तु कौन्तेयो द्रोणं दृष्ट्वा पराक्रमी ।
अभ्ययाञ्जवनैरश्वैर्भारद्वाजस्य वाहिनीम् ॥ ६.७५.२९ ॥
પરાક્રમી કુંતીપુત્ર ભીમસેને દ્રોણને જોઈને વેગવાન ઘોડાઓ સાથે ભારદ્વાજની સેના તરફ ધસારો કર્યો.
6.75.30
द्रोणास्तु समरे क्रुद्धो भीमं नवभिरायसैः ।
विव्याध समरश्लाघी मर्माण्युद्दिष्य वीर्यवान् ॥ ६.७५.३० ॥
પરંતુ યુદ્ધમાં ક્રોધે ભરાયેલા, રણપ્રશંસિત, પરાક્રમી દ્રોણે ભીમના મર્મસ્થાનોને લક્ષ્ય બનાવીને નવ લોખંડી બાણોથી તેને વીંધી નાખ્યો.
6.75.31
दृढाहतस्तो भीमो भारद्वाजस्य संयुगे ।
सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति ॥ ६.७५.३१ ॥
યુદ્ધમાં ભારદ્વાજ (દ્રોણ)ના દૃઢ પ્રહારોથી ઘાયલ થયેલા ભીમે પોતાના સારથિને યમના ધામ તરફ મોકલી દીધો.
6.75.32
स संगृह्य स्कवयं वाहान्भारद्वाजः प्रतापवान् ।
व्यधमत्पाण्डवीं सेनां तूलराशिमिवानलः ॥ ६.७५.३२ ॥
તે પ્રતાપી ભારદ્વાજ (દ્રોણ)એ ઘોડાની લગામ પકડીને, રૂના ઢગલાને અગ્નિ બાળે તેમ પાંડવ સેનાનો નાશ કર્યો.
6.75.33
ते वद्यमाना द्रोणेन भीष्मेण च नरोत्तमाः ।
सृञ्जयाः तावकं सैन्यं भीमार्जुनपरिक्षतम् ॥ ६.७५.३३ ॥
દ્રોણ અને ભીષ્મ દ્વારા માર્યા જતા તે નરોત્તમ સૃંજયો, અને ભીમ-અર્જુનથી ઘાયલ થયેલી તમારી સેના.
6.75.34
तथैव तावकं सैन्यं भीमार्जुनपरिक्षतम् ।
मुह्यते तत्रतत्रैव समदेव वराङ्गना ॥ ६.७५.३४ ॥
એ જ રીતે ભીમ-અર્જુનથી ઘાયલ થયેલી તમારી સેના ત્યાં-ત્યાં શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓની જેમ મૂંઝાઈને મૂર્છિત થતી હતી.
6.75.35
अभिद्येतां ततो व्यूहौ तस्मिन्वीरवरक्षये ।
आसीद्व्यतिकरो घोरस्तव तेषां च भारत ॥ ६.७५.३५ ॥
ત્યારે એ શ્રેષ્ઠ વીરોના સંહારમાં બંને વ્યૂહ ભેદાઈ ગયા; હે ભારત, તમારા અને તેમના યોદ્ધાઓ વચ્ચે ભયંકર ભેળસેળ થઈ.
6.75.36
तदद्भुतमपश्याम तावकानां परैः सह ।
एकायनगताः सर्वे यदयुध्यन्त भारत ॥ ६.७५.३६ ॥
તમારા યોદ્ધાઓ શત્રુઓ સાથે મળીને લડ્યા તે અદ્ભુત દૃશ્ય અમે જોયું; હે ભારત, તેઓ સૌ એક જ માર્ગે જઈને લડ્યા.
6.75.37
प्रतिसंवार्य चास्त्राणि तेऽन्योन्यस्य विशांपते ।
युयुधुः पाण्डवाश्चैव कौरवाश्च महाबलाः ॥ ६.७५.३७ ॥
હે રાજન્! તેઓ એકબીજાનાં અસ્ત્રોને રોકતાં યુદ્ધ કરવા લાગ્યા—પાંડવો અને કૌરવો, મહાબળવાન વીરો.